CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ THƯƠNG MẠI 1. DỊCH VỤ THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm, đặc trưng và phân loại dịch vụ thương mại 1. Dịch vụ Các ngành ra đời và phát triển trong nền kinh tế quốc dân là do sự phân công lao động xã hội.
Chuyên môn hóa sản xuất đã làm tăng thêm lực lượng sản xuất xã hội, là một trong những động lực chủ yếu của tăng trưởng kinh tế và tiến bộ khoa học kỹ thuật, dẫn đến sự ra đời của ngành dịch vụ. Ngày nay, dịch vụ phát triển rất đa dạng và có vai trò ngày càng quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia. Toàn bộ hoạt động nền KTQD người ta chia thành ba lĩnh vực, đó là: sản xuất công nghiệp, sản xuất nông nghiệp và các hoạt động dịch vụ. Theo nghĩa hẹp: dịch vụ là những hoạt động phục vụ cho một ngành, một lĩnh vực cụ thể nào đó như: dịch vụ du lịch, dịch vụ ngân hàng, dịch vụ đầu tư, dịch vụ thương mại,.
Theo nghĩa rộng: dịch vụ bao gồm toàn bộ các ngành nghề hoạy động trong lĩnh vực lưu thông hàng hóa như thương mại, ngân hàng, giao thông vận tải, thông tin liên lạc, đầu tư; các hoạt động khác phục vụ cho đời sống nhân dân như y tế, giáo dục, nghệ thuật, bảo hiểm… đều thuộc về lĩnh vực dịch vụ. Dịch vụ bao gồm toàn bộ những hoạt động đáp ứng nhu cầu các yếu tố “đầu vào” và giải quyết các yếu tố “đầu ra” của sản xuất cũng như đời sống con người. Hoạt động dịch vụ phát triển đến trình độ cao thì có mặt ở tất cả các lĩnh vực và có tác động lớn đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội, môi trường của quốc gia, khu vực nói riêng và toàn thế giới nói chung. Dịch vụ với quan niệm đó không chỉ bao gồm những lĩnh vực truyền thống như: vận tải, thương mại, ngân hàng, bưu điện, Luan van 6 bảo hiểm, truyền thông liên lạc, du lịch mà còn có cả những lĩnh vực rất mới như: xử lý chất thải, bảo vệ môi trường, tiếp đón, dịch vụ văn hóa, dịch vụ hành chính, tư vấn pháp luật, tư vấn tình cảm và ngay cả đến dịch vụ tháp tùng riêng.
Trong lý luận của mình C.Mác cho rằng dịch vụ cũng lah hàng hóa nên nó vừa có giá trị sử dụng vừa có giá trị trao đổi. Như vậy, Dịch vụ là những hoạt động mang tính xã hội, tạo ra các sản phẩm hàng hóa không tồn tại dưới hình thức vật thể nhằm thỏa mãn kịp thời, thuận lợi, hiệu quả hơn các nhu cầu trong sản xuất và đời sống của con người.262] Ngành dịch vụ lại tiếp tục phân chia ra thành các nhóm khác nhau. Căn cứ theo sản phẩm chủ yếu, Liên hợp quốc đã phân chia dịch vụ thành 5 cấp với 964 loại sản phẩm. Dựa vào cách phân loại này, ở Việt Nam dịch vụ được phân thành bốn nhóm ngành lớn, gồm: - Dịch vụ thương mại, dịch vụ khách sạn và nhà hàng.
- Dịch vụ vận tải, kho bãi và thông tin liên lạc. - Dịch vụ kinh doanh bao gồm các loại dịch vụ nông nghiệp, khai thác mỏ và công nghiệp chế biến …. - Dịch vụ cá nhân, xã hội và công công. Dịch vụ thương mại Căn cứ vào cách phân loại dịch vụ theo sản phẩm chủ yếu và từ khái niệm dịch vụ để tìm hiểu khái niệm dịch vụ thương mại.
