Nghiên Cứu Phát Triển Dịch Vụ Tài Chính Trong Tập Đoàn Bưu Chính Viễn Thông Việt Nam

Nghiên cứu và phát triển dịch vụ tài chính trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế là một chủ đề quan trọng. 192 trang · Học viện Tài chính.

• Tác giả: Vũ Thị Xuân Hương
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Tài chính
• Đề tài: Nghiên Cứu Phát Triển Dịch Vụ Tài Chính Trong Tập Đoàn Bưu Chính Viễn Thông Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TÀI CHÍNH TRONG TẬP ĐOÀN KINH TẾ
• 1.1. Tổng quan về tập đoàn kinh tế
• 1.2. Những vấn đề lý luận về dịch vụ tài chính
• 1.3. Phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn kinh tế
• 1.4. Kinh nghiệm phát triển dịch vụ tài chính trong các tập đoàn kinh tế trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TÀI CHÍNH TRONG TẬP ĐOÀN BƯU CHÍNH VIỄN THÔNG VIỆT NAM
• 2.1. Khái quát về tập đoàn bưu chính viễn thông Việt Nam
• 2.2. Thực trạng phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn bưu chính viễn thông Việt Nam
• 2.3. Đánh giá thực trạng phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn bưu chính viễn thông Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TÀI CHÍNH TRONG TẬP ĐOÀN BƯU CHÍNH VIỄN THÔNG VIỆT NAM
• 3.1. Căn cứ đề xuất các giải pháp nhằm phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn bưu chính viễn thông Việt Nam
• 3.2. Giải pháp phát triển dịch vụ tài chính của tập đoàn BCVT Việt Nam
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Phát Triển Dịch Vụ Tài Chính VNPT

Nghiên cứu và phát triển dịch vụ tài chính trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế là một chủ đề quan trọng. Các nghiên cứu trước đây tập trung vào tự do hóa dịch vụ tài chính và tác động của nó đến nền kinh tế. Tự do hóa tài chính có thể mang lại lợi ích nhờ kinh tế quy mô, tăng cạnh tranh và đa dạng hóa sản phẩm. Tuy nhiên, nó cũng tiềm ẩn rủi ro như bất ổn vĩ mô và khủng hoảng ngân hàng. Các nghiên cứu về dịch vụ tài chính vi mô cũng được quan tâm, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu đi sâu vào phát triển dịch vụ tài chính trong các tập đoàn kinh tế, đặc biệt là tại Việt Nam. Luận án này sẽ tập trung vào phát triển dịch vụ tài chính trong Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT), một vấn đề mang tính thời sự và chiến lược lâu dài.

1.1. Tự do hóa dịch vụ tài chính Cơ hội và thách thức

Tự do hóa dịch vụ tài chính mang lại cơ hội tiếp cận nguồn vốn lớn, công nghệ hiện đại và kinh nghiệm quản lý tiên tiến. Tuy nhiên, nó cũng tạo ra thách thức cạnh tranh gay gắt, đòi hỏi các tổ chức tài chính phải nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động. Theo nghiên cứu của Jayaratune and Strahan (1996), cải cách trong lĩnh vực ngân hàng có thể góp phần làm tăng trưởng GDP. Ngược lại, Kamisky và Reihart (1995) chỉ ra rằng tự do hóa tài chính không được quản lý tốt có thể dẫn đến khủng hoảng ngân hàng.

1.2. Dịch vụ tài chính vi mô Giải pháp cho vùng sâu vùng xa

Dịch vụ tài chính vi mô đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp vốn cho người nghèo và các doanh nghiệp nhỏ ở vùng sâu vùng xa. Các nghiên cứu của Adams, D.Vogel (1986) và APRACA (1996) đã chỉ ra những lợi ích của tài chính vi mô trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn. VNPT có thể tận dụng mạng lưới bưu điện rộng khắp để cung cấp các dịch vụ tài chính vi mô đến những khu vực khó tiếp cận.

