Chương i3: iMột isố iđề ixuất inhằm ithúc iđẩy iphát itriển iquan ihệ ithương imại ihàng hóa igiữa iviệt inam ivà iNew iZealand i 9 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA QUỐC TẾ 1. Tổng quan về thương mại hàng hóa quốc tế 1. Khái niệm Trong bối cảnh hội nhập kinh tế ngày càng diễn ra mạnh mẽ thì sự hình thành và phát triển các mối quan hệ thương mại quốc tế là tất yếu khách quan. Điều này bắt nguồn từ yêu cầu của quy luật về sự phân công lao động, sự phân bố tài nguyên thiên nhiên và sự khác nhau về điều kiện tự nhiên, trình độ kỹ thuật không đồng đều giữa các quốc gia.
Quan hệ hợp tác sẽ giúp các bên sử dụng hiệu quả và hợp lý nguồn lực vốn có, phát huy được thế mạnh của quốc gia và tận dụng được những lợi ích trong giao thương với các quốc gia khác. Quan hệ kinh tế đối ngoại là tổng thể các quan hệ về kinh tế, thương mại, khoa học và công nghệ của một nền kinh tế với bên ngoài (ở đây được hiểu là các quốc gia khác các tổ chức kinh tế, tài chính quốc tế và các tập đoàn tư bản độc quyền đa quốc gia) (Bùi Thị Lý, 2015). Quan hệ kinh tế quốc tế là tổng thể các mối quan hệ kinh tế đối ngoại trên phạm vi toàn thế giới Các quan hệ kinh tế thường diễn ra dưới hình thức nhất định, chủ yếu bao gồm: quan hệ kinh tế trao đổi hàng hóa, quan hệ quốc tế về di chuyển vốn đầu tư, quan hệ quốc tế về di chuyển sức lao động, quan hệ quốc tế trong lĩnh vực khoa học công nghệ và quan hệ tiền tệ quốc tế (Tô Xuân Dân, 1997). Trong đó quan hệ kinh tế quốc tế về trao đổi hàng hóa là một hình thức quan hệ kinh tế quốc tế chủ yếu, thông qua việc di chuyển hàng hóa từ quốc gia này sang các quốc gia khác.
Hàng hóa ở đây được phân ra thành hai nhóm: nhóm hàng hóa hữu hình và nhóm hàng hóa vô hình (dịch vụ). Quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế là quan hệ kinh tế trong đó chủ yếu là việc trao đổi hàng hóa và dịch vụ giữa các quốc gia, tuân theo nguyên tắc trao đổi ngang giá nhằm đem lại lợi ích cho các bên. Quan hệ thương mại hàng hóa quốc tế thực chất đã xuất hiện từ khi con người biết phân công lao động, tuy nhiên vai trò của nó mới được chú trọng và bắt đầu chiếm vị trí quan trọng trong vài thập kỷ gần đây, trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế và hội nhập kinh tế trở thành xu hướng chung của tất cả các quốc gia trên thế giới. Đối với nền kinh tế quốc dân Ngày nay, thương mại hàng hóa ngày càng giữ vai trò cực kì quan trọng trong sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa kinh tế đang diễn ra mạnh mẽ.
Thương mại quốc tế thúc đẩy sự phát triển kinh tế thông qua việc sử dụng lao động và tài nguyên hiệu quả, tăng giá trị ngày công lao động, tăng hiệu quả sản xuất, giúp các quốc gia tiếp thu và cải tiến khoa học công nghệ, tạo ra nhiều giá trị thặng dư trong sản xuất, kích thích đổi mới phương thức lao động, phát triển lực lượng sản xuất, đa dạng hóa sản phẩm mang lại nhiều lựa chọn hơn cho người tiêu dùng, giúp các quốc gia cùng nhau phát huy thế mạnh và khắc phục những hạn chế trong sản xuất. Thương mại hàng hóa cũng là phương tiện góp phần mở rộng và thắt chặt hơn các mối quan hệ đối ngoại của một quốc gia cả về kinh tế lẫn chính trị, văn hóa, xã hội. Tùy vào điều kiện của mỗi quốc gia mà thương mại quốc tế có tác động theo những cách khác nhau: Đối với các quốc gia phát triển: Thương mại quốc tế giúp các nước này mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, kéo dài vòng đời của những sản phẩm công nghệ, tranh thủ tận dụng nguồn nguyên vật liệu dồi dào, giá rẻ từ các quốc gia khác, đồng thời nâng cao tầm ảnh hưởng của quốc gia trên trường quốc tế. Đối với các quốc gia đang phát triển: Thương mại quốc tế giúp tận dụng tối đa về tài nguyên cũng như nguồn nhân lực dồi dào trong nước, có cơ hội tiếp thu khoa học – kỹ thuật tiên tiến, từng bước tăng năng suất lao động và hiện đại hóa nền kinh tế.
