Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phương thức quản lý bảo vệ và phát triển rừng dựa vào cộng đồng tại xã sơn kim 1 huyện hương sơn tỉnh hà tĩnh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phương thức quản lý bảo vệ và phát triển rừng cộng đồng tại xã Sơn Kim 1, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.

• Tác giả: Bùi Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Vân Huệ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường trong phát triển bền vững
• Đề tài: Nghiên cứu phương thức quản lý, bảo vệ và phát triển rừng dựa vào cộng đồng tại xã Sơn Kim 1, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.1.1. Khái niệm về cộng đồng
• 1.1.2. Khái niệm về cộng đồng trong quản lý tài nguyên rừng
• 1.1.3. Khái niệm về cộng đồng tham gia quản lý rừng
• 1.1.4. Khái niệm về giới
• 1.2. Trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm, thời gian và đối tượng nghiên cứu
• 2.1.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 2.1.5. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp luận
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Lịch sử hình thành thôn Khe Năm
• 3.2. Vai trò của rừng và quá trình hình thành, phát triển rừng thôn Khe Năm qua các giai đoạn
• 3.2.1. Vai trò của rừng đối với người dân Khe Năm
• 3.2.2. Quá trình hình thành, phát triển rừng thôn Khe Năm qua các giai đoạn
• 3.3. Trạng thái và chất lượng rừng giao cho 15 hộ gia đình theo Nghị định 163/NĐ-CP
• 3.3.1. So sánh trạng thái rừng năm 2002 và 2013
• 3.4. Những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình quản lý, bảo vệ và phát triển rừng thôn Khe Năm
• 3.4.1. Ý thức bảo vệ rừng của các hộ gia đình, cộng đồng và các bên liên quan
• 3.4.2. Nguồn gốc diện tích đất lâm nghiệp được giao
• 3.4.3. Vị trí khu đất rừng giao cho các hộ gia đình
• 3.4.4. Các hộ được giao đất lâm nghiệp năm 2002 đều là công nhân Lâm trường Hương Sơn
• 3.4.5. Nguồn thu từ lương và lương hưu
• 3.5. Hiệu quả từ việc bảo vệ rừng
• 3.5.1. Có được hệ thống nước ổn định sau khi được giao đất, giao rừng
• 3.5.2. Ổn định hệ sinh thái rừng
• 3.5.3. Ổn định sinh kế hộ gia đình
• 3.6. Điểm mạnh, cơ hội, điểm yếu và thách thức trong công tác quản lý, bảo vệ rừng của các hộ gia đình và cộng đồng thôn Khe Năm
• 3.6.1. Thách thức - Mối đe dọa tiềm ẩn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu quản lý rừng cộng đồng tại Sơn Kim 1

Nghiên cứu về quản lý rừng cộng đồng tại xã Sơn Kim 1, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, là một trong những vấn đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Việc bảo vệ và phát triển rừng không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên rừng mà còn góp phần nâng cao đời sống của người dân địa phương. Nghiên cứu này nhằm tìm hiểu các phương thức quản lý, bảo vệ và phát triển rừng dựa vào sự tham gia của cộng đồng.

1.1. Khái niệm về quản lý rừng cộng đồng

Quản lý rừng cộng đồng (LNCĐ) là hình thức mà cộng đồng tham gia vào việc quản lý và bảo vệ rừng. Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO), LNCĐ bao gồm các hoạt động gắn kết người dân với rừng và việc phân chia lợi ích từ rừng.

1.2. Tầm quan trọng của rừng đối với cộng đồng

Rừng không chỉ là nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn là nơi sinh sống và phát triển của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số. Việc bảo vệ rừng giúp duy trì hệ sinh thái rừng và đảm bảo sinh kế cho người dân.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý rừng tại Sơn Kim 1

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn rừng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong quản lý rừng cộng đồng tại Sơn Kim 1. Các vấn đề như xung đột lợi ích, thiếu sự tham gia của cộng đồng và chính sách chưa đồng bộ là những yếu tố cản trở sự phát triển bền vững của rừng.

2.1. Xung đột lợi ích trong quản lý rừng

Xung đột lợi ích giữa các bên liên quan, bao gồm chính quyền địa phương, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ, thường dẫn đến sự thiếu đồng thuận trong việc quản lý và bảo vệ rừng.

2.2. Thiếu sự tham gia của cộng đồng

Mặc dù cộng đồng có vai trò quan trọng trong quản lý rừng, nhưng sự tham gia của họ vẫn còn hạn chế. Điều này có thể do thiếu thông tin, kiến thức hoặc sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng.

