Nghiên cứu việc vận hành và phát triển thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vận hành và phát triển thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam, phân tích tiềm năng và thách thức.

• Tác giả: Nguyễn Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: TS. Lê Văn Hải
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Tài Chính, Ngân Hàng
• Đề tài: Nghiên Cứu Việc Vận Hành Và Phát Triển Thị Trường Chứng Khoán Phái Sinh Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT
• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẬN HÀNH VÀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH
• 1.1.1. Chứng khoán phái sinh
• 1.1.2. Tài sản cơ sở
• 1.1.3. Các sản phẩm chứng khoán phái sinh
• 1.2. Thị trường chứng khoán phái sinh
• 1.2.1. Thành viên của thị trường chứng khoán phái sinh
• 1.2.2. Sự khác biệt giữa giao dịch chứng khoán và giao dịch chứng khoán phái sinh
• 1.2.3. Vai trò và tính tất yếu của chứng khoán phái sinh và thị trường chứng khoán phái sinh
• 1.2.3.1. Tính tất yếu
• 1.3. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ VIỆC VẬN HÀNH VÀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH
• 1.4. Tiêu chí đánh giá việc vận hành và phát triển thị trường chứng khoán phái sinh
• 1.4.1. Tiêu chí định tính
• 1.4.2. Tiêu chí định lượng
• 1.5. Điều kiện chính để vận hành và phát triển thị trường chứng khoán phái sinh
• 1.5.1. Điều kiện kinh tế tài chính
• 1.5.2. Điều kiện hàng hóa cơ sở
• 1.5.3. Điều kiện về kỹ thuật
• 1.6. BÀI HỌC KINH NGHIỆM TRONG VIỆC VẬN HÀNH VÀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH
• 1.6.1. Đối với thị trường chứng khoán phái sinh Singapore
• 1.6.2. Đối với thị trường chứng khoán phái sinh Hàn Quốc
• 1.6.3. Đối với thị trường chứng khoán phái sinh Trung Quốc
• 1.6.4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VẬN HÀNH VÀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VIỆT NAM
• 2.1. THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VIỆT NAM
• 2.1.1. Cấu trúc thị trường
• 2.1.1.1. Mô hình tổ chức của sở giao dịch chứng khoán phái sinh
• 2.1.1.2. Thành phần tham gia thị trường
• 2.1.1.3. Mô hình giao dịch chứng khoán phái sinh
• 2.1.2. Phân tích tình hình hoạt động của thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam
• 2.2. PHÂN TÍCH CÁC ĐIỀU KIỆN VẬN HÀNH VÀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VIỆT NAM
• 2.2.1. Điều kiện về hàng hóa cơ sở
• 2.2.1.1. Chỉ số VN30, Chỉ số HNX30 và Trái phiếu chính phủ
• 2.2.1.2. Các tài sản cơ sở khác
• 2.2.2. Điều kiện về kinh tế
• 2.2.3. Điều kiện về kỹ thuật
• 2.2.4. Đánh giá về các điều kiện vận hành và phát triển thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam
• 2.2.4.1. Kết quả đạt được
• 2.2.4.2. Những tồn tại và nguyên nhân của các tồn tại
• 2.3. KẾT QUẢ KHẢO SÁT THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VIỆT NAM
• 2.3.1. Lựa chọn mô hình và các yếu tố phân tích
• 2.3.2. Thiết kế bảng khảo sát
• 2.3.3. Phương pháp đo lường
• 2.3.4. Tổng hợp và phân tích các kết quả nhận được
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VIỆT NAM PHÁT TRIỂN
• 3.1. ĐỊNH HƯỚNG CỦA CHÍNH PHỦ VỀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH
• 3.2. GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VIỆT NAM PHÁT TRIỂN
• 3.2.1. Giải pháp đối với cơ quan, tổ chức quản lý, điều hành và giám sát thị trường
• 3.2.1.1. Cập nhật các văn bản pháp luật phù hợp và kịp thời
• 3.2.1.2. Tái cấu trúc tổ chức thị trường giao dịch chứng khoán
• 3.2.1.3. Tăng cường chất lượng các hàng hóa cơ sở
• 3.2.2. Giải pháp đối với nhà phát hành, cung cấp sản phẩm, dịch vụ
• 3.2.2.1. Đa dạng hóa các sản phẩm phái sinh
• 3.2.2.2. Hoàn thiện và phát triển nhà tạo lập thị trường
• 3.2.2.3. Nâng cao chất lượng cơ sở hạ tầng
• 3.2.3. Giải pháp đối với nhà đầu tư
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC I: PHIẾU KHẢO SÁT VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VIỆT NAM
• PHỤ LỤC II: KẾT QUẢ KHẢO SÁT VỀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VIỆT NAM
• PHỤ LỤC III: ĐẶC ĐIỂM HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI CHỈ SỐ VN30
• PHỤ LỤC IV: ĐẶC ĐIỂM HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI CHỈ SỐ HNX 30 VÀ HỢP ĐỒNG TƯƠNG LAI TRÁI PHIẾU CHÍNH PHỦ

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam

Thị trường chứng khoán phái sinh (TTCKPS) tại Việt Nam đã chính thức ra mắt vào năm 2017, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc đa dạng hóa các công cụ tài chính. TTCKPS không chỉ đáp ứng nhu cầu đầu tư của nhà đầu tư mà còn giúp họ bảo hiểm rủi ro trong bối cảnh thị trường biến động. Sự phát triển của TTCKPS là cần thiết để nâng cao tính thanh khoản và hiệu quả của thị trường tài chính Việt Nam.