Thương mại quốc tế giúp các quốc gia này mở rộng thị trường, phân tán rủi ro và hạn chế sự phụ thuộc vào các đối tác lướn trên thế giới. Việt Nam thuộc khối quốc gia đang phát triển, việc đẩy mạnh thương mại quốc tế là rất cần thiết để Việt Nam có thể giải quyết các vấn đề về lao động, đầu ra sản phẩm, tiếp thu công nghệ và cải thiện quan hệ ngoại giao với các quốc gia trên thế giới, tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài và bền vững của mình.2 Đối với doanh nghiệp sản xuất xuất khẩu Thương mại quốc tế một mặt giúp giải quyết lượng hàng hoá dư thừa do cung vượt cầu trong nước, mặt khác còn có thể kéo dài vòng đời của các sản phẩm của mình do có sự khác biệt về trình độ khoa học công nghệ ở các quốc gia, nhờ thế tối đa hoá lợi ích cho doanh nghiệp, giúp thực hiện mục tiêu lợi nhuận của doanh nghiệp, tạo vốn tái sản xuất và đầu tư. 11 Thương imại iquốc itế icũng icó ivai itrò itạo iđà ithúc iđẩy idoanh inghiệp iphải ihoàn ithiện và inâng icao inăng ilực icạnh itranh icủa idoanh inghiệp ivà isản iphẩm. iCác idoanh inghiệp i không ichỉ imở irộng iquy imô isản ixuất, igia ităng ihiệu iquả ikinh itế itheo iquy imô ivà iđa idạng i hoá isản ixuất, ikinh idoanh inhằm iđáp iứng inhu icầu imua ibán itrong ivà ingoài inước imà icòn i phải iđầu itư inghiên icứu, ihọc ihỏi icác inước ibạn ikhông ingừng iđể ibắt ikịp ixu ihướng ithế i giới isao icho isản iphẩm itạo ira iphải iphù ihợp ivới icác itiêu ichuẩn inghiêm ingặt ivề ikĩ ithuật i và ichất ilượng icác inước icũng inhư iđáp iứng iđược inhu icầu ithị ihiếu ingày icàng iđa idạng i của ingười itiêu idùng itrên ithế igiới.
iCó ithể inói, ithương imại iquốc itế icó ivai itrò iđiều itiết, i hướng idẫn isản ixuất ikinh idoanh icủa icông inghiệp. i i Ngoài ira, ihoạt iđộng ithương imại iquốc itế igiúp inâng icao ivị ithế icủa idoanh inghiệp, tạo ithế ivà ilực icho idoanh inghiệp ikhông inhững iở ithị itrường iquốc itế, imà icả ithị itrường i trong inước. iCũng ithông iqua iđó, idoanh inghiệp isẽ icó ithêm inhiều idoanh inghiệp ibạn i hàng, iphân itán irủi iro itrong ikinh idoanh ihạn ichế iphụ ithuộc ivào imột isố iđối itác inhất iđịnh. iĐối ivới ingười itiêu idùng Thương imại ihàng ihoá iquốc itế imột imặt iđáp iứng inhu icầu icủa ingười itiêu idùng imặt khác icũng itác iđộng iđến itiêu idùng ivà ihướng idẫn itiêu idùng.
iKinh itế ixã ihội ingày icàng i phát itriển ithì icon ingười icàng icó inhiều inhu icầu itiêu idùng ihơn. iViệc itrao iđổi ihàng ihoá i quốc itế iđã iđem ilại icho ingười itiêu idùng inhiều ilựa ichọn ivề ihàng ihoá ihơn. iThương imại i hàng ihoá iquốc itế iđóng ivai itrò iquan itrọng itrong iviệc iđáp iứng inhu icầu icủa ithị itrường ivề i số ilượng, ichất ilượng, ichủng iloại, igiá icả, igóp iphần imở irộng ikhả inăng itiêu idùng ivà inâng i cao imức ihưởng ithụ, itừ iđó iđời isống ivật ichất ivà itinh ithần iđược icải ithiện. iChức inăng Chức inăng ithương imại iquốc itế iđược ixem ixét idưới ihai ikhía icạnh inhư isau: Một ilà, ithương imại iquốc itế ilà imột ilĩnh ivực ikinh itế iđảm inhận ikhâu ilưu ithông ihàng hóa igiữa itrong inước ivà inước ingoài.
