chương 1 giới thiệu ba TTCKPS trên thế giới bao gồm TTCKPS Singapore, TTCKPS Hàn Quốc, TTCKPS Trung Quốc. Bên cạnh phân tích các điểm mạnh điểm yếu của từng thị trường, các sự cố trên từng thị trường mắc phải từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.1 TỔNG QUAN VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH 1.1 Chứng khoán phái sinh 1.1 Khái niệm Theo Robert L. Mcdonald (2017, trang 23) cho rằng: “Chứng khoán phái sinh là một công cụ tài chính có giá trị được xác định bới giá cả của hàng hóa khác”. Chứng khoán Phái sinh có dạng hợp đồng tài chính trong đó quy định quyền lợi và/hoặc nghĩa vụ của các bên tham gia hợp đồng đối với việc thanh toán hoặc/và chuyển giao tài sản cơ sở với một mức giá đuợc thỏa thuận truớc vào một thời điểm nhất định trong tương lai.2 Tài sản cơ sở Mỗi công cụ chứng khoán phái sinh đều được phát hành trên cơ sở một loại tài sản tài chính nào đó.
Tài sản mà giá của các công cụ chứng khoán phái sinh phụ thuộc vào được gọi là tài sản cơ sở. “Tài sản cơ sở là chứng khoán và các tài sản khác được sử dụng làm cơ sở để xác định giá trị chứng khoán phái sinh”. Tài sản cơ sở được chia làm hai (02) dạng chính: – Hàng hóa: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 + Thực phẩm/nông sản ( ngũ cốc, thịt, cà phê, hồ tiêu v.) + Kim loại (vàng, bạc, kẽm, v.v…) + Năng lượng (khí đốt, dầu, v.v…) + Khác (thời tiết, kết quả bầu cử, v.v…) – Công cụ tài chính: + Cổ phiếu (Chỉ số cổ phiếu, cổ phiếu đơn lẻ) + Trái phiếu (trái phiếu CP, Trái phiếu chính quyền địa phương, Trái phiếu Doanh nghiệp) + Lãi suất (lãi suất ngân hàng, lãi suất ngoại tệ) + Tiền tệ (USD, Yên Nhật, Euro, v.) + Chứng khoán Phái sinh 1.3 Các sản phẩm chứng khoán phái sinh Chứng khoán Phái sinh được chia thành 04 loại chính: Hợp đồng Kỳ hạn (HĐKH): HĐKH là thỏa thuận pháp lý giữa hai bên tham gia về việc mua và bán một loại tài sản tại một thời điểm nhất định trong tương lai với mức giá được xác định trước tại ngày thực hiện giao dịch. HĐKH cho biết trước về: + Loại hàng hóa (tài sản) sẽ giao dịch là gì; + Khối lượng hàng hóa (tài sản) sẽ giao dịch là bao nhiêu; + Thời điểm diễn ra giao dịch đó; + Giá giao dịch.
Hợp đồng Kỳ hạn là một thoả thuận giữa hai bên về việc mua hay bán một tài sản nào đó vào một thời điểm định trước trong tương lai. Do vậy, trong loại hợp đồng này, ngày ký kết và ngày giao hàng là hoàn toàn tách biệt nhau. Hai bên chịu sự ràng buộc pháp lý chặt chẽ phải thực hiện nghĩa vụ hợp đồng, trừ khi cả hai bên thoả thuận hủy hợp đồng. Hiếm có 2 HĐKH nào có tất cả nội dung điều khoản trong hợp đồng giống hệt nhau.
Với tính chất song phương như vậy, HĐKH có 02 nhược điểm chính: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 (1) Sau khi tham gia hợp đồng, nếu nhà đầu tư có ý định thoát khỏi các quyền lợi/nghĩa vụ với đối tác, nhà đầu tư sẽ gặp khó khăn trong việc tìm kiếm bên thứ 3 để chuyển giao hợp đồng. (2) Nhà đầu tư sẽ phải hứng chịu toàn bộ rủi ro trong trường hợp đối tác của hợp đồng không thực hiện các nghĩa vụ đã được quy định tại hợp đồng. Việc tham gia hợp đồng có thể đi kèm với các khoản chi phí không nhỏ liên quan đến việc giám sát nghĩa vụ hoặc trách nhiệm pháp lý khi đối tác không thực hiện hợp đồng. HĐKH là một loại CKPS có lịch sử phát triển lâu đời và được nhiều đối tượng sử dụng làm công cụ phòng hộ rủi ro.