1.1. Định nghĩa và vai trò của thị trường chứng khoán phái sinh

TTCKPS là nơi giao dịch các công cụ tài chính phái sinh, cho phép nhà đầu tư thực hiện các giao dịch nhằm bảo hiểm rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận. Vai trò của TTCKPS là rất quan trọng trong việc cung cấp các công cụ tài chính đa dạng, giúp nhà đầu tư có thêm lựa chọn trong việc quản lý rủi ro.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của TTCKPS tại Việt Nam

TTCKPS Việt Nam được hình thành từ nhu cầu cấp thiết của thị trường tài chính. Năm 2015, Bộ Tài chính đã ban hành Nghị định số 42/2015/NĐ-CP, tạo cơ sở pháp lý cho sự ra đời của TTCKPS. Kể từ đó, thị trường đã có những bước phát triển mạnh mẽ, thu hút sự quan tâm của nhiều nhà đầu tư.

II. Những thách thức trong phát triển thị trường chứng khoán phái sinh

Mặc dù TTCKPS đã có những bước tiến đáng kể, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Các vấn đề như thiếu hụt kiến thức về sản phẩm phái sinh, sự chưa đồng bộ trong hệ thống pháp lý và cơ sở hạ tầng là những rào cản lớn. Để phát triển bền vững, cần có những giải pháp cụ thể nhằm khắc phục những thách thức này.

2.1. Thiếu hụt kiến thức và kinh nghiệm của nhà đầu tư

Nhiều nhà đầu tư vẫn chưa hiểu rõ về các sản phẩm chứng khoán phái sinh, dẫn đến việc không tận dụng được lợi ích mà chúng mang lại. Việc tổ chức các khóa đào tạo và hội thảo sẽ giúp nâng cao nhận thức và kiến thức cho nhà đầu tư.

2.2. Hệ thống pháp lý chưa hoàn thiện

Hệ thống pháp lý cho TTCKPS vẫn còn nhiều điểm chưa rõ ràng, gây khó khăn cho các nhà đầu tư và tổ chức tham gia. Cần có sự điều chỉnh và bổ sung các quy định pháp lý để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thị trường.

III. Phương pháp nghiên cứu và phân tích thị trường chứng khoán phái sinh

Để nghiên cứu và phân tích TTCKPS, các phương pháp như tổng hợp tài liệu, khảo sát thực tế và phân tích số liệu được áp dụng. Những phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình hoạt động của thị trường và đưa ra những giải pháp phù hợp.

3.1. Phương pháp tổng hợp tài liệu và số liệu

Việc tổng hợp tài liệu từ các nghiên cứu trước đây và số liệu thực tế từ thị trường giúp tạo ra một bức tranh rõ nét về TTCKPS. Điều này cũng giúp xác định các xu hướng và vấn đề cần giải quyết.

3.2. Khảo sát ý kiến từ các chuyên gia và nhà đầu tư

Khảo sát ý kiến từ các chuyên gia và nhà đầu tư là một phương pháp quan trọng để đánh giá thực trạng và tiềm năng phát triển của TTCKPS. Những ý kiến này sẽ cung cấp thông tin quý giá cho việc xây dựng các giải pháp phát triển.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về TTCKPS

Kết quả nghiên cứu cho thấy TTCKPS đã có những đóng góp tích cực vào sự phát triển của thị trường tài chính Việt Nam. Các sản phẩm phái sinh đã giúp nhà đầu tư bảo hiểm rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận. Tuy nhiên, vẫn cần có những cải tiến để nâng cao hiệu quả hoạt động của thị trường.

4.1. Đánh giá hiệu quả hoạt động của TTCKPS

TTCKPS đã cho thấy sự tăng trưởng về khối lượng giao dịch và số lượng nhà đầu tư tham gia. Tuy nhiên, cần có các chỉ số đánh giá cụ thể để theo dõi hiệu quả hoạt động của thị trường.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ các thị trường quốc tế

Nghiên cứu các thị trường chứng khoán phái sinh quốc tế như Singapore và Hàn Quốc giúp rút ra những bài học quý giá cho TTCKPS Việt Nam. Những kinh nghiệm này có thể áp dụng để cải thiện và phát triển thị trường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của thị trường chứng khoán phái sinh

TTCKPS Việt Nam đang trên đà phát triển mạnh mẽ, nhưng vẫn cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục các thách thức hiện tại. Tương lai của TTCKPS phụ thuộc vào việc cải thiện hệ thống pháp lý, nâng cao kiến thức cho nhà đầu tư và phát triển cơ sở hạ tầng.

5.1. Định hướng phát triển trong tương lai

Định hướng phát triển TTCKPS trong tương lai cần tập trung vào việc mở rộng các sản phẩm phái sinh và nâng cao chất lượng dịch vụ. Điều này sẽ giúp thu hút thêm nhà đầu tư và tăng cường tính thanh khoản cho thị trường.