III. Phương pháp quản lý rừng hiệu quả tại Sơn Kim 1

Để giải quyết các vấn đề trong quản lý rừng, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả nhằm tăng cường sự tham gia của cộng đồng và bảo vệ tài nguyên rừng. Các phương pháp này bao gồm việc xây dựng các mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng và tăng cường giáo dục, nâng cao nhận thức cho người dân.

3.1. Mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng

Mô hình này khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc quản lý và bảo vệ rừng. Cộng đồng sẽ được giao quyền sử dụng và quản lý rừng, từ đó tạo ra động lực để họ bảo vệ tài nguyên này.

3.2. Giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của rừng và các phương pháp bảo vệ rừng là rất cần thiết. Các chương trình đào tạo có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của họ trong việc quản lý rừng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Sơn Kim 1

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc giao rừng cho cộng đồng đã mang lại nhiều lợi ích, bao gồm cải thiện chất lượng rừng và nâng cao đời sống của người dân. Các chỉ số về bảo tồn rừng và phát triển bền vững đã được cải thiện đáng kể.

4.1. Cải thiện chất lượng rừng

Sau khi giao rừng cho cộng đồng, chất lượng rừng đã được cải thiện rõ rệt. Các biện pháp bảo vệ và phát triển rừng đã giúp tăng cường trữ lượng và đa dạng sinh học trong khu vực.

4.2. Nâng cao đời sống người dân

Việc tham gia vào quản lý rừng đã giúp người dân có thêm nguồn thu nhập từ các sản phẩm rừng, từ đó cải thiện đời sống và giảm nghèo bền vững.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho quản lý rừng cộng đồng

Quản lý rừng cộng đồng tại Sơn Kim 1 đã chứng minh được tính hiệu quả và bền vững. Tuy nhiên, để đạt được kết quả tốt hơn trong tương lai, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức liên quan. Việc xây dựng chính sách phù hợp sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của mô hình này.

5.1. Đề xuất chính sách hỗ trợ

Cần xây dựng các chính sách hỗ trợ cụ thể cho cộng đồng trong việc quản lý và bảo vệ rừng. Điều này bao gồm việc cung cấp tài chính, kỹ thuật và thông tin cần thiết.

5.2. Tăng cường hợp tác giữa các bên

Sự hợp tác giữa chính quyền, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ là rất quan trọng để đảm bảo sự thành công của quản lý rừng cộng đồng. Các bên cần làm việc cùng nhau để giải quyết các vấn đề phát sinh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng suy thoái tài nguyên rừng tự nhiên và biến đổi khí hậu đang đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với an ninh sinh thái tại Việt Nam. Giai đoạn từ tháng 1 năm 2012 đến tháng 6 năm 2013, cả nước ghi nhận 1.494 vụ vi phạm phá rừng tự nhiên, tập trung chủ yếu tại các khu vực rừng đặc dụng và phòng hộ xung yếu. Mặc dù diện tích đất lâm nghiệp cả nước chiếm phần lớn diện tích tự nhiên, tỷ lệ diện tích đất có rừng giao cho cộng đồng quản lý chỉ đạt khoảng 244.777 ha trên tổng số 4,121 triệu ha đất có rừng, tương đương 5,1%. Con số khiêm tốn này phản ánh sự thiếu hụt cơ chế trao quyền sở hữu thực chất cho các cộng đồng dân cư địa phương gắn bó lâu đời với rừng.

Nghiên cứu tập trung giải quyết nút thắt then chốt: đánh giá hiệu quả thực chất của phương thức quản lý, bảo vệ và phát triển rừng dựa vào nhóm hộ và cộng đồng dân cư thôn bản. Mục tiêu cụ thể là xác lập hệ thống chỉ số khoa học về sự biến đổi trạng thái, cấu trúc và trữ lượng rừng; làm rõ vai trò sinh kế và bình đẳng giới; từ đó cung cấp căn cứ thực tiễn nhằm hoàn thiện khung chính sách lâm nghiệp quốc gia.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại thôn Khe Năm, xã Sơn Kim 1, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh đối với 15 hộ gia đình được giao 90,12 ha đất lâm nghiệp theo Nghị định 163/1999/NĐ-CP trong giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2014. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa định lượng sâu sắc, minh chứng rằng khi cộng đồng được trao quyền tự chủ gắn với lợi ích kinh tế minh bạch, độ che phủ rừng có thể đạt mức phục hồi tối ưu, đồng thời giải quyết hài hòa bài toán an ninh nguồn nước và thu nhập bền vững cho cư dân vùng đệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng (CBNRM - Community-Based Natural Resource Management) và Lý thuyết tài sản chung (Common Property Resource Theory) của các học giả Elinor Ostrom, Agrawal và Gibson. Khung lý thuyết này khẳng định cộng đồng địa phương sở hữu tri thức bản địa phong phú và động lực nội tại để bảo vệ tài nguyên hiệu quả hơn các thể chế quản lý tập trung từ bên ngoài khi có cơ chế phân quyền rõ ràng.