Tuy nhiên, trước nhu cầu của thị trường, sản phẩm Hợp đồng tương lai (HĐTL) đã được ra đời để khắc phục các nhược điểm trên. Hợp đồng Tương lai HĐTL là một dạng hợp đồng kỳ hạn đã được chuẩn hóa, niêm yết và giao dịch tại thị trường tập trung. Đặc điểm của hợp đồng tương lai Tính chuẩn hóa Hợp đồng tương lai là một công cụ được niêm yết và giao dịch trên sở giao dịch chứng khoán phái sinh. Vì vậy, các điều khoản của hợp đồng đều được chuẩn hóa.
Cụ thể, sở giao dịch nơi niêm yết hợp đồng tương lai sẽ quy định cụ thể các nội dung chi tiết của một hợp đồng, như: loại và chất lượng tài sản cơ sở, quy mô của hợp đồng (số lượng tài sản cơ sở giao dịch tương ứng với một hợp đồng), cách thức giao - nhận cũng như thanh toán giữa hai bên khi hợp đồng đáo hạn. Tính chất cam kết về việc thực hiện nghĩa vụ trong tương lai Khi tham gia vào một giao dịch hợp đồng tương lai, cả hai bên giữ vị thế mua và bán của hợp đồng đều bị ràng buộc bởi những quyền và nghĩa vụ nhất định. Cụ thể, khi hợp đồng tương lai đáo hạn, bên bán của hợp đồng có nghĩa vụ giao một khối lượng tài sản cơ sở xác định cho bên mua và có quyền được nhận tiền từ bên mua. Ngược lại, bên mua của hợp đồng có nghĩa vụ trả tiền theo thỏa thuận trong hợp đồng và có quyền nhận tài sản chuyển giao từ bên bán.
Các bên tham gia giao dịch hợp đồng tương lai phải đáp ứng yêu cầu ký quỹ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Trên thị trường hợp đồng tương lai, ký quỹ là biện pháp bảo đảm việc thực hiện nghĩa vụ mang tính bắt buộc theo hợp đồng đối với cả bên mua và bên bán khi hợp đồng được thanh toán. Nhà đầu tư tham gia thị trường này phải đáp ứng các yêu cầu về ký quỹ do sở giao dịch và trung tâm thanh toán bù trừ quy định cụ thể cho từng loại hợp đồng tương lai. Hợp đồng Quyền chọn (HĐQC) HĐQC là thỏa thuận pháp lý trong đó một bên có quyền yêu cầu thực hiện và bên kia có nghĩa vụ phải mua hoặc bán một lượng tài sản cơ sở theo mức giá đã được xác định trước tại hợp đồng trong một khoảng thời gian hoặc tại một thời điểm nhất định trong tương lai. HĐQC quy định quyền và nghĩa vụ của người bán và người mua: Người mua: Phải trả phí ký kết hợp đồng.
Có quyền thực hiện hay không thực hiện sao cho có lợi cho mình nhất Người bán: Được nhận phí ký kết hợp đồng. Luôn luôn có nghĩa vụ với người mua. Hợp đồng quyền chọn có 2 loại đó là quyền chọn mua (Call Options) và quyền chọn bán (Put Options). -Quyền chọn mua (Call Options): Người mua quyền chọn mua sẽ phải trả cho người bán quyền chọn mua một khoản phí gọi là phí quyền chọn.