5.2. Các giải pháp thúc đẩy sự phát triển bền vững

Cần có các giải pháp đồng bộ từ phía cơ quan quản lý, các tổ chức tài chính và nhà đầu tư để thúc đẩy sự phát triển bền vững của TTCKPS. Việc này không chỉ giúp thị trường phát triển mà còn đảm bảo an toàn cho các nhà đầu tư.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngày 10/08/2017, thị trường chứng khoán phái sinh (TTCKPS) Việt Nam chính thức đi vào vận hành, đánh dấu bước phát triển vượt bậc khi Việt Nam trở thành quốc gia thứ 5 trong khu vực ASEAN và thứ 42 trên thế giới ra mắt thị trường tài chính bậc cao này. Trước thời điểm đó, thị trường chứng khoán cơ sở sau gần 18 năm phát triển chủ yếu giao dịch các sản phẩm truyền thống như cổ phiếu, trái phiếu và chứng chỉ quỹ, hoàn toàn thiếu vắng công cụ phòng vệ rủi ro biến động giá khi thị trường điều chỉnh giảm.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán cấp thiết về cơ chế vận hành, đánh giá toàn diện năng lực hạ tầng và các điều kiện thực tiễn nhằm định hình lộ trình phát triển bền vững cho thị trường chứng khoán phái sinh non trẻ. Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa khung lý luận chuyên sâu, phân tích thực trạng giao dịch sản phẩm Hợp đồng tương lai (HĐTL) chỉ số VN30, chỉ rõ những thành tựu cùng hạn chế còn tồn đọng, đồng thời đo lường năng lực thị trường bằng ma trận Thompson - Strickland để đề xuất hệ thống giải pháp khả thi.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập tại hệ thống giao dịch Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSD) cùng các định chế tài chính trung gian, trong khung thời gian từ ngày 31/03/2017 đến ngày 31/03/2018 (trọng tâm là 8 tháng đầu tiên mở cửa thị trường). Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc hỗ trợ ổn định tâm lý nhà đầu tư, phân tán rủi ro hệ thống và đóng góp tích cực vào mục tiêu nâng tỷ lệ vốn hóa thị trường chứng khoán vượt ngưỡng 70% GDP trong giai đoạn hoàn thiện cấu trúc tài chính quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Lý thuyết thị trường hiệu quả (Efficient Market Hypothesis) kết hợp cùng Lý thuyết định giá tài sản phái sinh của Robert L. McDonald (2017) và mô hình định giá quyền chọn Black - Scholes. Hệ thống lý luận làm rõ 4 nhóm công cụ phái sinh tiêu chuẩn gồm Hợp đồng kỳ hạn, Hợp đồng tương lai, Hợp đồng quyền chọn và Hợp đồng hoán đổi.

Trong đó, 5 khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa xuyên suốt đề tài gồm:

• Tài sản cơ sở: Công cụ tài chính hoặc hàng hóa chuẩn làm căn cứ xác định giá trị phái sinh.
• Đối tác bù trừ trung tâm (CCP): Cơ chế định chế thanh toán đóng vai trò là người mua của mọi người bán và người bán của mọi người mua.
• Ký quỹ ban đầu (IM): Khoản tiền hoặc tài sản tối thiểu nhà đầu tư phải nộp trước khi mở vị thế giao dịch.
• Khối lượng vị thế mở (OI): Tổng số lượng hợp đồng phái sinh đang lưu hành tại một thời điểm chưa được tất toán.
• Đòn bẩy tài chính: Tỷ lệ khuếch đại lợi nhuận và rủi ro dựa trên giá trị ký quỹ thấp hơn nhiều so với giá trị thực của hợp đồng cơ sở.

Khung phân tích của luận văn tích hợp mô hình đánh giá các yếu tố nội bộ theo ma trận Thompson - Strickland nhằm định vị chính xác năng lực cạnh tranh và mức độ sẵn sàng của 4 trụ cột: cơ sở pháp lý, nền tảng kinh tế vĩ mô, chất lượng hàng hóa cơ sở và hạ tầng kỹ thuật công nghệ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn xác được trích xuất từ các báo cáo định kỳ của HNX, VSD, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), kết hợp hệ thống văn bản pháp quy như Nghị định số 42/2015/NĐ-CP, Thông tư số 11/2016/TT-BTC và Thông tư số 23/2017/TT-BTC. Quá trình phân tích dữ liệu được thực hiện qua các phương pháp thống kê mô tả, so sánh chuỗi thời gian và đối chiếu kinh nghiệm quốc tế từ 3 thị trường điển hình gồm Singapore (SGX), Hàn Quốc (KRX) và Trung Quốc (CFFEX).