II. Thách Thức Phát Triển Dịch Vụ Tài Chính Số Tại VNPT

Mặc dù có tiềm năng lớn, VNPT đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển dịch vụ tài chính. Các dịch vụ hiện tại còn hạn chế, đơn lẻ và quy mô nhỏ. Năng lực của các định chế tài chính chưa được phát huy hết. Việc chuyển đổi từ tổng công ty thành tập đoàn đòi hỏi VNPT phải xây dựng một hệ thống dịch vụ tài chính mạnh mẽ để đáp ứng nhu cầu vốn và đa dạng hóa hoạt động kinh doanh. Theo Quyết định số 58/2005/QĐ-TTg, việc phát triển các dịch vụ tài chính là một yêu cầu khách quan trong quá trình hình thành và phát triển của Tập đoàn VNPT.

2.1. Hạn chế về mô hình tổ chức và quy mô hoạt động

Mô hình tổ chức của các đơn vị cung cấp dịch vụ tài chính trong VNPT còn nhiều bất cập. Quy mô hoạt động nhỏ, dịch vụ nghèo nàn và chưa phát huy hết tiềm năng. Cần có sự thay đổi về mô hình tổ chức để nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh. Theo đánh giá, các bất cập về mô hình tổ chức là một trong những yếu tố lớn nhất hạn chế sự phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn.

2.2. Thiếu nguồn lực tài chính và công nghệ hiện đại

Tiềm lực tài chính của VNPT còn hạn chế, gây khó khăn cho việc đầu tư vào phát triển dịch vụ tài chính. Cơ sở hạ tầng và công nghệ chưa đáp ứng được yêu cầu của các dịch vụ tài chính hiện đại. Cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ thông tin để nâng cao chất lượng dịch vụ và khả năng cạnh tranh.

2.3. Môi trường pháp lý chưa hoàn thiện cho Fintech VNPT

Môi trường pháp lý cho dịch vụ tài chính nói chung và Fintech nói riêng ở Việt Nam chưa hoàn thiện. Điều này gây khó khăn cho việc triển khai các dịch vụ mới và mở rộng quy mô hoạt động. Cần có sự hoàn thiện về pháp lý để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của dịch vụ tài chính trong VNPT.

III. Giải Pháp Phát Triển Dịch Vụ Tài Chính Số VNPT Hiệu Quả

Để vượt qua những thách thức và khai thác tiềm năng, VNPT cần triển khai một hệ thống giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này cần tập trung vào hoàn thiện mô hình tổ chức, tăng cường nguồn lực tài chính, đa dạng hóa dịch vụ, hiện đại hóa công nghệ và xây dựng một trung tâm thanh khoản. Các giải pháp cần đảm bảo tính khả thi và phù hợp với điều kiện của VNPT và Việt Nam.

3.1. Hoàn thiện mô hình tổ chức và quản lý dịch vụ tài chính

Cần chuyển đổi Công ty Dịch vụ Tiết kiệm Bưu điện thành ngân hàng thương mại đa năng để tận dụng lợi thế của mạng lưới bưu chính viễn thông. Công ty Tài chính Bưu điện cần được cổ phần hóa để nâng cao tiềm lực tài chính và hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con. Theo luận án, việc hoàn thiện mô hình tổ chức là một trong những giải pháp quan trọng nhất để phát triển dịch vụ tài chính trong VNPT.

3.2. Tăng cường nguồn lực tài chính và đầu tư công nghệ

Tăng vốn điều lệ thông qua cổ phần hóa và phát hành cổ phiếu bổ sung cho các định chế tài chính. Đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ thông tin để hiện đại hóa cơ sở hạ tầng và nâng cao chất lượng dịch vụ. Luận án đề xuất tăng vốn điều lệ thông qua việc cổ phần hóa và phát hành cổ phiếu bổ sung cho các định chế tài chính trong VNPT.

3.3. Đa dạng hóa dịch vụ và mở rộng thị trường mục tiêu

Phát triển các dịch vụ tiết kiệm, tín dụng, tài chính vi mô gắn với tiết kiệm trong dân cư nông thôn. Mở rộng các dịch vụ thanh toán, chuyển tiền và tư vấn. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết phải đa dạng hóa các dịch vụ để đáp ứng nhu cầu của nhiều đối tượng khách hàng khác nhau.