Người mua quyền chọn mua sẽ có quyền được mua một lượng cổ phiếu nhất định theo mức giá thực hiện được thỏa thuận ban đầu. Người bán quyền chọn mua nhận được tiền phí nên có trách nhiệm phải bán một lượng cổ phiếu theo giá đã thỏa thuận ban đầu khi người mua quyền chọn mua yêu cầu thực hiện quyền. -Quyền chọn bán (Put Options): Người mua quyền chọn bán sẽ phải trả cho người bán quyền chọn bán một khoản phí gọi là phí quyền chọn. Người mua quyền chọn bán sẽ có quyền được bán một lượng cổ phiếu nhất định theo mức giá thực hiện đã thỏa thuận ban đầu.
Người bán quyền chọn bán nhận được tiền phí nên có trách nhiệm phải mua một lượng cổ phiếu theo giá đã thỏa thuận ban đầu khi người mua quyền chọn bán yêu cầu thực hiện quyền. Nội dung so sánh quyền và nghĩa vụ của các bên tham giao giao dịch quyền LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 chọn được trình bày trong bảng 1.1: So sánh quyền chọn mua và quyền chọn bán Quyền chọn bán Quyền chọn mua Người mua Người bán Người mua Người bán Có quyền Có nghĩa vụ Có quyền Có nghĩa vụ Phải trả phí Được nhận phí Phải trả phí Được nhận phí Lợi nhuận Lợi nhuận giới Lợi nhuận bị giới hạn Lợi nhuận bị giới hạn không bị giới hạn ở mức phí được nhận ở mức phí được nhận hạn Lỗ có giới hạn Lỗ có giới hạn bằng với mức Lỗ giới hạn bằng với mức Lỗ không giới hạn phí đã trả phí đã trả Nguồn: Tổng hợp của tác giả Có 2 kiểu hợp đồng quyền chọn thường gặp: kiểu Châu Âu và kiểu Mỹ. -Kiểu Châu Âu: người mua quyền chỉ cho phép thực hiện quyền tại ngày đáo hạn. -Kiểu Mỹ: người mua quyền có quyền thực hiện quyền của mình tại bất kỳ thời điểm nào trước ngày đáo hạn.
Hợp đồng Hoán đổi (HĐHĐ) HĐHĐ là một thỏa thuận pháp lý trong đó hai bên cam kết hoán đổi dòng tiền của một công cụ tài chính của một bên với dòng tiền của công cụ tài chính của bên còn lại trog một khoảng thời gian nhất định. Tương tự như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng hoán đổi cũng mang nặng tính chất cá nhân dựa theo sự thỏa thuận và thống nhất của song phương.2 Thị trường chứng khoán phái sinh 1.1 Khái niệm Bùi Nguyên Hoàn (2013, trang 7) cho rằng: “Thị trường phái sinh là thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh”. Dựa theo vai trò của Tổ thức thanh toán bù trừ CKPS, TTCKPS được phân khúc thành: - Thị trường OTC giao dịch song phương: là thị trường phi tập trung trong đó các đối tác giao dịch thực hiện giao dịch và bù trừ trực tiếp với nhau LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 - Thị trường OTC có sự tham gia của Đối tác bù trừ trung tâm (CCP): giao dịch phi tập trung nhưng thực hiện bù trừ tập trung thông qua CCP. - Thị trường giao dịch tập trung trên Sở giao dịch: cả hai giai đoạn giao dịch và bù trừ được thực hiện thông qua Sở giao dịch và CCP.
Đặc điểm Thị trường tập trung (SGDCK): điều khoản hợp đồng được SGDCK và trung tâm thanh toán bù trừ xây dựng Thị trường phi tập trung (OTC): điều khoản hợp đồng xây dựng dựa trên thỏa thuận hai bên, khó mua đi/bán lại hợp đồng hơn Một số sản phẩm nổi bật trên thị trường chứng khoán phái sinh TÀI SẢN CƠ SỞ Cổ phiếu Chỉ số CP Trái phiếu Ngoại hối Lãi suất HĐTL HĐQC HĐHĐ HĐKH THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH HĐQC HĐTL HĐTL HĐQC HĐQC HĐ Hoán Cổ chỉ số trái lãi suất chỉ số đổi ngoại phiếu phiếu hối. Nguồn: Tổng hợp của tác giả Sơ đồ 1.1: Các sản phẩm trên thị trường chứng khoán phái sinh 1.