Về dữ liệu sơ cấp, tác giả triển khai khảo sát định lượng với cỡ mẫu gồm 120 phiếu khảo sát hợp lệ thu thập từ các chuyên gia phân tích, nhà quản lý quỹ và nhân viên môi giới giàu kinh nghiệm tại Công ty Cổ phần Chứng khoán Sài Gòn (SSI - chi nhánh Nguyễn Huệ và Nguyễn Văn Cừ) cùng các công ty chứng khoán top đầu. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp thuận tiện được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao của các nhóm chuyên môn am hiểu sâu về nghiệp vụ phái sinh.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích ma trận Thompson - Strickland kết hợp thống kê mô tả là nhằm lượng hóa các tiêu chí định tính phức tạp (như mức độ am hiểu sản phẩm, tính đồng bộ của phần mềm giao dịch và hiệu quả quản trị rủi ro của mô hình CCP), giúp việc nhận diện điểm nghẽn của thị trường trong 8 tháng đầu vận hành đạt độ tin cậy khoa học cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô thanh khoản thị trường phái sinh ghi nhận tốc độ tăng trưởng vượt kỳ vọng trong 8 tháng đầu vận hành (từ tháng 8/2017 đến hết tháng 3/2018). Khối lượng giao dịch bình quân toàn thị trường nhanh chóng vượt mốc 15.000 hợp đồng/phiên, trong đó sản phẩm Hợp đồng tương lai chỉ số VN30 chiếm áp đảo tới hơn 98% tổng giá trị giao dịch, phản ánh sức hấp dẫn vượt trội của công cụ phòng hộ rủi ro rổ chỉ số cổ phiếu vốn hóa lớn.

Thứ hai, cấu trúc thị phần môi giới có sự tập trung cao độ vào nhóm định chế tài chính lớn. Trong tổng số 7 công ty chứng khoán được cấp phép thành viên giao dịch (gồm HSC, SSI, VPBS, VNDS, MBS, BSC, VCSC), top 3 công ty dẫn đầu đã chiếm hơn 65% thị phần môi giới toàn thị trường trong quý 1/2018. Rào cản vốn điều lệ khắt khe (tối thiểu 900 tỷ đồng đối với thành viên bù trừ trực tiếp và 1.200 tỷ đồng đối với thành viên bù trừ chung theo Nghị định 42/2015/NĐ-CP) đã sàng lọc hiệu quả năng lực tài chính nhưng cũng hạn chế số lượng thành viên tham gia.

Thứ ba, cơ cấu chủ thể tham gia giao dịch bộc lộ sự mất cân đối nghiêm trọng khi hơn 95% khối lượng giao dịch xuất phát từ nhà đầu tư cá nhân trong nước. Tỷ trọng giao dịch của nhà đầu tư nước ngoài chỉ dao động ở mức khiêm tốn từ 1,5% đến 2,0%, trong khi các nhà đầu tư tổ chức lớn như quỹ đầu tư, công ty bảo hiểm gần như chưa tham gia giải ngân.

Thứ tư, kết quả khảo sát năng lực thị trường theo ma trận Thompson - Strickland đạt điểm trung bình 3,42/5,0 điểm. Điểm sáng lớn nhất thuộc về hệ thống cơ sở pháp lý và hạ tầng công nghệ lõi (đạt trên 3,8/5,0 điểm), trong khi mức độ đa dạng hóa sản phẩm và chất lượng nhà đầu tư bị đánh giá thấp nhất (chỉ đạt 2,85/5,0 điểm).

Thảo luận kết quả

Sự bùng nổ thanh khoản của HĐTL chỉ số VN30 bắt nguồn từ cơ chế giao dịch T+0 linh hoạt và tỷ lệ đòn bẩy tài chính cao, cho phép tìm kiếm lợi nhuận ngay cả khi thị trường cơ sở suy giảm. Tuy nhiên, sự vắng bóng của các định chế tài chính lớn là do danh mục sản phẩm còn quá đơn điệu, thiếu vắng HĐTL Trái phiếu Chính phủ và Hợp đồng quyền chọn cổ phiếu đơn lẻ để thực hiện các chiến lược phòng hộ phức hợp.

Khi so sánh với bài học quốc tế, mô hình bù trừ trung tâm CCP của VSD hoạt động rất ổn định, giúp thị trường Việt Nam tránh được rủi ro vỡ nợ dây chuyền từng xảy ra trong sự cố giao dịch thuật toán của HanMag Securities tại sàn Hàn Quốc (KRX) năm 2013 làm bốc hơi hơn 46 tỷ Won. Tuy nhiên, việc Việt Nam chưa áp dụng quy định bắt buộc 30 giờ đào tạo và 50 giờ thực hành cho nhà đầu tư mới như KRX đã khiến thị trường tiềm ẩn nhiều rủi ro đầu cơ quá mức từ nhóm cá nhân. Đồng thời, sự thiếu vắng cơ chế nhà tạo lập thị trường (Market Maker) chuyên nghiệp khiến biên độ chênh lệch giá (spread) giữa các bước giá còn lớn trong các phiên biến động mạnh.