IV. Ứng Dụng Công Nghệ Mới Cho Dịch Vụ Tài Chính Số VNPT

Việc ứng dụng công nghệ mới như AI, Blockchain, IoT, Điện toán đám mây và Big Data là yếu tố then chốt để VNPT phát triển dịch vụ tài chính hiện đại và cạnh tranh. Các công nghệ này giúp nâng cao hiệu quả hoạt động, giảm chi phí, cải thiện trải nghiệm khách hàng và tăng cường an ninh bảo mật. VNPT cần có chiến lược cụ thể để ứng dụng các công nghệ này vào các dịch vụ tài chính của mình.

4.1. Ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu và quản lý rủi ro

AI có thể được sử dụng để phân tích dữ liệu khách hàng, dự đoán xu hướng thị trường và quản lý rủi ro hiệu quả hơn. Các thuật toán AI có thể giúp VNPT đưa ra các quyết định chính xác và kịp thời, giảm thiểu rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận.

4.2. Blockchain cho giao dịch an toàn và minh bạch

Blockchain có thể được sử dụng để tạo ra các giao dịch an toàn, minh bạch và không thể sửa đổi. Công nghệ này giúp giảm thiểu gian lận và tăng cường niềm tin của khách hàng vào các dịch vụ tài chính của VNPT.

4.3. IoT và Big Data cho dịch vụ tài chính cá nhân hóa

IoT và Big Data có thể được sử dụng để thu thập và phân tích dữ liệu về hành vi và nhu cầu của khách hàng. Điều này giúp VNPT cung cấp các dịch vụ tài chính cá nhân hóa, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của từng khách hàng.

V. Xây Dựng Trung Tâm Thanh Khoản VNPT Bước Đi Chiến Lược

Luận án đề xuất thành lập một "Trung tâm thanh khoản" trong Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam. Trung tâm này sẽ có ý nghĩa rất lớn đối với toàn bộ nền kinh tế quốc dân bên cạnh trung tâm thanh toán của Ngân hàng nhà nước. Đây là một đề xuất rất mới và có ý nghĩa khoa học thiết thực của luận án. Trung tâm thanh khoản sẽ giúp VNPT quản lý hiệu quả nguồn vốn, giảm thiểu rủi ro thanh khoản và tăng cường khả năng cạnh tranh.

5.1. Vai trò của trung tâm thanh khoản trong hệ thống tài chính

Trung tâm thanh khoản đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sự ổn định và hiệu quả của hệ thống tài chính. Nó giúp các tổ chức tài chính quản lý rủi ro thanh khoản, giảm thiểu chi phí giao dịch và tăng cường khả năng tiếp cận vốn.

5.2. Lợi ích của trung tâm thanh khoản đối với VNPT

Trung tâm thanh khoản sẽ giúp VNPT quản lý hiệu quả nguồn vốn, giảm thiểu rủi ro thanh khoản và tăng cường khả năng cạnh tranh. Nó cũng giúp VNPT tận dụng tối đa lợi thế của mạng lưới bưu chính viễn thông rộng khắp.

5.3. Điều kiện để thành lập trung tâm thanh khoản VNPT

Để thành lập trung tâm thanh khoản, VNPT cần có sự hỗ trợ của Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan quản lý nhà nước. VNPT cũng cần đầu tư vào công nghệ thông tin và xây dựng đội ngũ nhân viên chuyên nghiệp.

VI. Kết Luận Tầm Nhìn Phát Triển Dịch Vụ Tài Chính VNPT

Phát triển dịch vụ tài chính là một nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết đối với VNPT. Để thành công, VNPT cần có một chiến lược rõ ràng, các giải pháp đồng bộ và sự quyết tâm cao. Với những nỗ lực không ngừng, VNPT có thể trở thành một tập đoàn kinh tế mạnh mẽ và đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước.

6.1. Tóm tắt các giải pháp chính để phát triển dịch vụ tài chính

Các giải pháp chính bao gồm hoàn thiện mô hình tổ chức, tăng cường nguồn lực tài chính, đa dạng hóa dịch vụ, hiện đại hóa công nghệ và xây dựng trung tâm thanh khoản. Các giải pháp này cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả.