iTrên ikhía icạnh inày ichức inăng icơ ibản icủa ithương i mại iquốc itế ilà: iTổ ichức iquá itrình ilưu ithông ihàng ihóa ivới ibên ingoài i, ithông iqua imua i bán, ilàm icho ithị itrường itrong inước igắn ivới ithị itrường ibên ingoài. iTrên icơ isở iđó, ithỏa i mãn inhu icầu itiêu idùng isản ixuất ivà itiêu idùng icủa icác itổ ichức, icá inhân ivề ihàng ihóa, i dịch ivụ itheo isố ilượng, ichất ilượng, imặt ihàng iđịa iđiểm ivà ithời igian iphù ihợp. i Hai ilà, ithương imại iquốc itế ilà imột ikhâu itrong iquá itrình itái isản ixuất ixã ihội iquốc itế. Xét idưới ikhía icạnh inày, ithương imại iquốc itế icó ithế icó ichức inăng inhư isau: i - iThương imại iquốc itế itạo ivốn icho iquá itrình igia ităng ivốn iđầu itư itrong inước.
12 - iThực ihiện igiá itrị ivà igiá itrị isử idụng icủa ihàng ihóa, idịch ivụ iđược itạo ira itrong ilĩnh vực isản ixuất icủa icác inước. i - iGóp iphần ităng itrưởng inền ikinh itế. iNhiệm ivụ Thương imại iquốc itế icó inhững inhiệm ivụ ichủ iyếu isau iđây: Một ilà, inâng icao ihiệu iquả ikinh idoanh, ithúc iđẩy iquá itrình icông inghiệp ihóa, ihiện đại ihóa iđất inước. iNhiệm ivụ inày iđược ithực ihiện ithông iqua icác ihoạt iđộng ixuất, inhập i khẩu, igia icông ithuê icho inước ingoài… iBởi ivì, ikhi itham igia itrao iđổi itrên ithị itrường ithế i giới, inền ikinh itế icủa imột inước iphải ichấp inhận icạnh itranh itrên ithị itrường inên iphải itính i toán isao icho icó ilãi, iphải iứng idụng itiến ibộ ikỹ ithuật, icông inghệ, icải itiến iquản ilý inhằm i nâng icao ichất ilượng isản iphẩm, igiảm ichi iphí, igiá ithành isản iphẩm, inghĩa ilà iphải ilàm iăn i có ihiệu iquả.
i Hai ilà, igóp iphần igiải iquyết ivốn, icông iăn, iviệc ilàm, isử idụng itài inguyên imột icách có ihiệu iquả. iThông iqua ihoạt iđộng ixuất ikhẩu, ihàng ihóa, idịch ivụ iđược itiêu ithụ isẽ itạo i thêm iviệc ilàm icho ingười idân itrong inước, ikhai ithác inguồn itài inguyên imột icách icó ikế i hoạch ivà ihợp ilý iphục ivụ icho ixuất ikhẩu, iqua iđó icó ithêm inguồn ivốn icho iđầu itư iphát i triển. i Ba ilà, ithương imại iquốc itế, ithông iqua ihoạt iđộng inhập ikhẩu, icó iđiều ikiện itiếp icận đến icác inguồn icông inghệ itiên itiến, ihiện iđại ivà inhất ilà icó ithể itiếp inhận inhững icông i nghệ iphù ihợp icho isự iphát itriển icủa isản ixuất, inhất ilà iphục ivụ icho ixuất ikhẩu… i 1. iCác itiêu ichí iđánh igiá idòng ithương imại ihàng ihóa iquốc itế Theo iNgân ihàng iphát itriển iChâu iÁ i(ADB, i2018) ivà iNgân ihàng iThế igiới i(World Bank, i2018), icó inhiều ichỉ itiêu iđánh igiá ithương imại iquốc itế i(ADB, i2018), itrong iđó itác i giả ichỉ ilựa ichọn imột isố ichỉ itiêu icơ ibản iđể inghiên icứu itrong iđề itài inày.
iQuy imô ivà ithị iphần ixuất inhập ikhẩu Nhóm ichỉ itiêu iquy imô ivà ithị iphần ithương imại icho ithấy ivị itrí ivà ivai itrò icủa ihai nước iđối ivới inhau itrong imối iquan ihệ ithương imại isong iphương ivà itrong imối itương i quan ivới icác iquốc igia ikhác.