Đặt vấn đề Hàng năm, trong cuộc sống thường nhật của mọi người thì trên đất nước có hàng ngàn ca ngộ độc thực phẩm diễn ra có nhiều nguyên nhân khác nhau. Trong những nguyên nhân hàng đầu gây ngộ độc thực phẩm chính là dư lượng thuốc trừ sâu (Đỗ Đức Ding va ctv, 2016) cùng với vi sinh vật chủ yếu là hai loại vi khuẩn E. Coli và Salmonella (Trần Thị Hằng và ctv, 2020), những tác nhân đó thường có mặt trên các loại rau củ quả. Tình trạng ói mửa, tiêu chảy, chóng mặt thường là dấu hiệu chính của ngộ độc thực phẩm.
Dé giải quyết các tình trạng trên thì phương pháp đơn giản nhất để giải quyết là dùng các loại nước rửa dé làm sạch các loại thuốc trừ sâu và các vi sinh vật có trong rau củ quả. Đối với người tiêu dùng thường sử dụng nước muối dé rửa rau củ quả cho việc tiêu thụ hằng ngày, nhưng khi sử dụng nước muối dé rửa rau củ thì trên rau củ nếu nước muối quá mặn sẽ tồn động lại một lượng muối nhỏ sử dụng lâu dài sẽ không tốt. Trên thị trường hiện nay thì có nhiều loại nước rửa rau khác nhau nhưng chủ yếu là có thành phan hoá học vậy nên việc tìm ra phương pháp điều chế nước rửa rau có nguồn gốc thiên nhiên là cấp thiết. Trong các loài cây trong thiên nhiên thì cây bồ hòn được cho là cây có khả tốt trong việc sử dụng là chất tây rửa tự nhiên.
Việc ứng dụng trong chất tây rửa của bồ hòn là do trong trái của nó có chứa nhiều chất hoạt động bề mặt từ thiên nhiên (Sidra-Tul Muntaha và ctv, 2015). Cũng đã có nhiều nghiên cứu sử dụng trái bồ hòn dé là chat tay rửa như là sử dụng dịch chiết xuất saponin từ quả bồ hòn để tạo nước rửa chén (Lê Thị Nha, 2109). Ngoài ra trái bồ còn có nhiều công dụng khác như có kha năng diệt khuẩn và diệt công trùng tét , trái bồ còn có nhiều ứng dung trong y học khi nó có thé làm các loại thuốc chữa trị bệnh (Bhanubhai Suhagia và ctv, 2011). Trái cây bồ có nhiều công dụng tốt lại là loại nguyên liệu thiên nhiên lại không có nhiều tác dụng phụ là loại nguyên liệu thích hợp là nước rủa rau tự nhiên, vì thế nghiên cứu này được thực hiện nhằm nghiên cứu ra nước rửa rau từ thịt trái cây bồ hòn.
Mục tiêu đề tài: Nghiên cứu được quy trình điều chế nước rửa rau từ thịt trái cây bồ hòn (Sapindus mukorossi). Nội dung thực hiện: Có 3 nội dung thực hiện: Nội dung 1: Khảo sát điều kiện chiết xuất từ thịt trái cây Bồ Hòn (Sapindus mukorossi). Nội dung 2: Khao sát nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của dich chiết của trái Bồ hòn và acid citric đến vi khuẩn có trong rau. Nội dung 3: Tạo hỗn hợp nước rủa rau có khả năng diệt khuẩn từ của trái Bồ hòn và acid citric đên khả năng loại bỏ vi khuân có trong rau.
TONG QUAN TÀI LIEU 2. Tổng quan về cây bồ hòn 2. Tên gọi, nguồn gốc Cây bồ hòn còn được gọi là vô hoạn thụ hay bon hòn có tên khoa học là Sapindus mukorossi thuộc họ Sapindaceae. Cây bồ hòn phân bồ rải rác chủ yếu ở những vùng á nhiệt đới và nhiệt đới như An Độ, Malaysia và Srilanca.
Loài cây bồ hòn này phân bố ở nước ta chủ yếu mọc nhiều ở những vùng núi trung du như Tuyên Giang, Bắc Giang, Thanh Hóa, Thái Nguyên, Hà Tĩnh, Nghệ An, Yên Bái, Hình 2. Cây bồ hòn Sapindus mukrossi Phú Thọ (Đỗ Tắt Lợi, 2004). Phân loại thực vật Giới Plantea (không phân hạng) Angiospermae (không phan hang) Eudicots Bộ Sapindales Ho Sapindaceae Chi Sapindus Loai Sapindus mukorossi 2. Đặc điểm hình thái Cây bồ hòn là cây thân gỗ cao to, chiều cao của cây trung bình từ 5 - 10m và có thé đạt tới 20 - 30m.
