Chương I, Luật Du lịch Việt Nam (2005), định nghĩa “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định”. [21] Có nhiều loại hình du lịch khác nhau và tùy theo mục đích nghiên cứu người ta có thể lựa chọn các tiêu chí để phân loại. Theo mục đích chuyến đi có thể phân ra du lịch tham quan, du lịch giải trí, du lịch công vụ, du lịch thể thao, du lịch nghỉ dưỡng, du lịch lễ hội, du lịch tôn giáo, hành hương, du lịch mạo hiểm, du lịch nghiên cứu, học tập, du lịch thăm thân. Vài thập kỷ gần đây, cùng với sự phát triển kinh tế, khoa học công nghệ, đã xuất hiện một số loại hình du lịch đặc thù và ngày càng trở nên phổ biến như du lịch văn hóa, du lịch di sản, du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, du lịch thành phố (đô thị), du lịch nông thôn… 1.Du lịch nông thôn 1.Khái niệm du lịch nông thôn Tại Mỹ, du lịch nông thôn hay du lịch nông nghiệp không có sự khác biệt, theo Small Farm Center: “Là các loại hình du lịch tham quan trang 20 trại, nông hộ, tham gia vào các hoạt động sản xuất nông nghiệp với mục đích giáo dục, giải trí.
Hilchey và Kuehn (2009) cho rằng: “Du lịch nông thôn là việc trang trại hay nông hộ mở cửa đón khách du lịch”. Tại Phần Lan, du lịch nông thôn được diễn giải đơn giản là nơi cho thuê chỗ ở và cung cấp dịch vụ ăn uống trong môi trường nông thôn (thực phẩm, vận chuyển…). Trong khi đó, Bourdeau (2001), lại cho rằng du lịch nông thôn là “tất cả các loại hình du lịch diễn ra trong khu vực nông thôn”. Nhưng theo một quan điểm khác của tác giả Gannon, 1988, thì du lịch nông thôn “bao gồm một loạt các hoạt động, dịch vụ và tiện nghi được cung cấp bởi nông dân nhằm thu hút khách du lịch đến khu vực nông thôn”.
Dưới góc độ nhìn nhận khác, Ủy ban Du lịch Canada: “Du lịch nông thôn là tất cả mọi hoạt động có địa điểm là nông thôn bao gồm các làng quê, trang trại, khu bảo tồn… khai thác các đặc tính đặc trưng của vùng miền để thu hút khách du lịch. Tại Pháp, các nhà nghiên cứu lại cho rằng Du lịch nông thôn là: “Hoạt động du lịch trong trang trại của nông dân, kết hợp với các hoạt động truyền thống” (Martins,1995). Hay quan điểm của Bazin(1993), du lịch nông thôn bao gồm “các dịch vụ đón tiếp, cung cấp nơi ăn nghỉ à các hoạt động giải trí trong trang trại” [19,tr.24] Tác giả Bernard Lane, dưới góc độ tiếp cận khoa học, trong bài viết “Du lịch nông thôn là gì?” đăng trên tạp chí Du lịch bền vững, đã định nghĩa du lịch nông thôn là loại hình du lịch: (1) Được diễn ra ở khu vực nông thôn; (2) Thiết thực cho nông thôn – hoạt động dựa trên những đặc điểm tiêu biểu của những khu vực nông thôn với quy mô kinh doanh nhỏ, không 21 gian mở, được tiếp xúc trực tiếp và hòa mình vào thế giới thiên nhiên, những di sản văn hóa, xã hội và văn hóa truyền thống ở làng xã; (3) Có quy mô nông thôn – bao gồm các công trình xây dựng cũng như quy mô khu định cư thường có quy mô nhỏ (thôn, bản); (4) Dựa trên đặc điểm, yếu tố truyền thống, phát triển chậm và được tổ chức chặt chẽ, gắn kết với các hộ dân địa phương, Được phát triển và quản lý chú yếu bởi địa phương phục vụ lợi ích lây dài của dân cư trong làng xã; (5) Với các loại hình, thể hiện đặc tính đa dạng về môi trường, kinh tế, lịch sử, địa điểm của mỗi nông thôn. Trong cuốn Từ điển du lịch (Encyclopedia of tourism), Routlegde đã giải thích về khái niệm Du lịch nông thôn: “Là loại hình du lịch khai thác các vùng nông thôn như một nguồn tài nguyên và đáp ứng nhu cầu của cư dân đô thị trong việc tìm kiếm một không gian yên tĩnh và giải trí ngoài trời hơn là chỉ liên quan đến thiên nhiên.
Du lịch nông thôn bao gồm các chuyến thăm vườn quốc gia và công viên công cộng, du lịch di sản trong khu vực nông thôn, các chuyến đi tham quan danh lam thắng cảnh và thưởng thức cảnh quan nông thôn và du lịch nông nghiệp. Nói chung, khu vực hấp dẫn nhất với du khách là những vùng ven khu công nghiệp, thường là vùng dân cư thưa thớt, vùng biệt lập hoặc những vùng cao, miền núi ít được biết đến. Du lịch nông thôn cung cấp một nguồn thu nhập thêm, đặc biệt là cho phụ nữ và đóng vai trò quan trọng trong việc tỷ lệ suy giảm dân số nông thôn. Đầu tư du lịch nông thôn có thể bảo tồn các công trình lịch sử và các hoạt động truyền thống lễ hội làng có thể được phục hồi thông qua sự quan tâm của khách du lịch”.