Ba khái niệm cốt lõi được vận dụng xuyên suốt gồm:

1. Lâm nghiệp cộng đồng (FAO): Chuỗi hoạt động có sự tham gia của người dân trong việc quản trị, bảo vệ và hưởng lợi công bằng từ tài nguyên rừng.
2. Quản lý rừng dựa vào cộng đồng: Mô hình nhóm hộ gia đình tự nguyện liên kết, thiết lập quy ước thôn bản nhằm quản lý diện tích rừng được nhà nước giao quyền sử dụng đất lâu dài.
3. Bình đẳng giới trong quản lý tài nguyên (GAD): Đánh giá sự phân công lao động, quyền ra quyết định và mức độ hưởng lợi của phụ nữ trong việc thu hái lâm sản phụ và bảo vệ rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp Đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) kết hợp điều tra kiểm kê lâm học thực địa theo Thông tư 38/2007/TT-BNN và quy phạm phân loại rừng năm 1984. Cỡ mẫu điều tra lâm học bao gồm 54 ô tiêu chuẩn (OTC) với diện tích 500 m2 mỗi ô (kích thước 25m x 20m), được thiết lập trên gần 20 tuyến điều tra xuyên cắt qua 4 trạng thái rừng chính (rừng gỗ tự nhiên, rừng gỗ - nứa, rừng nứa - gỗ, rừng trồng Keo và Mỡ). Dung lượng mẫu chiếm tỷ lệ đại diện 3% tổng diện tích 90,12 ha của 15 hộ gia đình.

Việc tính toán trữ lượng dựa trên đo đếm đường kính ngang ngực D1.3, chiều cao vút ngọn Hvn theo công thức M = G * Hvn * F (với hình số F = 0,5 đối với rừng tự nhiên). Khảo sát xã hội học được thực hiện thông qua phỏng vấn bảng hỏi đối với 34 trên tổng số 118 hộ dân trong thôn (đạt tỷ lệ chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng 28,8%), phỏng vấn sâu 9 nhân chứng lịch sử gồm cựu công nhân Lâm trường Hương Sơn và cán bộ quản lý, kết hợp công cụ phân tích SWOT và sơ đồ mạng lưới Venn. Toàn bộ dữ liệu được thu thập và phân tích trong khung thời gian từ tháng 7 năm 2013 đến tháng 8 năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích đối sánh hiện trạng lâm học giai đoạn 2002 - 2013 cho thấy sự biến đổi vượt bậc về cả chất lượng và cấu trúc thảm thực vật:

• Tái sinh và phục hồi diện tích đất thoái hóa: Năm 2002, diện tích đất trảng cỏ (IA) và đất cây bụi (IB) chiếm 9,5% tổng diện tích giao (tương đương 8,56 ha). Đến năm 2013, 100% diện tích đất trống đồi núi trọc này đã được phủ xanh hoàn toàn bằng rừng trồng kinh tế và cây bản địa tái sinh.
• Chuyển hóa trạng thái rừng tự nhiên: Trạng thái rừng phục hồi sau nương rẫy (IIA) chiếm 34,7% (31,24 ha) và rừng nghèo kiệt xen tre nứa (IIIA1 + Nứa) chiếm 25,7% (23,16 ha) vào năm 2002 đã chuyển hóa mạnh mẽ thành rừng hỗn giao gỗ - nứa có trữ lượng cao. Tại lô rừng hộ ông Trần Ngọc Lâm (diện tích 23,8 ha), mật độ cây gỗ tái sinh quý hiếm đạt 300 - 400 cây Lim xanh, đường kính thân cây lớn nhất ghi nhận đạt tới 75 cm sau 35 năm phục hồi.
• Đột phá về cơ cấu kinh tế lâm nghiệp: Số hộ tham gia trồng rừng kinh tế tăng từ 9 hộ năm 2002 lên 13 hộ năm 2013. Nguồn thu từ khai thác gỗ Keo của thôn đạt khoảng 1,5 tỷ đồng trong năm 2013, trong đó hai hộ tiêu biểu có nguồn thu trên 1 tỷ đồng, đóng góp từ 35% đến 55% trong tổng cơ cấu thu nhập của hộ gia đình.
• Duy trì an ninh nguồn nước bền vững: Hệ sinh thái rừng tại tiểu khu 51 được bảo vệ nghiêm ngặt đã duy trì dòng chảy liên tục cho 5 nhánh khe tự nhiên (khe Cơ Điện, khe Chu Vi, khe Bệnh Viện, khe Bà Liễn, khe Đá Mài), cung cấp 100% nước sinh hoạt và tưới tiêu ổn định quanh năm cho toàn bộ 118 hộ dân thôn Khe Năm, giảm thiểu tối đa thiệt hại do lũ quét so với các khu vực lân cận.