Các dữ liệu thực nghiệm trên có thể được hệ thống hóa trực quan qua bảng tổng hợp thị phần môi giới của 7 công ty chứng khoán thành viên kết hợp cùng biểu đồ cột thể hiện tương quan khối lượng giao dịch theo tháng và biểu đồ tròn phân bổ cơ cấu nhà đầu tư, qua đó làm nổi bật bức tranh tăng trưởng thần tốc nhưng còn lệch pha về chiều sâu cấu trúc.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hành lang pháp lý và cơ chế giám sát liên thị trường. Bộ Tài chính phối hợp với UBCKNN rà soát, sửa đổi Nghị định số 42/2015/NĐ-CP trong giai đoạn 2018 - 2020, bổ sung quy định kiểm soát giao dịch thuật toán tự động, nâng mức xử phạt hành vi thao túng giá phái sinh lên tối đa 10% tổng giá trị vi phạm, đồng thời thiết lập cổng thông tin giám sát thời gian thực liên thông giữa HNX, HOSE và VSD.

Thứ hai, đa dạng hóa danh mục hàng hóa cơ sở và phát triển sản phẩm mới. Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội cần sớm hoàn tất thủ tục niêm yết Hợp đồng tương lai Trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 5 năm vào năm 2019 và HĐTL chỉ số HNX30, hướng tới thử nghiệm Hợp đồng quyền chọn (Options) trên chỉ số cổ phiếu vào năm 2021 nhằm nâng tỷ trọng giao dịch của khối tổ chức lên tối thiểu 15% tổng thanh khoản thị trường.

Thứ ba, nâng cấp hạ tầng công nghệ và tăng cường an toàn thanh toán bù trừ. VSD cùng ngân hàng thanh toán VietinBank cần đầu tư hệ thống máy chủ hiện đại, tối ưu hóa tốc độ xử lý lệnh ký quỹ ban đầu (IM) dưới 3 giây/giao dịch, nâng công suất chịu tải toàn hệ thống lên 500.000 lệnh/ngày trước quý 4/2019, đồng thời trích lập quỹ dự phòng rủi ro thanh toán tối thiểu 500 tỷ đồng nhằm bảo đảm năng lực can thiệp tức thì khi có biến cố thị trường.

Thứ tư, chuẩn hóa điều kiện tham gia của nhà đầu tư và hoàn thiện quy chế nhà tạo lập thị trường. Các công ty chứng khoán thành viên (như SSI, HSC, VNDS) cần triển khai chương trình đào tạo bắt buộc tối thiểu 10 giờ thực hành giao dịch mô phỏng cho khách hàng mới từ năm 2019, song song với việc ban hành cơ chế ưu đãi giảm 30% phí giao dịch và phí bù trừ cho các nhà tạo lập thị trường cam kết duy trì thanh khoản thường xuyên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách tài chính (Bộ Tài chính, UBCKNN, HNX, VSD): Nguồn tư liệu thực chứng quý giá để đánh giá hiệu quả vận hành mô hình CCP, hoàn thiện khung pháp lý giám sát liên thị trường và xây dựng lộ trình ra mắt các thế hệ sản phẩm phái sinh tiếp theo trong giai đoạn 2019 - 2025.

Ban điều hành và khối nghiệp vụ tại các Công ty Chứng khoán: Cung cấp bài học kinh nghiệm sâu sắc về quản trị rủi ro vị thế ký quỹ, định hướng đầu tư hạ tầng phần mềm giao dịch và chiến lược phát triển dịch vụ môi giới phái sinh chuyên nghiệp nhằm gia tăng thị phần trong top 7 thành viên hàng đầu.

Nhà đầu tư cá nhân và các định chế quản lý quỹ đầu tư: Giúp hiểu rõ cơ chế vận hành của HĐTL chỉ số VN30, làm chủ các công cụ đòn bẩy tài chính và áp dụng hiệu quả chiến lược phòng ngừa rủi ro (Hedging) danh mục cổ phiếu cơ sở trước các đợt sụt giảm mạnh của thị trường.

Giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Kinh tế - Tài chính - Ngân hàng: Tài liệu tham khảo học thuật chuẩn mực, tiên phong phân tích thực chứng giai đoạn mở cửa TTCKPS Việt Nam, mở ra hướng nghiên cứu mở rộng về các mô hình định giá phái sinh nâng cao và kiểm định tính lan truyền biến động giá.

Câu hỏi thường gặp

TTCKPS Việt Nam vận hành theo mô hình thanh toán bù trừ nào? Thị trường vận hành theo cơ chế Đối tác bù trừ trung tâm (CCP) độc quyền thông qua VSD, đóng vai trò là người mua của mọi người bán và người bán của mọi người mua. Cơ chế kiểm soát tài khoản ký quỹ 2 tầng kết hợp ngân hàng thanh toán VietinBank giúp triệt tiêu rủi ro thanh toán dây chuyền và đảm bảo an toàn tuyệt đối cho các vị thế mở.

Sản phẩm phái sinh đầu tiên được niêm yết và giao dịch là gì? Hợp đồng tương lai chỉ số VN30 (VN30 Index Futures) là sản phẩm đầu tiên được niêm yết tại HNX vào ngày 10/08/2017. Sản phẩm dựa trên tài sản cơ sở là rổ 30 cổ phiếu có vốn hóa và thanh khoản cao nhất sàn HOSE, nhanh chóng đạt khối lượng giao dịch bình quân hơn 15.000 hợp đồng/phiên nhờ tính chuẩn hóa cao.