6.2. Tầm nhìn về một VNPT mạnh mẽ trong lĩnh vực tài chính

VNPT có tiềm năng trở thành một tập đoàn kinh tế mạnh mẽ trong lĩnh vực tài chính, cung cấp các dịch vụ chất lượng cao và đáp ứng nhu cầu của nhiều đối tượng khách hàng khác nhau. Điều này sẽ góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Phát triển dịch vụ tài chính trong Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam" do nghiên cứu sinh Vũ Thị Xuân Hương thực hiện, tập trung giải quyết các vấn đề lý luận và thực tiễn về việc hình thành, vận hành và mở rộng các dịch vụ tài chính trong mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước tại Việt Nam.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới kinh tế tại Việt Nam, các tập đoàn kinh tế được thí điểm thành lập trên cơ sở mô hình Tổng công ty Nhà nước theo Quyết định số 91/TTg ngày 07/03/1994 của Thủ tướng Chính phủ. Để tăng cường tiềm lực tài chính và khả năng cạnh tranh, Tổng công ty Bưu chính Viễn thông Việt Nam đã thành lập một số định chế tài chính trực thuộc gồm: Công ty Tài chính Bưu điện (PTF), Công ty Dịch vụ Tiết kiệm Bưu điện (VPSC) và Công ty Cổ phần Bảo hiểm Bưu điện (PTI). Các định chế này được giao nhiệm vụ kinh doanh dịch vụ tài chính, tìm kiếm và khơi thông nguồn vốn trong nước, thu hút vốn đầu tư nước ngoài, quản lý tối ưu hóa các nguồn vốn và hạn chế thất thoát vốn.

Tuy nhiên, hoạt động kinh doanh dịch vụ tài chính trong Tổng công ty giai đoạn đầu còn mang tính đơn lẻ, quy mô nhỏ, danh mục dịch vụ nghèo nàn và chưa phát huy hết năng lực của các định chế trực thuộc. Ngày 23/03/2005, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 58/2005/QĐ-TTg về việc thí điểm thành lập Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT). Việc chuyển đổi từ mô hình Tổng công ty 91 sang tập đoàn kinh tế đặt ra yêu cầu phải phát triển hệ thống dịch vụ tài chính nội bộ và mở rộng ra thị trường xã hội nhằm đáp ứng nhu cầu vốn tín dụng - đầu tư, đa dạng hóa ngành nghề kinh doanh và hình thành trung tâm tài chính của Tập đoàn. Luận án được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống nghiên cứu toàn diện về phát triển dịch vụ tài chính ở cấp độ tập đoàn kinh tế trong giai đoạn chuyển đổi này.

Mục tiêu nghiên cứu

• Hệ thống hóa và làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn kinh tế; xác định các điều kiện cần thiết và xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá sự phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn kinh tế.
• Phân tích, đánh giá thực trạng phát triển dịch vụ tài chính tại Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam từ khi hình thành các định chế tài chính chuyên trách đến giai đoạn thí điểm tập đoàn hóa; chỉ rõ những kết quả đạt được, các hạn chế và nguyên nhân cốt lõi.
• Đề xuất hệ thống giải pháp và điều kiện thực hiện nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững các dịch vụ tài chính trong Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam đến các giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Dịch vụ tài chính và quá trình phát triển dịch vụ tài chính trong Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về không gian: Khảo sát các đơn vị cung cấp dịch vụ tài chính trực thuộc Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (PTF, VPSC, PTI) và hệ thống mạng lưới bưu chính - viễn thông trên phạm vi cả nước.
  • Về thời gian: Tập trung nghiên cứu sự phát triển dịch vụ tài chính kể từ thời điểm thành lập các định chế tài chính chuyên biệt đến giai đoạn chuyển đổi từ mô hình Tổng công ty 91 sang Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (giai đoạn số liệu khảo sát trọng tâm từ năm 2001 đến năm 2006).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã tiến hành tổng thuật các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến dịch vụ tài chính và tài chính tập đoàn theo các nhóm nội dung chính:

Các nghiên cứu quốc tế về tự do hóa và phát triển dịch vụ tài chính

• Nghiên cứu về tác động vĩ mô của tự do hóa tài chính: Jayaratune và Strahan (1996) nghiên cứu cải cách mở cửa lĩnh vực ngân hàng tại Mỹ trong thập niên 1970 và 1980, chỉ ra rằng cải cách làm tăng trưởng 0,5% đến 1,2% GDP trong 10 năm tiếp theo. Berger, Hunter và Timme (1993) phân tích thực tiễn tại châu Âu và Mỹ, chứng minh ngành ngân hàng có thể giảm chi phí và gia tăng lợi nhuận từ 20% đến 50% nhờ khai thác tính kinh tế theo quy mô (economies of scale) trong hoạt động thanh toán và chi trả. Robert E. Rubin (1997) phác thảo kế hoạch hiện đại hóa hệ thống dịch vụ tài chính Mỹ, tính toán rằng việc tăng cường cạnh tranh giúp giảm chi phí dịch vụ từ 1% đến 5%, tiết kiệm cho người tiêu dùng từ 3 đến 15 tỷ USD mỗi năm.
• Nghiên cứu về rủi ro tài chính: Kamisky và Reihart (1995) tổng kết các nguyên nhân dẫn đến khủng hoảng và đổ vỡ ngân hàng như: bất ổn thương mại, chính sách tỷ giá và lãi suất thiếu linh hoạt, tăng trưởng tín dụng nóng, sụt giảm giá trị tài sản và dòng vốn ồ ạt thiếu kiểm soát.
• Nghiên cứu về cam kết thương mại dịch vụ quốc tế: Dobson P. (1998) nghiên cứu các vấn đề gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO); Qian Y. (2000) phân tích các cam kết tự do hóa dịch vụ tài chính theo Hiệp định chung về Thương mại Dịch vụ (GATS).
• Nghiên cứu về tài chính vi mô và tài chính nông thôn: Adams và D.Vogel (1986) về thị trường tài chính nông thôn; APRACA (1996) về mô hình cho vay nhóm ở châu Á; Hans Dieten Seible (1996) và Marguerite Robinson (1996) về xây dựng hệ thống tài chính vi mô tại các nước đang phát triển và Việt Nam.

Các nghiên cứu trong nước

• Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của Vụ Chế độ Kế toán – Học viện Tài chính về "Giải pháp phát triển dịch vụ tài chính – kế toán trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế" đã phân tích lý luận và thực trạng dịch vụ tài chính - kế toán ở tầm vĩ mô nhưng còn khái quát.
• Công trình của TS. Thái Bá Cẩn và ThS. Trần Nguyên Nam (2004) tại Học viện Tài chính về "Phát triển thị trường dịch vụ tài chính Việt Nam trong tiến trình hội nhập" khái quát hóa bức tranh thị trường dịch vụ tài chính toàn quốc.
• Đề án "Phát triển dịch vụ tài chính, ngân hàng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2006 - 2010" (2001) tiếp cận theo địa bàn lãnh thổ.
• Luận án tiến sĩ kinh tế của Nguyễn Minh Tuấn (2006) về "Phát triển dịch vụ tài chính hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam" tập trung vào dịch vụ ngân hàng thương mại cho khối doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận dịch vụ tài chính ở cấp độ kinh tế vĩ mô, thị trường dịch vụ tài chính quốc gia, hoặc chỉ nghiên cứu phân tán từng mảng nghiệp vụ (ngân hàng, tài chính vi mô nông thôn, dịch vụ tài chính bưu chính đơn lẻ). Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách hệ thống, tổng thể về mô hình phát triển dịch vụ tài chính cấu thành bên trong một tập đoàn kinh tế nhà nước đa ngành lớn đang trong quá trình chuyển đổi thể chế như Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng khung phân tích lý luận dựa trên lý thuyết tổ chức tập đoàn kinh tế và lý thuyết dịch vụ tài chính:

1. Lý thuyết về tập đoàn kinh tế: Luận án định nghĩa tập đoàn kinh tế là tổ chức kinh tế quy mô lớn, có cơ cấu sở hữu, tổ chức và kinh doanh đa dạng; thực hiện đồng thời chức năng sản xuất kinh doanh và liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp thành viên có tư cách pháp nhân dựa trên nền tảng tài chính, công nghệ, thị trường và chiến lược chung. Tác giả hệ thống hóa các hình thức tổ chức tập đoàn trên thế giới gồm: Cartel, Syndicate, Trust, Consortium, Concern, Conglomerate và Tập đoàn xuyên quốc gia; phân loại theo liên kết dọc, liên kết ngang và liên kết hạt nhân xoay quanh công ty tài chính / công ty mẹ (Holding Company).
2. Lý thuyết về dịch vụ tài chính: Dịch vụ tài chính được phân định qua hai kênh vận động: tài trợ trực tiếp và tài trợ gián tiếp qua trung gian tài chính. Phân loại dịch vụ tài chính theo chuẩn mực WTO gồm:
   • Dịch vụ ngân hàng: Tiết kiệm - tiền gửi, tín dụng cho vay, cho thuê tài chính, thanh toán và chuyển tiền, kinh doanh ngoại tệ, dịch vụ tư vấn tài chính doanh nghiệp.
   • Dịch vụ bảo hiểm: Bảo hiểm phi nhân thọ, bảo hiểm nhân thọ, tái bảo hiểm và các dịch vụ phụ trợ (đại lý, giám định tổn thất, quản lý rủi ro).
   • Dịch vụ chứng khoán: Môi giới, bảo lãnh phát hành, đại lý phát hành, quản lý danh mục đầu tư, tư vấn tài chính/niêm yết/phát hành và tự doanh chứng khoán.
3. Bốn vai trò cốt lõi của dịch vụ tài chính trong nền kinh tế thị trường: Phân tán và giảm thiểu rủi ro thanh khoản; Thúc đẩy tiết kiệm, tích tụ và tập trung vốn đầu tư; Nghiên cứu, thẩm định và phân bổ hiệu quả nguồn lực tài chính; Giám sát hoạt động của các chủ thể kinh tế và hỗ trợ giao dịch thương mại, mậu dịch.
4. Khung năm chỉ tiêu đánh giá sự phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn kinh tế:
   • Chỉ tiêu về chủ thể cung cấp: Năng lực tài chính, mạng lưới chi nhánh, mô hình tổ chức của định chế tài chính.
   • Chỉ tiêu về đối tượng sử dụng: Mức độ đáp ứng nội bộ tập đoàn và độ bao phủ các thành phần kinh tế - dân cư ngoài xã hội.
   • Chỉ tiêu về sản phẩm, dịch vụ: Tính đa dạng về số lượng chủng loại; chất lượng thỏa mãn nhu cầu; mức giá và phí dịch vụ mang tính cạnh tranh.
   • Chỉ tiêu về khả năng tiếp cận: Độ thuận tiện, mức độ phân bổ mạng lưới giao dịch, tính bình đẳng cho các đối tượng khách hàng.
   • Chỉ tiêu về năng lực cạnh tranh: Tỷ phần thị trường, mức tăng trưởng doanh thu, lợi nhuận và khả năng duy trì thương hiệu trên thị trường tài chính.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp hệ thống hóa và tổng hợp: Thu thập, sắp xếp các lý thuyết quản trị tập đoàn và dịch vụ tài chính để xây dựng cơ sở lý luận.
• Phương pháp phân tích thống kê và so sánh: Sử dụng chuỗi số liệu từ năm 2001 đến 2006 về vốn huy động, dư nợ tín dụng, doanh số thanh toán, doanh thu bảo hiểm để đánh giá quy mô, tốc độ tăng trưởng và tỷ trọng đóng góp của các định chế tài chính thuộc VNPT.
• Phương pháp khảo sát thực tế: Thực hiện khảo sát cơ cấu tổ chức, quy trình cung cấp dịch vụ tại các đơn vị: Công ty Tài chính Bưu điện (PTF), Công ty Dịch vụ Tiết kiệm Bưu điện (VPSC), Công ty Cổ phần Bảo hiểm Bưu điện (PTI).
• Phương pháp mô hình toán dự báo: Sử dụng các mô hình chuỗi thời gian toán học nhằm dự báo nhu cầu thị trường đối với dịch vụ chuyển tiền trong nước (TCT, ĐCT), dịch vụ chuyển tiền nhanh và dịch vụ tiết kiệm bưu điện làm căn cứ định lượng cho giai đoạn sau năm 2006.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu sơ cấp và thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán, báo cáo thường niên giai đoạn 2001 - 2006 của VNPT, PTF, PTI, VPSC; các văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính; số liệu thống kê từ các tổ chức quốc tế như IMF, WB, UPU, WSBI và tài liệu công bố chính thức của các tập đoàn Siemens, Samsung.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn kinh tế

Chương 1 trình bày hệ thống lý luận về mô hình tập đoàn kinh tế và các dịch vụ tài chính. Tác giả phân tích tính tất yếu khách quan của việc phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn: giúp tập trung nguồn vốn phân tán từ các công ty con, thực hiện cơ chế điều hòa vốn nội bộ, giảm chi phí giao dịch vốn trên thị trường tự do và gia tăng nguồn thu ngoài lĩnh vực sản xuất chính.