Thảo luận kết quả

Thành công vượt trội của mô hình tại thôn Khe Năm xuất phát từ ba yếu tố nội tại mang tính quyết định:

1. Tính cố kết xã hội và tri thức kinh nghiệm: 100% các hộ nhận rừng đợt đầu đều là cựu công nhân Lâm trường Hương Sơn, sở hữu kỹ thuật lâm sinh dày dạn và thói quen bảo vệ rừng từ giai đoạn nhận khoán theo Quyết định 327/CT năm 1992.
2. Thể chế quản trị nhóm hộ tự nguyện linh hoạt: Các chủ rừng không vận hành theo hợp tác xã hành chính cứng nhắc mà thiết lập quy ước bảo vệ rừng tự quản, tự giải quyết tranh chấp ranh giới và hỗ trợ đổi công tuần tra, phòng cháy chữa cháy rừng.
3. Cơ chế phân vùng sinh thái thông minh: Người dân quy hoạch không gian theo lát cắt địa hình độ dốc trung bình 35 độ. Phần chân đồi gần khu dân cư được chuyển đổi trồng Keo, Chè và chăn thả gia súc; phần sườn dồi trồng dặm cây bản địa (Lim, Cồng, Giổi); phần đỉnh đồi giữ nguyên trạng thái bảo vệ nghiêm ngặt để giữ nguồn nước.

Dữ liệu diễn biến trữ lượng rừng qua 11 năm có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua biểu đồ cột chồng so sánh diện tích 8 trạng thái rừng năm 2002 và năm 2013, kết hợp với lát cắt sinh thái mô tả cấu trúc phân tầng thực vật từ thung lũng lên đỉnh dốc. So sánh với các mô hình giao rừng tại Tây Nguyên hay Bắc Kạn (nơi cộng đồng thiếu quyền tự quyết và đất giao nằm quá xa khu dân cư dẫn đến tình trạng rừng tiếp tục bị suy thoái), trường hợp Khe Năm khẳng định mô hình giao đất gắn với sinh kế trực tiếp là giải pháp tối ưu cho quản trị lâm nghiệp bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên thực tiễn nghiên cứu, bốn nhóm giải pháp chiến lược được đề xuất nhằm nhân rộng mô hình:

1. Hoàn thiện hành lang pháp lý và cấp quyền tài sản rừng chính thức: Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Sở Tài nguyên và Môi trường cần đẩy nhanh tiến độ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và rừng sản xuất lâu dài 50 năm cho 100% nhóm hộ nhận rừng theo Nghị định 181/2004/NĐ-CP và Luật Đất đai. Mục tiêu hoàn thành cấp phát tối thiểu 249,91 ha còn lại tại địa phương trong giai đoạn 12 đến 24 tháng tới.

2. Triển khai cơ chế Chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES): Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh phối hợp với các nhà máy thủy điện và công ty cấp nước thực hiện chi trả tiền dịch vụ môi trường rừng theo Nghị định 99/2010/NĐ-CP. Đảm bảo 100% diện tích rừng lưu vực 5 con khe được hưởng mức chi trả ổn định hàng năm, tạo nguồn quỹ tự quản cho đội tuần tra rừng cộng đồng trước năm 2016.

3. Chuyển giao công nghệ thâm canh lâm sinh và chuỗi giá trị: Trung tâm Khuyến nông và các tổ chức phi chính phủ hỗ trợ người dân chuyển đổi từ rừng trồng gỗ nhỏ (chu kỳ 4 - 5 năm) sang rừng gỗ lớn bản địa (Lim, Giổi, Re chu kỳ 15 - 20 năm). Phấn đấu nâng tỷ trọng cây bản địa trong cơ cấu rừng trồng lên mức 40%, tổ chức tập huấn kỹ thuật lâm sinh cho trên 80 hộ gia đình có rừng tại xã Sơn Kim 1.