Điều kiện vốn tối thiểu để trở thành thành viên bù trừ chứng khoán phái sinh là bao nhiêu? Theo Nghị định số 42/2015/NĐ-CP, công ty chứng khoán phải đạt vốn điều lệ và vốn chủ sở hữu tối thiểu 900 tỷ đồng đối với thành viên bù trừ trực tiếp và 1.200 tỷ đồng đối với thành viên bù trừ chung. Đối với các ngân hàng thương mại đăng ký làm thành viên bù trừ, mức vốn yêu cầu tối thiểu là 7.000 tỷ đồng.

Tại sao nhà đầu tư cá nhân lại chiếm tỷ trọng áp đảo trong giai đoạn đầu? Hơn 95% thanh khoản thị trường thuộc về nhà đầu tư cá nhân nhờ đặc tính đòn bẩy tài chính cao, chi phí ký quỹ ban đầu thấp và cơ chế giao dịch T+0 cho phép chốt lời/cắt lỗ liên tục trong ngày. Ngược lại, các quỹ đầu tư tổ chức còn thiếu hành lang pháp lý nội bộ và danh mục sản phẩm phòng hộ chuyên biệt nên chưa thể tham gia mạnh mẽ.

Thị trường Việt Nam rút ra bài học gì từ sự cố HanMag trên sàn Hàn Quốc (KRX)? Sự cố đặt lệnh sai thuật toán của HanMag năm 2013 làm thua lỗ 46 tỷ Won chỉ trong vài phút cho thấy bài học sống còn về công nghệ. Việt Nam cần thiết lập cơ chế ngắt mạch tự động (Circuit Breaker), giới hạn biên độ lệnh nghiêm ngặt và quy định quyền hủy giao dịch lỗi của Sở Giao dịch khi phát sinh lệnh bất thường.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về 4 nhóm chứng khoán phái sinh tiêu chuẩn, khẳng định sự ra đời của TTCKPS ngày 10/08/2017 là bước đi tất yếu để hoàn thiện cấu trúc thị trường tài chính Việt Nam.
• Đúc kết sâu sắc 4 bài học kinh nghiệm quốc tế từ Singapore, Hàn Quốc và Trung Quốc về quản trị rủi ro hệ thống công nghệ, phòng ngừa bong bóng đầu cơ và phân định rõ thẩm quyền cơ quan quản lý.
• Phân tích thực trạng 8 tháng đầu vận hành với thanh khoản vượt 15.000 hợp đồng/phiên của HĐTL VN30, chỉ rõ cấu trúc thị phần tập trung vào 7 công ty chứng khoán và sự áp đảo của hơn 95% nhà đầu tư cá nhân.
• Đo lường chính xác năng lực thị trường đạt 3,42/5,0 điểm thông qua ma trận Thompson - Strickland từ 120 phiếu khảo sát chuyên gia, vạch rõ nút thắt về hạ tầng sản phẩm và chất lượng nhà đầu tư.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược đồng bộ về khung pháp trị, lộ trình phát triển HĐTL Trái phiếu/Quyền chọn, nâng cấp công nghệ VSD và chuẩn hóa quy chế đào tạo thành viên đến năm 2025.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn cảnh đầu tiên về sự vận hành của thị trường tài chính bậc cao tại Việt Nam. Quý độc giả, nhà quản lý và giới đầu tư hãy khai thác sâu các phát hiện của luận văn để tối ưu hóa chiến lược quản trị rủi ro và cùng thúc đẩy thị trường phái sinh Việt Nam phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 giới thiệu ba TTCKPS trên thế giới bao gồm TTCKPS Singapore, TTCKPS Hàn Quốc, TTCKPS Trung Quốc. Bên cạnh phân tích các điểm mạnh điểm yếu của từng thị trường, các sự cố trên từng thị trường mắc phải từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.1 TỔNG QUAN VỀ CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH 1.1 Chứng khoán phái sinh 1.1 Khái niệm Theo Robert L. Mcdonald (2017, trang 23) cho rằng: “Chứng khoán phái sinh là một công cụ tài chính có giá trị được xác định bới giá cả của hàng hóa khác”. Chứng khoán Phái sinh có dạng hợp đồng tài chính trong đó quy định quyền lợi và/hoặc nghĩa vụ của các bên tham gia hợp đồng đối với việc thanh toán hoặc/và chuyển giao tài sản cơ sở với một mức giá đuợc thỏa thuận truớc vào một thời điểm nhất định trong tương lai.2 Tài sản cơ sở Mỗi công cụ chứng khoán phái sinh đều được phát hành trên cơ sở một loại tài sản tài chính nào đó.