Trước hết, ta có khái niệm thương mại: Thương mại là hoạt động trao đổi của cải, hàng hóa, dịch vụ, kiến thức, tiền tệ,… giữa hai hay nhiều đối tác và có thể nhận lại một giá trị nào đó (bằng tiền thông qua giá cả) hay bằng hàng hóa, dịch vụ khác (như trong hình thức thương mại hàng hóa đổi hàng). Trong quá trình này người bán là người cung cấp của cải, hàng hóa, dịch vụ,… cho người mua, đổi lại người mua sẽ phải trả cho người bán một giá trị tương đương nào đó [28, tr. Sự phát triển kinh tế và hoạt động kinh doanh đã làm cho khái niệm thương mại ngày càng được mở rộng. Mức độ phát triển khác nhau của các nước dẫn đến Luan van 7 khái niệm thương mại được hiểu theo các nghĩa khác nhau.
Ở Việt Nam, khái niệm thương mại dùng để chỉ các hoạt động liên quan đến quá trình mua bán hàng hóa (Khoản 2 điều V, Luật Thương mại – 1997 của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam). Trong khi đó, khái niệm thương mại trong luật pháp quốc tế cũng như luật pháp của phần lớn các nước được hiểu theo nghĩa rộng hơn, bao trùm rất nhiều lĩnh vực như: thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, sở hữu trí tuệ và các hoạt động đầu tư liên quan đến thương mại. Các nhà kinh tế học hiện đại cũng xem thương mại hoạt động với chức năng chủ yếu là mua, bán hàng hóa và các dịch vụ mua bán kèm theo. Vậy, thương mại là quá trình mua bán hàng hóa, dịch vụ trên thị trường, là lĩnh vực phân phối và lưu thông hàng hóa.
Nếu hoạt động trao đổi hàng hóa vượt ra khỏi biên giới quốc gia thì người ta gọi đó là ngoại thương (kinh doanh quốc tế).15] Dịch vụ thương mại là một ngành trong lĩnh vực dịch vụ, đối tượng của dịch vụ thương mại là hàng hóa. Vì vậy, khái niệm dịch vụ thương mại cũng được hiểu theo hai cách: Dịch vụ thương mại theo nghĩa hẹp: là hoạt động hỗ trợ cho quá trình kinh doanh hàng hóa, bao gồm các hỗ trợ trước, trong và sau khi bán hàng, là phần mềm của sản phẩm được cung ứng cho khách hàng. Dịch vụ thương mại theo nghĩa rộng (hay cong gọi là thương mại) là hoạt động mua và bán hàng hóa trong nước, quốc tế và các dịch vụ đi kèm. Trong pháp luật của một số nước có nền kinh tế phát triển, dịch vụ thương mại có nội dung rộng hơn, nó bao gồm tất cả các hoạt động thương nghiệp thuần túy (mua và bán hàng hóa) và cả hoạt động sản xuất công nghiệp, cùng hầu hết các dịch vụ trên thị trường như: dịch vụ hàng không, dịch vụ tài chính, dịch vụ ngân hàng, tín dụng, bảo hiểm… Ở Việt Nam, theo các nhà nghiên cứu thì dịch vụ thương mại không chỉ là hoạt động mua bán thuần túy mà bao gồm cả những dịch vụ thương mại liên quan đến mua bán hàng hóa, đại lý mua bán hàng hóa, quảng cáo thương mại, ủy thác Luan van 8 mua bán hàng hóa, đại lý mua bán hàng hóa, quảng cáo thương mại, gia công thương mại,… Như vậy, khái niệm dịch vụ thương mại được hiểu rộng hơn khái niệm thương nghiệp trước đây.