4. Lồng ghép bình đẳng giới vào quy chế quản trị tài nguyên: Nâng cao quyền năng kinh tế cho phụ nữ nông thôn thông qua việc thành lập các tổ hợp tác chế biến lâm sản phụ (mật ong rừng, mây tre đan, cây thuốc nam). Đảm bảo tỷ lệ phụ nữ tham gia ban quản trị tự quản và các cuộc họp ra quyết định phân chia lợi ích đạt tối thiểu từ 35% đến 40% trong nhiệm kỳ quản lý 2015 - 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phân tích của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp: Cục Lâm nghiệp, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn các tỉnh miền núi có thể trích xuất các chỉ số thực chứng để hoàn thiện các văn bản dưới luật về giao đất giao rừng, cơ chế đồng quản lý và chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế lâm sản ngoài gỗ.

2. Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và tổ chức phát triển quốc tế: Các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học và sinh kế bền vững (như IUCN, FAO, LISO, CRES) sử dụng tài liệu này làm case-study chuẩn mẫu để thiết kế các dự án quản trị tài nguyên dựa vào cộng đồng và lồng ghép yếu tố giới.

3. Học viên, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Môi trường - Lâm nghiệp: Tài liệu tham khảo giá trị cho các nghiên cứu về kinh tế tài nguyên, sinh thái cảnh quan, phương pháp điều tra lâm học PRA và mô hình lượng hóa dịch vụ hệ sinh thái rừng nhiệt đới.

4. Ban quản lý rừng phòng hộ, chính quyền cấp xã và đại diện cộng đồng thôn bản: Học hỏi trực tiếp quy trình lập quy ước thôn bản, phương thức phân vùng sinh thái theo độ dốc và cách thức quản lý nhóm hộ tự nguyện để áp dụng cho các mô hình làng rừng tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình quản lý rừng nhóm hộ tại thôn Khe Năm có điểm gì khác biệt so với hình thức hợp tác xã lâm nghiệp truyền thống?
Mô hình nhóm hộ dựa trên sự liên kết tự nguyện giữa các gia đình liền kề ranh giới đất rừng thay vì cơ chế điều hành hành chính tập trung. 15 hộ gia đình tự phân định ranh giới tự nhiên, cùng góp công tuần tra phòng cháy chữa cháy và tự chủ 100% trong việc quyết định cơ cấu cây trồng, từ đó loại bỏ triệt để tình trạng ỷ lại vào tập thể.

Tại sao việc giao đất lâm nghiệp theo Nghị định 163/1999/NĐ-CP tại Khe Năm lại đạt hiệu quả phục hồi rừng cao hơn các địa phương khác?
Hiệu quả bắt nguồn từ việc thừa nhận quá trình khoanh nuôi tự phát có sẵn của các hộ cựu công nhân lâm trường từ trước năm 1992. Khi được trao quyền sử dụng đất ổn định 50 năm với diện tích trung bình 6 ha mỗi hộ, người dân hoàn toàn an tâm đầu tư cải tạo đất và bảo vệ các loài cây gỗ quý dài ngày.

Làm thế nào để người dân giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu thu nhập ngắn hạn và mục tiêu bảo vệ rừng lâu dài?
Người dân áp dụng mô hình phân vùng sinh thái kết hợp "lấy ngắn nuôi dài": sử dụng diện tích đất thấp dưới chân đồi để trồng Keo chu kỳ 5 năm (thu nhập đạt khoảng 1,5 tỷ đồng năm 2013) và chăn nuôi nông hộ; nguồn thu này trở thành bệ đỡ tài chính để nuôi dưỡng và bảo vệ vùng rừng gỗ quý tự nhiên trên đỉnh đồi.

Vai trò của phụ nữ trong phương thức quản lý rừng cộng đồng tại địa phương được thể hiện như thế nào?
Phụ nữ chiếm trên 51% nhân khẩu toàn thôn và trực tiếp đảm nhiệm các khâu chăm sóc vườn ươm, thu hái lâm sản phụ (măng, mộc nhĩ, mật ong) và quản lý chi tiêu nguồn thu từ gỗ Keo. Sự tham gia của phụ nữ giúp kiểm soát chặt chẽ nguy cơ cháy rừng và ổn định sinh kế gia đình.