Tài sản mà giá của các công cụ chứng khoán phái sinh phụ thuộc vào được gọi là tài sản cơ sở. “Tài sản cơ sở là chứng khoán và các tài sản khác được sử dụng làm cơ sở để xác định giá trị chứng khoán phái sinh”. Tài sản cơ sở được chia làm hai (02) dạng chính: – Hàng hóa: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 + Thực phẩm/nông sản ( ngũ cốc, thịt, cà phê, hồ tiêu v.) + Kim loại (vàng, bạc, kẽm, v.v…) + Năng lượng (khí đốt, dầu, v.v…) + Khác (thời tiết, kết quả bầu cử, v.v…) – Công cụ tài chính: + Cổ phiếu (Chỉ số cổ phiếu, cổ phiếu đơn lẻ) + Trái phiếu (trái phiếu CP, Trái phiếu chính quyền địa phương, Trái phiếu Doanh nghiệp) + Lãi suất (lãi suất ngân hàng, lãi suất ngoại tệ) + Tiền tệ (USD, Yên Nhật, Euro, v.) + Chứng khoán Phái sinh 1.3 Các sản phẩm chứng khoán phái sinh Chứng khoán Phái sinh được chia thành 04 loại chính:  Hợp đồng Kỳ hạn (HĐKH): HĐKH là thỏa thuận pháp lý giữa hai bên tham gia về việc mua và bán một loại tài sản tại một thời điểm nhất định trong tương lai với mức giá được xác định trước tại ngày thực hiện giao dịch. HĐKH cho biết trước về: + Loại hàng hóa (tài sản) sẽ giao dịch là gì; + Khối lượng hàng hóa (tài sản) sẽ giao dịch là bao nhiêu; + Thời điểm diễn ra giao dịch đó; + Giá giao dịch.

Hợp đồng Kỳ hạn là một thoả thuận giữa hai bên về việc mua hay bán một tài sản nào đó vào một thời điểm định trước trong tương lai. Do vậy, trong loại hợp đồng này, ngày ký kết và ngày giao hàng là hoàn toàn tách biệt nhau. Hai bên chịu sự ràng buộc pháp lý chặt chẽ phải thực hiện nghĩa vụ hợp đồng, trừ khi cả hai bên thoả thuận hủy hợp đồng. Hiếm có 2 HĐKH nào có tất cả nội dung điều khoản trong hợp đồng giống hệt nhau.

Với tính chất song phương như vậy, HĐKH có 02 nhược điểm chính: LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 (1) Sau khi tham gia hợp đồng, nếu nhà đầu tư có ý định thoát khỏi các quyền lợi/nghĩa vụ với đối tác, nhà đầu tư sẽ gặp khó khăn trong việc tìm kiếm bên thứ 3 để chuyển giao hợp đồng. (2) Nhà đầu tư sẽ phải hứng chịu toàn bộ rủi ro trong trường hợp đối tác của hợp đồng không thực hiện các nghĩa vụ đã được quy định tại hợp đồng. Việc tham gia hợp đồng có thể đi kèm với các khoản chi phí không nhỏ liên quan đến việc giám sát nghĩa vụ hoặc trách nhiệm pháp lý khi đối tác không thực hiện hợp đồng. HĐKH là một loại CKPS có lịch sử phát triển lâu đời và được nhiều đối tượng sử dụng làm công cụ phòng hộ rủi ro.

Tuy nhiên, trước nhu cầu của thị trường, sản phẩm Hợp đồng tương lai (HĐTL) đã được ra đời để khắc phục các nhược điểm trên.  Hợp đồng Tương lai HĐTL là một dạng hợp đồng kỳ hạn đã được chuẩn hóa, niêm yết và giao dịch tại thị trường tập trung. Đặc điểm của hợp đồng tương lai  Tính chuẩn hóa Hợp đồng tương lai là một công cụ được niêm yết và giao dịch trên sở giao dịch chứng khoán phái sinh. Vì vậy, các điều khoản của hợp đồng đều được chuẩn hóa.

Cụ thể, sở giao dịch nơi niêm yết hợp đồng tương lai sẽ quy định cụ thể các nội dung chi tiết của một hợp đồng, như: loại và chất lượng tài sản cơ sở, quy mô của hợp đồng (số lượng tài sản cơ sở giao dịch tương ứng với một hợp đồng), cách thức giao - nhận cũng như thanh toán giữa hai bên khi hợp đồng đáo hạn.  Tính chất cam kết về việc thực hiện nghĩa vụ trong tương lai Khi tham gia vào một giao dịch hợp đồng tương lai, cả hai bên giữ vị thế mua và bán của hợp đồng đều bị ràng buộc bởi những quyền và nghĩa vụ nhất định. Cụ thể, khi hợp đồng tương lai đáo hạn, bên bán của hợp đồng có nghĩa vụ giao một khối lượng tài sản cơ sở xác định cho bên mua và có quyền được nhận tiền từ bên mua. Ngược lại, bên mua của hợp đồng có nghĩa vụ trả tiền theo thỏa thuận trong hợp đồng và có quyền nhận tài sản chuyển giao từ bên bán.

 Các bên tham gia giao dịch hợp đồng tương lai phải đáp ứng yêu cầu ký quỹ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Trên thị trường hợp đồng tương lai, ký quỹ là biện pháp bảo đảm việc thực hiện nghĩa vụ mang tính bắt buộc theo hợp đồng đối với cả bên mua và bên bán khi hợp đồng được thanh toán. Nhà đầu tư tham gia thị trường này phải đáp ứng các yêu cầu về ký quỹ do sở giao dịch và trung tâm thanh toán bù trừ quy định cụ thể cho từng loại hợp đồng tương lai.  Hợp đồng Quyền chọn (HĐQC) HĐQC là thỏa thuận pháp lý trong đó một bên có quyền yêu cầu thực hiện và bên kia có nghĩa vụ phải mua hoặc bán một lượng tài sản cơ sở theo mức giá đã được xác định trước tại hợp đồng trong một khoảng thời gian hoặc tại một thời điểm nhất định trong tương lai. HĐQC quy định quyền và nghĩa vụ của người bán và người mua: Người mua: Phải trả phí ký kết hợp đồng.