22 Năm 2002, Tổ chức Du lịch thế giới – UNWTO đã đưa ra quan điểm:“Lĩnh vực hoạt động du lịch chuyên sâu với đối tượng tham gia là các du khách có nhu cầu tương tác với môi trường nông thôn và các cộng đồng địa phương” được coi là du lịch nông thôn. Trong nghiên cứu của mình tác giả Bùi Thị Lan Hương chỉ ra:“Du lịch nông thôn không chỉ gói gọn trong một loại hình du lịch nhất định, nó có thể bao gồm nhiều loại hình du lịch trong một không gian lãnh thổ của một vùng nông thôn thuộc địa phương nào đó”.[12] “Du lịch nông thôn từ lý luận đến thực tiễn” (2015), tác giả nhấn mạnh đến chủ thể của hoạt động du lịch nông thôn, vai trò của chủ thể và giới hạn về mặt không gian hoạt động: “Các hoạt động du lịch diễn ra ở nông thôn do cư dân nông thôn tổ chức và điều hành, thông qua đó giới thiệu về cuộc sống nông thôn cùng các giá trị văn hóa, lịch sử của địa phương”. Du lịch nông thôn, với phạm vi đơn giản được hiểu là loại hình du lịch thực hiện trong môi trường nông thôn. Tuy nhiên, quan điểm này không bao hàm đầy đủ ý nghĩa cũng như sự phức tạp của các hoạt động của du lịch nông thôn.
Khái quát nhất về khái niệm du lịch nông thôn được hiểu là loại hình du lịch bao gồm một loạt các hoạt động, dịch vụ, lưu trú được cung cấp bởi những người nông dân, dân cư trong môi trường nông thôn, nhằm thu hút du khách đến với khu vực của họ và tạo ra nguồn thu bổ sung. Như vậy, du lịch nông thôn sẽ không chỉ bao gồm hoạt động du lịch trang trại, du lịch nông nghiệp mà là một loại hình du lịch đặc biệt, phức tạp, gồm tất cả các yếu tố, hoạt động của du khách: nơi ăn, nghỉ, các hoạt động, sự kiện thể thao, văn hóa, hướng dẫn và giáo dục về nông thôn, các sản phẩm thủ công truyền thống, các sản phẩm nông nghiệp… trong khu vực nông thôn. 23 Tạo ra hướng kinh doanh mới cho nông thôn Tạo ra việc làm Tạo sinh khí cho cộng đồng Trải nghiệm Cung cấp dịch vụ Giao lưu Giao lưu Chương trình du lịch CHỦ nông thôn Cộng đồng Trải nghiệm đời sống, KHÁCH Tài nguyên thiên nghề truyền thống, Du khách nhiên, nhân văn nông nghiệp, bán sản vật Bảo tồn tài nguyên địa phương (Văn hóa, thiên nhiên) Kế thừa nghề truyền thống Biểu đồ1.1: Khái niệm du lịch nông thôn (Nguồn: Cẩm nang thực tiễn phát triển du lịch nông thôn Việt Nam (2014) 1. Đặc điểm của du lịch nông thôn - Nền tảng của du lịch nông thôn là nông nghiệp: thông qua việc khai thác, sử dụng những tài nguyên sẵn có tại địa phương, trong đó có các sản phẩm nông nghiệp và những phương thức liên quan đến hoạt động nông nghiệp, được coi là nền tảng, điều kiện để hoạt động du lịch nông thôn đa dạng, phong phú và thỏa mãn nhu cầu của du khách, đáp ứng lợi ích cho các nhà kinh doanh du lịch, góp phần thúc đẩy phát triển nông thôn.
24 - Mô hình du lịch nông thôn thay đổi theo thời gian và không gian: Với mỗi một địa phương khác nhau, nguồn tài nguyên cho du lịch nông thôn khác nhau, đặc biệt là du lịch nông thôn có nền tảng từ nông nghiệp thì việc sử dụng mô hình du lịch nông thôn có thể bị chi phối và thay đổi theo không gian, thời gian để phù hợp với tình hình thực tế của từng địa phương. - Không cạnh tranh với các loại hình du lịch khác: Du lịch nông thôn là loại hình du lịch gắn với nhiều hoạt động các loại hình du lịch khác (sinh thái, văn hóa…) bởi trong mối quan hệ giữa du lịch nông thôn và các loại hình du lịch khác luôn có những nét tương đồng, sự tương trợ trong các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng nhu cầu của khách du lịch. Do đó, đối với các loại hình du lịch khác, du lịch nông thôn không có sự cạnh tranh, sự phát triển của các ngành khác là tiền đề cho du lịch nông thôn phát triển. - Dễ phát sinh những hình thái biến tấu của du lịch nông thôn: Là loại hình du lịch mang tính tổng hợp, tập hợp nhiều hình thức, hoạt động du lịch dễ phát sinh những hình thái biến tấu của du lịch nông thôn.
- Có tính liên ngành, liên vùng cao: Tính liên ngành thể hiện giữa nông thôn với du lịch, giữa du lịch nông thôn với nhiều ngành khác nhằm mục đích phát triển chung. Du lịch nông thôn, không chỉ có sự liên ngành mà còn liên vùng bởi đó là sự kết hợp để mở rộng quy mô của loại hình du lịch nông thôn. Đối với những vùng nông thôn có những sản phẩm du lịch có nét tương đồng, hoặc không có sự đa dạng trong sản phẩm thì cần có sự liên kết, kết hợp để tạo ra một chuỗi sản phẩm, một tuyến du lịch để thu hút du khách và tăng nguồn thu, lợi nhuận cho các vùng.2 So sánh đặc trưng giữa du lịch đô thị và du lịch nông thôn Du lịch đô thị Du lịch nông thôn - Không gian mở ít - Không gian mở nhiều - Định cư trên 10.