Phương pháp điều tra lâm học 54 ô tiêu chuẩn có bảo đảm độ tin cậy khoa học để đánh giá trữ lượng toàn bộ diện tích không?
Phương pháp rút mẫu hệ thống với 54 ô tiêu chuẩn 500 m2 trên 20 tuyến điều tra đã bao phủ đầy đủ 4 trạng thái sinh thái chủ đạo, đạt tỷ lệ diện tích lấy mẫu chuẩn 3% (tương đương 2,7 ha trên tổng số 90,12 ha) theo đúng quy chuẩn kỹ thuật của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.

Kết luận

Luận văn đã đúc kết và chứng minh tính ưu việt của phương thức quản trị tài nguyên lâm nghiệp dựa vào cộng đồng qua các phát hiện then chốt:

• Chứng minh thực tế việc giao quyền sử dụng đất lâm nghiệp lâu dài cho nhóm hộ là động lực căn bản giúp phục hồi 100% diện tích đất trống đồi trọc thành rừng có trữ lượng cao.
• Xác lập mô hình phân vùng sinh thái độ dốc bền vững, kết hợp hoàn hảo giữa trồng Keo kinh tế ngắn ngày ở chân đồi và bảo tồn quần thể cây gỗ bản địa (Lim, Giổi, Kiền Kiền) ở sườn và đỉnh đồi.
• Khẳng định giá trị sinh thái dịch vụ rừng trong việc bảo đảm an ninh nguồn nước sinh hoạt từ 5 con khe tự nhiên cho toàn thể cộng đồng dân cư.
• Làm rõ cấu trúc phân công lao động bình đẳng giới, khẳng định vai trò trụ cột của phụ nữ trong bảo vệ rừng và quản trị sinh kế nông hộ.
• Cung cấp hệ thống dữ liệu lâm học và xã hội học thực chứng, đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ sửa đổi Luật Lâm nghiệp và hoàn thiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.

Nghiên cứu mở ra hướng đi tất yếu cho tiến trình xã hội hóa nghề rừng tại Việt Nam. Các cơ quan quản lý và địa phương cần khẩn trương số hóa bản đồ quy hoạch, hoàn thiện thủ tục giao đất giao rừng gắn liền với cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho cộng đồng dân cư, biến nguồn tài nguyên rừng thành sinh kế bền vững cho hàng triệu hộ gia đình miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Việt Nam cũng như nhiều nước đang phát triển trên thế giới đã và đang phải đối mặt với nhiều vấn đề suy thoái môi trường và sự mất đi của các nguồn tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là tài nguyên rừng. Việc bảo vệ rừng tự nhiên ở Việt Nam đang là vấn đề cấp bách đòi hỏi sự nỗ lực phối kết hợp rất chặt giữa Tổng cục Lâm nghiệp và các cơ quan, các tổ chức liên quan. Tính từ tháng 1 năm 2012 đến 6 tháng đầu năm 2013 tổng diện tích rừng bị phá, hủy hoại trên cả nước là 1.494 vụ vi phạm và phần lớn tập trung ở các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn hay khu rừng phòng hộ đầu nguồn (Số liệu thống kê cục kiểm lâm, 2013). Trong nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng rừng bị tàn phá thì vấn đề nổi bật được nhiều chuyên gia đề cập đến đó là quá trình bảo vệ phát triển rừng chưa thực sự gắn kết được quyền lợi và sự tham gia của người dân hay cộng đồng địa phương (Quản lý rừng cộng đồng Việt Nam, chính sách và thực tiễn, 2009).

Hiện nay diện tích đất, rừng giao cho cộng đồng quản lý, bảo vệ trên toàn quốc là 244.777ha trên tổng diện tích đất có rừng là 4.121ha chiếm tỷ lệ 5,1% (Bộ nông nghiệp phát triển nông, 2013). Đây thực sự là con số rất khiêm tốn vì diện tích đất đất tự nhiên của Việt Nam phần lớn là đồi núi và là nơi tập trung của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, đã và đang có cuộc sống gắn liền với rừng nhưng diện tích giao cho cộng đồng quan lý lại rất nhỏ. Cộng đồng tham gia quản lý rừng là một trong những hình thức quản lý rừng đang thu hút sự quan tâm ở cấp Trung ương và địa phương. Đặc biệt, trong vài năm gần đây, xuất phát từ yêu cầu quản lý rừng, một số địa phương đã triển khai giao đất, giao rừng cho cộng đồng (làng bản, nhóm hộ.) quản lý, sử dụng ổn định, lâu dài vào mục đích lâm nghiệp, theo đó cộng đồng với tư cách như một chủ rừng.