Có quyền thực hiện hay không thực hiện sao cho có lợi cho mình nhất Người bán: Được nhận phí ký kết hợp đồng. Luôn luôn có nghĩa vụ với người mua. Hợp đồng quyền chọn có 2 loại đó là quyền chọn mua (Call Options) và quyền chọn bán (Put Options). -Quyền chọn mua (Call Options): Người mua quyền chọn mua sẽ phải trả cho người bán quyền chọn mua một khoản phí gọi là phí quyền chọn.

Người mua quyền chọn mua sẽ có quyền được mua một lượng cổ phiếu nhất định theo mức giá thực hiện được thỏa thuận ban đầu. Người bán quyền chọn mua nhận được tiền phí nên có trách nhiệm phải bán một lượng cổ phiếu theo giá đã thỏa thuận ban đầu khi người mua quyền chọn mua yêu cầu thực hiện quyền. -Quyền chọn bán (Put Options): Người mua quyền chọn bán sẽ phải trả cho người bán quyền chọn bán một khoản phí gọi là phí quyền chọn. Người mua quyền chọn bán sẽ có quyền được bán một lượng cổ phiếu nhất định theo mức giá thực hiện đã thỏa thuận ban đầu.

Người bán quyền chọn bán nhận được tiền phí nên có trách nhiệm phải mua một lượng cổ phiếu theo giá đã thỏa thuận ban đầu khi người mua quyền chọn bán yêu cầu thực hiện quyền. Nội dung so sánh quyền và nghĩa vụ của các bên tham giao giao dịch quyền LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 chọn được trình bày trong bảng 1.1: So sánh quyền chọn mua và quyền chọn bán Quyền chọn bán Quyền chọn mua Người mua Người bán Người mua Người bán Có quyền Có nghĩa vụ Có quyền Có nghĩa vụ Phải trả phí Được nhận phí Phải trả phí Được nhận phí Lợi nhuận Lợi nhuận giới Lợi nhuận bị giới hạn Lợi nhuận bị giới hạn không bị giới hạn ở mức phí được nhận ở mức phí được nhận hạn Lỗ có giới hạn Lỗ có giới hạn bằng với mức Lỗ giới hạn bằng với mức Lỗ không giới hạn phí đã trả phí đã trả Nguồn: Tổng hợp của tác giả Có 2 kiểu hợp đồng quyền chọn thường gặp: kiểu Châu Âu và kiểu Mỹ. -Kiểu Châu Âu: người mua quyền chỉ cho phép thực hiện quyền tại ngày đáo hạn. -Kiểu Mỹ: người mua quyền có quyền thực hiện quyền của mình tại bất kỳ thời điểm nào trước ngày đáo hạn.

 Hợp đồng Hoán đổi (HĐHĐ) HĐHĐ là một thỏa thuận pháp lý trong đó hai bên cam kết hoán đổi dòng tiền của một công cụ tài chính của một bên với dòng tiền của công cụ tài chính của bên còn lại trog một khoảng thời gian nhất định. Tương tự như hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng hoán đổi cũng mang nặng tính chất cá nhân dựa theo sự thỏa thuận và thống nhất của song phương.2 Thị trường chứng khoán phái sinh 1.1 Khái niệm Bùi Nguyên Hoàn (2013, trang 7) cho rằng: “Thị trường phái sinh là thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh”. Dựa theo vai trò của Tổ thức thanh toán bù trừ CKPS, TTCKPS được phân khúc thành: - Thị trường OTC giao dịch song phương: là thị trường phi tập trung trong đó các đối tác giao dịch thực hiện giao dịch và bù trừ trực tiếp với nhau LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 - Thị trường OTC có sự tham gia của Đối tác bù trừ trung tâm (CCP): giao dịch phi tập trung nhưng thực hiện bù trừ tập trung thông qua CCP. - Thị trường giao dịch tập trung trên Sở giao dịch: cả hai giai đoạn giao dịch và bù trừ được thực hiện thông qua Sở giao dịch và CCP.

Đặc điểm Thị trường tập trung (SGDCK): điều khoản hợp đồng được SGDCK và trung tâm thanh toán bù trừ xây dựng Thị trường phi tập trung (OTC): điều khoản hợp đồng xây dựng dựa trên thỏa thuận hai bên, khó mua đi/bán lại hợp đồng hơn Một số sản phẩm nổi bật trên thị trường chứng khoán phái sinh TÀI SẢN CƠ SỞ Cổ phiếu Chỉ số CP Trái phiếu Ngoại hối Lãi suất HĐTL HĐQC HĐHĐ HĐKH THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH HĐQC HĐTL HĐTL HĐQC HĐQC HĐ Hoán Cổ chỉ số trái lãi suất chỉ số đổi ngoại phiếu phiếu hối. Nguồn: Tổng hợp của tác giả Sơ đồ 1.1: Các sản phẩm trên thị trường chứng khoán phái sinh 1.