Dịch vụ thương mại là một ngành của nền kinh tế quốc dân, thực hiện chức năng tổ chức lưu thông hàng hóa dịch vụ trong nước và quốc tế. Là một ngành trong nền kinh tế quốc dân, nên dịch vụ thương mại cũng phát triển theo những quy luật kinh tế chung có tác động trong toàn bộ nền KTQD. Mặt khác, cần thấy rằng đây là một ngành KTQD độc lập, được tách khỏi ngành sản xuất nên nó cũng có quy luật phát triển riêng. Tóm lại, trong nền kinh tế quốc dân, dịch vụ thương mại là một ngành kinh tế độc lập, nó không trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất nhưng lại phục vụ cho quá trình sản xuất và tái sản xuất.
Dịch vụ nói chung và dịch vụ thương mại nói riêng có vai trò to lớn, đẩy nhanh tốc độ lưu chuyển hàng hóa tiền tệ, phát triển ổn định thị trường, làm thay đổi cơ cấu nền kinh tế quốc dân. Đặc trưng cơ bản của dịch vụ thương mại Dịch vụ thương mại là ngành kinh tế quốc dân độc lập, được tách ra khỏi các ngành sản xuất nên nó cũng có quy luật phát triển riêng. Dịch vụ thương mại phụ thuộc vào sự tiến bộ của sản xuất và trình độ quản lý kinh tế đất nước. Những điều kiện này thay đổi thì phương thức quản lý và kinh doanh thương mại cũng có sự thay đổi tương ứng.
Trong xã hội có sự phân công lao động đã tạo ra một khối lượng hàng hóa và các dịch vụ nhiều hơn, cho nên sự trao đổi các sản phẩm hàng hóa với nhau. Nhưng để các dạng trao đổi trở thành thương mại thì phải thỏa mãn những yêu cầu chủ yếu sau đây: Thứ nhất: trao đổi (hàng hóa, dịch vụ) phải bằng tiền, dù đó là tiền mặt hay ngân phiếu, tín phiếu hoặc kim loại quý. Thứ hai: hoạt động mua bán phải được thực hiện trên thị trường theo những quy luật của chúng, không phải theo những quy định hành chính, những luật lệ cứng nhắc. Luan van 9 Thứ ba: mua bán theo giá cả thị trường.
Đây là loại giá cả được hình thành trên thị trường trong mội trường cạnh tranh do quan hệ cung cầu quyết định.283] Vậy, thương mại là lĩnh vực trao đổi hàng hóa, dịch vụ trên thị trường (trong nước và quốc tế) được thực hiện thông qua mua và bán bằng tiền, tự do theo giá cả thị trường. * Đặc trưng cơ bản của dịch vụ thương mại Việt Nam Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam, dịch vụ thương mại còn có những đặc trưng sau: - Thương mại hàng hóa, phát triển dựa trên cơ sở nền kinh tế nhiều thành phần (thương mại nhiều thành phần). Cơ sở khách quan của sự tồn tại nhiều thành phần đó là do còn nhiều hình thức sở hữu khác nhau về tư liệu sản xuất. Các thành phần kinh tế bao gồm: kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, các thành phần kinh tế đều được phát triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh.
Nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta là nguồn lực tổng hợp to lớn để phát triển kinh tế, phát triển thương mại trong điều kiện hội nhập. - Dịch vụ thương mại phát triển theo định hướng XHCN dưới sự quản lý nhà nước. Sự vận động thương mại theo cơ chế thị trường không thể giải quyết hết được những vấn đề do chính cơ chế đó và bản thân hoạt động thương mại đặt ra, vì vậy sự tác động của nhà nước vào hoạt động thương mại là một yếu tố của sự phát triển. Thông qua pháp luật, các chính sách, chiến lược quy hoạch và kế hoạch phát triển thương mại, nhà nước quản lý các hoạt động thương mại trong tật tự kỷ cương, kinh doanh theo đúng quy định của thị trường.
- Thương mại tự do hay tự do lưu thông hàng hóa dịch vụ theo quy luật kinh tế thị trường và theo pháp luật.