Có hàng loạt câu hỏi đang đặt ra, như: vị trí, vai trò của cộng đồng trong hệ thống tổ chức quản lý rừng ở Việt Nam như thế nào? Có nên khuyến khích phát triển rừng cộng đồng hay không? Những vấn đề nảy sinh trong quá trình phát triển rừng dựa vào cộng đồng là gì? Khuôn khổ pháp lý nhằm khuyến khích cộng đồng tham gia bảo vệ và phát triển rừng cần được xác lập như thế nào? Để trả lời cho những câu 1 hỏi đó Luật bảo vệ và phát triển rừng 2004, Luật đất đai 2013 ra đời và đã tạo hành lang pháp lý cơ bản cho quản lý rừng cộng đồng thông qua hình thức giao rừng cho cộng đồng dân cư thôn hay nhóm hộ cùng quản lý. Lúc này, cộng đồng được xem là một chủ rừng thực sự, họ được xác lập quyền sử dụng đất, sử dụng rừng, thiết lập quyền lợi, nghĩa vụ và cơ chế hưởng lợi rõ ràng (Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn, 2006). Ở Việt Nam, trong những năm gần đây có nhiều nghiên cứu, hội thảo được tổ chức liên quan đến quản lý, bảo vệ và phát triển rừng cộng đồng. Mục đích và kết quả hướng tới chính là đưa ra các chỉ số chứng minh cộng đồng quản lý rừng có hiệu quả hay không và các bài học, kinh nghiệm trong quản lý rừng cộng đồng là gì?.

Từ đó có chỉ số chứng minh được hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng do cộng đồng dân cư quản lý. Cũng chính vì vậy mà cần có những minh chứng cụ thể từ những nghiên cứu được tiến hành trên địa bàn cụ thể nhằm có được những chỉ số thay đổi về chất lượng, trữ lượng rừng qua từng thời kỳ gắn liền với các giai đoạn quản lý, bảo vệ rừng của cộng đồng. Có như vậy thì mới có thể thuyết phục được các nhà hoạch định chính sách về tính hiệu quả của việc quản lý, bảo vệ và phát triển rừng dựa vào cộng đồng. Do đó, đề tài “Nghiên cứu phương thức quản lý, bảo vệ và phát triển rừng dựa vào cộng đồng tại xã Sơn Kim 1, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh” là cần thiết.

Nghiên cứu này nhằm cung cấp các chỉ số, bằng chứng và bài học liên quan đến hiệu quả quản lý rừng sau khi giao đất lâm nghiệp cho các hộ gia đình, cộng đồng quản lý và sử dụng lâu dài. Các kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ giúp các nhà luật pháp, các nhà hoạch định chính sách thấy được những chỉ số thực tiễn liên quan đến quản lý tài nguyên rừng dựa vào nhóm hộ gia đình, cộng đồng trên cơ sở đó đưa ra những đề xuất bổ sung, sửa đổi hoặc xây dựng mới các chính sách nhằm tạo khuôn khổ pháp lý thuận lợi cho cộng đồng tham gia bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng ở Hà Tĩnh nói riêng và ở Việt Nam nói chung ngày càng hiệu quả hơn. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm 1.

Khái niệm về cộng đồng Cộng đồng xã hội (dân tộc, triết) Chỉ một tập đoàn người rộng lớn, có những dấu hiệu, những đặc điểm xã hội chung về thành phần giai cấp, về nghề nghiệp, về địa điểm sinh tụ và cư trú. Cũng có những cộng đồng xã hội bao gồm cả một dòng họ, một sắc tộc, một dân tộc. Cộng đồng xã hội bao gồm một loạt yếu tố xã hội chung mang tính phổ quát, đó là những mặt cộng đồng về kinh tế, về địa lý, về ngôn ngữ, về văn hóa, về tín ngưỡng, về tâm lý, về lối sống. Những yếu tố này trong tính tổng thể của nó tạo nên tính ổn định và bền vững của một cộng đồng xã hội.

Khẳng định tính thống nhất của một cộng đồng xã hội trên một quy mô lớn, cũng đồng thời phải thừa nhận tính đa dạng của nhiều màu sắc của các cộng đồng xã hội trên những quy mô nhỏ hơn (Từ điển Bách khoa Việt Nam tập I – Hà Nội 1995). Khái niệm về cộng đồng trong quản lý tài nguyên rừng Theo nghĩa chung thì quản lý tài nguyên được hiểu là tập hợp những hoạt động nhằm bảo vệ, phát triển và sử dụng bền vững tài nguyên. Các bộ phận tài nguyên luôn có quan hệ mật thiết với nhau và cùng quy định đặc điểm chủ yếu của hệ thống nuôi dưỡng sự sống. Sự thay đổi của một bộ phận tài nguyên này luôn kéo theo sự thay đổi của bộ phận tài nguyên khác.

