CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu yếu tố ảnh hưởng đến công tác QLCL trong lĩnh vực xây dựng Đã có nhiều nghiên cứu phân tích, đánh giá yếu tố ảnh hưởng đến kết quả QLCL trong hoạt động xây dựng công trình nói chung và công trình đường bộ nói riêng. Mỗi nghiên cứu đóng góp nhận diện một số yếu tố cụ thể; ví dụ vai trò nhà nước [47, 60], vai trò của các chủ thể thực hiện dự án [64, 66, 77], hiệu quả chuỗi cung ứng [64, 75], hay điều kiện môi trường dự án (Sun and Li [81], Xu, Yang [87])… 1. Các yếu tố ảnh hưởng phản ánh vai trò quản lý và giám sát nhà nước Vai trò quản lý, giám sát nhà nước trong hoạt động xây dựng nhằm đạt được mục tiêu cơ bản nhất là nhằm duy trì và nâng cao lợi ích quốc gia và cộng đồng, bảo đảm việc sử dụng an toàn và phát triển bền vững liên tục và có tính kết nối [53].
Các nghiên cứu điển hình điều tra, đánh giá vai trò của QLNN đối với kết quả QLCL trong hoạt động xây dựng công trình như: Hoonakker, Carayon [93], [47], [60], Xu, Yang [87], Sun and Li [81], Battikha [39], Guo, Shang [53], Guo, Shang [52], Wang, He [84]. Trước tiên, các nghiên cứu [47] và [60] đã đồng ý rằng điều kiện nền kinh tế (vấn đề lạm phát hay giảm phát…) và QLNN yếu kém (tham nhũng, quan liêu…) là những nguyên nhân ảnh hưởng lớn đến hệ quả chậm tiến độ của các dự án xây dựng. Guo, Shang [53] và Guo, Shang [52] tiến hành nghiên cứu vai trò giám sát của nhà nước trong quá trình tiêu chuẩn hóa CLXD ở Trung Quốc dưới sáu khía cạnh bao gồm thay đổi cách thức giám sát, phát triển và cải cách giám sát, cải thiện hiệu quả giám sát, điều chỉnh công cụ giám sát, quy định trách nhiệm giám sát và xây dựng tiêu chuẩn giám sát. Kết quả, nghiên cứu đã đề xuất một khung hệ thống tiêu chuẩn hóa cho giám sát nhà nước, quá trình giám sát và ra quyết định giám sát [52, 53] để nâng cao hiệu quả QLCL trong lĩnh vực xây dựng.
Hoonakker, Carayon [93] và Sun and Li [81] tiến hành nghiên cứu các rào cản trong nâng cao hiệu quả QLCL công trình thông qua phỏng vấn chuyên gia và khảo sát; kết quả các nghiên cứu đã chỉ ra hai trong những rào cản chính là (1) thực trạng thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật chất lượng và (2) hiệu quả thấp quá trình thanh tra, giám sát nhà nước. 7 Trong bối cảnh ngành xây dựng Việt Nam, nghiên cứu Ling and Bui [70] - “Factors Affecting Construction Project Outcomes: Case Study of Vietnam” tập trung nhận diện các yếu tố tác động lên chất lượng dự án xây dựng dựa trên phân tích số liệu phỏng vấn với các nhà quản lý của 3 dự án xây dựng được đánh giá thành công và 3 dự án xây dựng được đánh giá không thành công về các khía cạnh quản lý chi phí, tiến độ và chất lượng công trình. Kết quả chỉ ra rằng, công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát chặt chẽ của cơ quan QLNN và cơ sở dữ liệu quốc gia về môi trường như thời tiết, địa chất, điều kiện giao thông. là hai trong số các yếu tố chính ảnh hưởng ý nghĩa đến chất lượng của các dự án xây dựng ở Việt Nam.