Lá của cây có dạng lá kép hình lông chim mọc so le với nhau va gồm4 - 5 đôi lá chét gần đối nhau. Phiến lá của cây là phiến chét nguyên nhẫn, gốc lệch, đầu nhọn, mép nguyên và gân nồi gõ ở cả hai mặt. Cây bồ hòn thường rụng lá vào mùa khô và có hoa lưỡng tính. Hoa của cây bồ hòn mọc thành chùm hay chuỳ ở đầu cảnh gồm nhiều hoa nhỏ có màu lục nhạt.
Bồ hòn có hoa gồm: đài 5 răng có ít lông, tràng 5 cánh hình trứng có vảy ngắn ở gốc có lông không nở xoè, nhị 8 cong đài hơn tràng, bầu hình trứng nhẫn có 3 6. Quả gồm ba quả hạch nhưng hai tiêu giảm đi, chỉ còn một hình tròn, vỏ quả màu vàng nâu nhạt, da nhăn nheo, trong chứa một hạt màu đen, hình cầu. Mùa hoa của cây là từ tháng 7 - 9, mùa quả của cây từ tháng 10 - 11 (Đỗ Tất Lợi, 2004). Thành phan hoá học của trái cây bồ hòn Sapindus mukorossi Trái cây của cây bồ hòn có thành phần chính là đường chiếm 10 % và chất nhay và phần lớn các saponin chiếm từ 10 — 11,5 (Aparna Upadhyay và ctv, 2012).
Hạt bồ hòn chứa 23 % dầu, trong đó 92 % là chất béo trung tính, phần tryglycerid chứa 30 % oleo-palmito-arachidin glycerid, 13,3 % oleo-diarachidin glycerid và 56,7 % glycerid loại di-olein như dioleo-palmitin, dioleostrearin và dioleo-arachidin (Bhanubhai Suhagia va ctv, 2011). Trong thịt quả có tới 18 % saponosid. Saponin mukorosin CsoHg4011.2H2O đã được chiết ra đưới dang kết tinh và sau khi thủy phân cho ra genin là hederagenin và đường là L — arabinose, DI — glucose, L — rhamnose, và D — xylose. Các sapindosid có trong bồ hòn như sapindosid A, B, C, D, E, El, X, Y, Y2.
đều là những saponin triterpen. Ngoài ra còn có mukuroyiosid la, Ib, Ha, IIb là những saponin có hoạt tính bề mặt mạnh (Sidra-Tul Muntaha và ctv, 2015). Nhiều phương pháp chiết xuất saponin từ quả bồ hòn đã được mô tả, trong đó phương pháp đơn giản nhất là đun sôi bột quả với nước, cô đặc dịch chiết và tủa saponin bang sulfat amoni (Sidra-Tul Muntaha va ctv, 2015). Tinh chất hoá học của saponin trong trái bồ hòn 1 Atag-Rhag-Arag-OAc Ara;-Rhaa-Ara,-OAc OAc Arag-RhagXyk~ one Rs OAc bị Ara,-Rhaq-XVÏoac Fin § N OAc Arag-RhagXyles one R, Araa-Rhaa-Xylạ-OAc R; Ry Ry Re Araz-Rhas-Xyls-OAc 5 OH CH, H H Arag-Rhag-Xyly-OAc 6 CHẠOH H H Arag-Rhag-Ara 14 CHạOH OH H Giez 12 Arag-Rhag-Xyl Rha~ a 2 15 CHạ OH OH OH 13 ArazRha Hình 2.
Công thức cấu tạo của saponin Saponin chiết từ quả bồ hòn là các glycoside, được phân loại thành glycones không phân cực gọi là sapogenin và các monosacharides. Công thức hóa học của Saponm trong vỏ quả bồ hòn được biểu dién trong hình 2. Cac saponin có trong trái bồ có công thức cấu tạo gồm: CaiHo6O12, C¿øHz4Ois, CasH76O17, CsoH7sO1s, Cs3Hs6Ox, CsgHo4O2, CsoHs;Oas. Thành phan phan trăm của các nguyên tổ có trong saponin là 51 % O, 44 % C, 6 % H.