Vì vậy, các biện pháp quản lý luôn là những biện pháp tổng hợp, có tác động đồng thời đến các bộ phận tài nguyên và cả hệ sinh thái. Ở Việt Nam, khái niệm “cộng đồng” được dùng trong lĩnh vực quản lý tài nguyên rừng có thể khái quát thành 2 loại quan điểm sau đây: - Cộng đồng là một tập hợp những người sống gắn bó với nhau thành một xã hội nhỏ có những điểm tương đồng về mặt văn hóa, kinh tế, xã hội truyền thống, phong tục tập quán, có các quan hệ trong sản xuất và đời sống gắn bó với nhau và thường có ranh giới không gian trong một thôn bản. Theo quan niệm này, cộng đồng chính là cộng đồng dân cư thôn bản. 3 - Cộng đồng được dùng trong quản lý rừng chính là nói đến các nhóm người có mối gắn bó với nhau trong sản xuất và đời sống.

Như vậy, theo quan niệm này, “cộng đồng” không phải chỉ là cộng đồng dân cư toàn thôn mà còn bao gồm cả cộng đồng sắc tộc trong thôn, cộng đồng các dòng họ hoặc các nhóm hộ trong thôn. Mặc dù có những quan niệm khác nhau về cộng đồng nhưng phần lớn các ý kiến đều cho rằng “cộng đồng” được dùng trong quản lý rừng chính là nói đến cộng đồng dân cư thôn (phù hợp với Luật bảo vệ phát triển rừng năm 2004). Khái niệm về cộng đồng tham gia quản lý rừng Cộng đồng tham gia quản lý rừng cũng có thể thay thế bằng một từ chung nhất là Lâm nghiệp cộng đồng (LNCĐ). Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAO), LNCĐ là thuật ngữ bao trùm diễn tả hàng loạt các hoạt động gắn người dân với rừng, cây, các sản phẩm của rừng và việc phân chia lợi ích các sản phẩm này.

Hiện nay, ở Việt Nam có những quan điểm khác nhau về LNCĐ và chưa có một định nghĩa chính thức nào được công nhận. Tuy nhiên, qua các hội nghị, văn bản ban hành, các tài liệu nghiên cứu và bài viết liên quan đến đất rừng cộng đồng đều thống nhất ở Việt Nam có hai hình thức quản lý rừng cộng đồng phù hợp với định nghĩa của FAO như sau: Quản lý rừng cộng đồng Đây là hình thức mà mọi thành viên của cộng đồng tham gia quản lý và chia sản phẩm hoặc hưởng lợi từ những khu vực rừng thuộc quyền quản lý, sử dụng, sở hữu của cộng đồng hoặc thuộc quyền sử dụng chung của cộng đồng. Rừng của cộng đồng là rừng của thôn đã được quản lý theo truyền thống trước đây (quản lý theo luật tục truyền thống), rừng trồng của các hợp tác xã, rừng tự nhiên đã được giao cho các hợp tác xã trước đây mà sau khi chuyển đổi hoặc giải thể, hợp tác xã đã giao lại cho các xã hoặc thôn quản lý. Những diện tích này có thể nhà nước chưa cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc đã công nhận quyền sử dụng đất của cộng đồng.

4 Như vậy thực chất “quản lý rừng cộng đồng” là cộng đồng dân cư thôn quản lý rừng thuộc quyền sử dụng chung của cộng đồng, được hình thành chủ yếu thông qua chính sách giao đất, giao rừng cho cộng đồng dân cư thôn. Quản lý rừng dựa vào cộng đồng Đây là hình thức cộng đồng tham gia quản lý các khu rừng không thuộc quyền quản lý, sử dụng, sở hữu chung của họ mà thuộc quyền quản lý, sử dụng, sở hữu của các thành phần kinh tế khác nhưng có quan hệ trực tiếp đến đời sống, đến việc làm, thu hoạch sản phẩm, thu nhập hay các lợi ích khác của cộng đồng như nguồn nước sinh hoạt, tưới tiêu đồng ruộng hay vấn đề tâm linh. Hình thức này có thể chia thành 2 đối tượng: - Rừng của hộ gia đình, cá nhân là thành viên trong cộng đồng. Cộng đồng tham gia quản lý với tính chất hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau, chia sẻ lợi ích cùng nhau trên cơ sở tự nguyện (tạo thêm sức mạnh để bảo vệ rừng, hỗ trợ hoặc đổi công cho nhau trong các hoạt động lâm nghiệp).