Nghiên cứu Le-Hoai, Dai Lee [67] -“Delay and Cost Overruns in Vietnam Large Construction Projects” cũng tiến hành nhận diện và phân tích các yếu tố gây nên hậu quả vượt chi phí và chậm tiến độ đối với các dự án xây dựng ở Việt Nam. Số liệu được thu thập thông qua phỏng vấn với 87 chuyên gia xây dựng Việt Nam; kết quả nghiên cứu nhận diện 21 yếu tố ảnh hưởng liên quan tới các chủ thể khác nhau, bao gồm nhà nước. Các yếu tố đó liên quan đến vai trò quản lý, giám sát nhà nước bao gồm: thanh tra, giám sát nhà nước tại công trường không hiệu quả, việc giải ngân chậm, thị trường vật liệu, vật tư xây dựng không ổn định, và những hạn chế từ góc độ QLNN khác. Yếu tố ảnh hưởng phản ánh vai trò chuỗi cung ứng xây dựng Vai trò của chuỗi cung ứng đến kết quả QLCL trong lĩnh vực xây dựng đã được thừa nhận bởi nhiều nghiên cứu [64, 75].
Shanak [57] tiến hành nhận diện và đánh giá các yếu tố tác động công tác QLCL trong lĩnh vực xây dựng nhà ở tại Jordan dưới góc độ nhà thầu và kiến trúc sư. Nghiên cứu đã chỉ ra hiệu quả của chuỗi cung ứng đóng vai rất quan trọng, bên cạnh yếu tố khác như nguồn nhân lực, quan điểm và mục tiêu của chủ đầu tư về chất lượng, công nghệ được áp dụng vào dự án. Zeng, Lou [89] nghiên cứu khía cạnh quản lý dòng chảy thông tin trong dự án xây dựng và nhận định rằng sự truyền tải - chia sẻ thông tin không hiệu quả giữa các bộ phận của công ty xây dựng và giữa công ty với đối tác bên ngoài đã tác động lớn tới kết quả QLCLXD công trình, ngay cả đối với công ty đã được chứng nhận ISO-9000. Thêm nữa, nghiên cứu Arditi and Gunaydin [35] ở Mỹ chỉ ra rằng 8 các cam kết hợp tác giữa các bên liên quan trong quá trình xây dựng là một bước quan trọng trong việc bảo đảm chất lượng của sản phẩm xây dựng.
Đối với lĩnh vực xây dựng công trình đường bộ nói riêng, Kaliba, Muya [60] đã tiến hành nhận diện và đánh giá - xếp hạng các nguyên nhân gây ra tình trạng vượt dự toán và chậm tiến độ tại các dự án đường ở Zambia. Kết quả chỉ ra nguyên nhân chính gây chậm tiến độ là do thị trường thiếu hụt nguồn nhân lực có năng lực phù hợp, thị trường thiếu thiết bị - công nghệ thi công phù hợp, và vấn đề kém hiệu quả trong cộng tác, phối hợp làm việc giữa các bên trên công trường. Trong bối cảnh ngành xây dựng trong nước, nghiên cứu Ling and Bui [70] đã kết luận sự tham gia của các chuyên gia nước ngoài vào chuỗi cung ứng của dự án sẽ tác động ý nghĩa đến kết quả các dự án xây dựng ở Việt Nam. Nghiên cứu Long, Ogunlana [73] -“Large construction projects in developing countries: a case study from Vietnam” đã xác nhận vai trò của năng lực quản lý chuỗi cung ứng trong việc đảm bảo chi phí và tiến độ cho các dự án lớn tại Việt Nam.