Saponin có một đầu ưa nước, một đầu ky nước nên có hoạt tính bề mặt. Vì 4 saponin là chất có hoạt tính bề mặt, nên nồng độ micelle tới hạn của chúng được tìm thấy là 0,1 %. Saponin được xem như acid yếu trong tự nhiên. Quá trình thủy phân của glycoside trong saponin được cho là nguyên nhân của tính acid yếu đó (Sidra-Tul Muntaha và ctv, 2015).
Ứng dụng của saponin trong trái bồ hòn Ứng dụng trong y học: Trái bồ hòn là nguyên liệu thường được sử dụng để chế tạo nhiều thuốc chữa bệnh như tiết nhiều nước bọt, nổi mụn, động kinh, đau nửa đầu, bệnh chàm và bệnh vay nến. Hạt của trái bồ hòn thì thường được sử dụng dé đều trị các bênh như: sâu răng, viêm khớp, cảm lạnh thông thường, táo bón và buồn nôn (Aparna Upadhyay và ctv, 2012). Ứng dụng trong kháng khuẩn: chiết xuất saponin của trái bồ hòn có khả năng tốt trong việc kháng lại các vi khuẩn như Bacillus subtilis, Bacillus cereus, Proteus valgaris, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli va Klebsiella pneumonia (Meesala Srinivasarao va ctv, 2015). Ung dung la chat hoat động bề mặt: Saponin từ trái bồ hòn có hoạt tính tây rửa khá mạnh do chúng có chứa nhóm phân cực và không phân cực.
Do vậy, dung dịch chiết xuất từ quả bồ hòn được sử dụng rộng rãi làm chất tay rua (Pham Hoang Danh va ctv, 2021), lam sach vét ban (Nguyén Ngoc Thang va ctv, 2021). Các cách tách chiết saponin trong trái bồ hòn 2. Phương pháp ninh chiết Phương pháp này được thực hiện bằng cách ngâm trái bồ hòn trong nước trong 14 giờ sau đó được ninh chiết trong thiết bị Ti — Color I ở nhiệt độ 100 °C trong 30 phút dé nguội lọc lấy dịch chiết lần 1. Phần trái bồ hòn sau lọc được nghiền nhuyễn sau đó được thêm nước và tiếp tục ninh chiết thêm 30 phút dé nguội và lọc lay dịch chiết lần 2, sau đó trộn đều dịch chiết lần 1 với dịch chiết lần 2 để thành hỗn hợp dịch chiết (Nguyễn Ngọc Thắng và ctv, 2021).
Phương pháp chiết bằng máy khuấy từ Phương pháp này được thực hiện bằng cách trộn bột bồ hòn đã được nghiền nhuyễn với các dung môi theo các tỉ lệ rắn — lỏng khác nhau. Với các loại dung môi như nước, nước sôi 100 °C, ethanol, ethanol — nước, acetone va tỉ lệ rắn — lỏng gồm2 tỉ lệ 1 : 10 và 1 : 20. Hỗn hợp giữa bột bồ hòn và dung môi được đặt trên may khuấy từ và khuấy liên tục trong 6 giờ. Sau đó lọc bỏ cặn thì ta thu được hỗn hợp dịch chiết (Merve Deniz Kose va ctv, 2016).
Tong quan về nước rửa rau 2. Sơ lượt về nước rửa rau Nước rửa rau củ quả là các loại nước chứa các thành phan tay rửa thân thiện cho con người và môi trường thường được dùng cho rau củ quả, thành phần của nước rửa rau củ quả chủ yếu là các chất như: nước khử ion, acid citric, sodium, hương liệu. Các thành phần này có khả năng làm sạch các loại bụi ban, thuốc trừ sâu và các loài vi sinh vật mà nước thường không rửa được. Trên thị trường thương mại đã xuất hiện nhiều loại nước rửa rau khác nhau có thành phần và nguồn gốc khác nhau đang được sử dụng.
Một số nghiên cứu về nước rửa rau 2. Ứng dụng của bã đậu nành và bột hạt trà trong việc tạo nước rửa rau Trong nghiên cứu này bã đậu nành và bột hạt trà được sử dung dé chiết xuất ra saponin dé sử dụng làm nước rửa rau nhằm loại bỏ dư lượng thuốc trừ sâu có trên rau củ quả.