Nghiên cứu Le-Hoai, Dai Lee [67] xác nhận các yếu tố của chuỗi cung ứng đã ảnh hưởng ý nghĩa đến kết quả quản lý không tốt về tiến độ và chi phí của nhà thầu trong quá trình thi công xây dựng gồm: sự hỗ trợ không hiệu quả của nhà tư vấn trong quá trình quản lý công trường, cung ứng vật liệu xây dựng không hiệu quả, nhà thầu phụ không đủ năng lực, dòng chảy thông tin giữa các bên liên quan không thông suốt, và thị trường thiếu hụt công nhân lành nghề. Yếu tố ảnh hưởng phản ánh vai trò của các chủ thể tham gia trực tiếp dự án xây dựng Một dự án xây dựng nói chung sẽ có sự tham gia trực tiếp của nhiều bên gồm chủ đầu tư, nhà thầu thi công, tư vấn: thiết kế, giám sát, quản lý dự án, thẩm tra, thẩm định, nhà cung cấp vật tư. Bản chất của việc xây dựng công trình là một hệ thống phức tạp với nhiều bên tham gia, mỗi bên lại có lợi ích và quan điểm riêng, cùng làm việc để hoàn thành kế hoạch dự án; nhưng trên thực tế các kế hoạch này thường xuyên phải thay đổi trong suốt quá trình xây dựng. Bởi vậy, nhìn chung mỗi chủ thể đều đóng vai trò quan trọng ảnh hưởng đến kết quả QLCL của một dự án đầu tư xây dựng công trình (Hoonakker, Carayon [93]).
Các thay đổi thường là nguyên nhân 9 chậm tiến độ dự án, chất lượng công trình kém và công việc phải làm lại. Ngay cả, mục tiêu chung của các bên là việc hình thành dự án thì mỗi bên tham gia lại khác nhau trong những gì họ hy vọng có được từ quá trình hoàn thành dự án (Hoonakker, Carayon [93]). Các nghiên cứu đã xác nhận vai trò lãnh đạo của doanh nghiệp [77], sự cam kết về chất lượng của ban lãnh đạo [66], quản lý chiến lược định hướng chất lượng [64], hay hiệu quả quản lý kế hoạch [64, 66] của mỗi chủ thể đều ảnh hưởng đến kết quản QLCL chung của dự án xây dựng. Arditi and Gunaydin [35] nghiên cứu tổng quan và phân tích số liệu khảo sát được tiến hành ở Mỹ đã chỉ ra rằng cam kết của lãnh đạo hướng tới chất lượng và quá trình cải thiện liên tục công tác QLCL của doanh nghiệp xây dựng là yếu tố rất quan trọng trong việc bảo đảm CLXD.
Theo đó, các yếu tố đặc trưng ngành xây dựng ảnh hưởng tới chất lượng của toàn bộ quá trình xây dựng của một dự án được nhận diện và thể hiện như Hình 1. bao gồm: cam kết của lãnh đạo, đào tạo - bồi dưỡng, kiểm toán, dịch vụ khách hàng, chất lượng của hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng bản vẽ, hiệu quả làm việc đội nhóm, hiệu quả chuỗi cung ứng, quản lý chi phí chất lượng. Lãnh đạo và cam kết quản lý Đào tạo Làm việc nhóm Phương pháp thống kê QLCL tổng Quản lý cung ứng thể Dịch vụ khách hàng Chi phí chất lượng Các yếu tố đặc trưng ngành xây dựng: - Quy chuẩn, tiêu chuẩn - Chất lượng bản vẽ và các thông số kỹ thuật - Điều kiện xây dựng dự án Hình 1. Các thành phần của QLCL tổng thể trong quá trình xây dựng Nghiên cứu Arditi, Nayak [36] đã đánh giá thực nghiệm và kết luận mối quan hệ ý nghĩa giữa văn hóa doanh nghiệp với mức độ chậm tiến độ xây dựng công trình.
Chan, Wong [42] phân tích số liệu khảo sát và đã tìm thấy rằng năng lực cán bộ, văn 10 hóa chất lượng chủ động của các bên liên quan, năng lực giám sát thầu phụ, mức độ lưu tâm của chủ đầu tư về chất lượng sản phẩm, an toàn, và vấn đề môi trường có ảnh hưởng ý nghĩa kết quả QLCLXD công trình vốn nhà nước ở Hồng Kong. Shanak [57] tiến hành đánh giá các yếu tố tác động ý nghĩa đến kết quả QLCLXD trong lĩnh vực xây dựng nhà ở tại Jordan dưới góc độ nhà thầu và kiến trúc sư và đã chỉ ra các yếu tố chính bao gồm: năng lực quản lý nguồn nhân lực, quan điểm và mục tiêu của chủ đầu tư về chất lượng, năng lực công nghệ của nhà thầu là những yếu tố chính.