Luận án làm rõ các yếu tố tác động đến sự phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn, chia thành hai nhóm:

• Yếu tố khách quan: Môi trường kinh tế vĩ mô (ổn định tiền tệ, lạm phát, tăng trưởng GDP); môi trường chính trị - xã hội; khung khổ pháp lý cho hoạt động tín dụng, bảo hiểm, chứng khoán; mức độ cạnh tranh và tự do hóa khi gia nhập WTO; xu thế công nghệ thông tin và truyền thông.
• Yếu tố chủ quan: Tiềm lực tài chính tự có; cơ sở vật chất hạ tầng mạng lưới; mô hình tổ chức và cơ chế phân cấp quản lý; chiến lược Marketing hỗn hợp 5P (Product, Price, Place, Promotion, Person); trình độ chuyên môn của đội ngũ nhân lực.

Chương này cũng tổng kết kinh nghiệm thực tiễn từ các tập đoàn kinh tế quốc tế:

• Tập đoàn Siemens (Đức): Thành lập năm 1847, đến năm 1997 đã thành lập Công ty Tài chính Siemens (Siemens Financial Services) với vai trò là trung tâm tài chính tiền tệ, quản lý rủi ro và tài trợ kinh doanh tại hơn 80 quốc gia. Năm 2002, tổng tài sản của định chế này đạt 83.681 triệu Euro, doanh thu đạt 600 triệu Euro và lợi nhuận trước thuế đạt 216 triệu Euro.
• Tập đoàn Samsung (Hàn Quốc): Thành lập năm 1938, phát triển thành tổ hợp đa ngành. Năm 2002, các định chế tài chính được hợp nhất dưới mô hình Tập đoàn Tài chính Samsung (Samsung Financial Group), đóng góp trên 25% tổng doanh thu của toàn tập đoàn. Cơ cấu bao gồm: Công ty Bảo hiểm Nhân thọ Samsung (năm 2001 doanh thu đạt 17.650 tỷ Won), Công ty Bảo hiểm Cháy nổ Samsung (năm 2001 doanh thu 53,17 triệu Won), Công ty Thẻ Samsung (năm 2002 doanh thu 15.135 tỷ Won, lợi nhuận 1.686 tỷ Won, phục vụ 15 triệu chủ thẻ), Công ty Chứng khoán Samsung, Công ty Vốn Samsung (Samsung Capital) và Công ty Quản lý Vốn ủy thác Đầu tư Samsung (quản lý hơn 41,5 nghìn tỷ Won).

Từ thực tiễn quốc tế, tác giả rút ra 4 bài học kinh nghiệm: dịch vụ tài chính là động lực hỗ trợ hoạt động cốt lõi; cần lựa chọn loại hình dịch vụ tương thích với năng lực tập đoàn; xác lập thứ tự ưu tiên đầu tư; công ty mẹ cần nắm giữ tỷ lệ cổ phần chi phối tại các định chế tài chính hạt nhân.

---

Chương 2: Thực trạng phát triển dịch vụ tài chính trong Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam

Chương 2 phân tích chi tiết quá trình hình thành và kết quả kinh doanh của hệ thống định chế tài chính thuộc VNPT. Cơ cấu định chế tài chính của VNPT bao gồm:

1. Công ty Tài chính Bưu điện (PTF): Thực hiện huy động vốn trung và dài hạn, thu xếp vốn đồng tài trợ, nhận ủy thác cho vay, tài trợ dự án phát triển mạng lưới viễn thông và cung cấp dịch vụ tư vấn tài chính doanh nghiệp.
2. Dịch vụ Tiết kiệm Bưu điện và Chuyển tiền (thuộc VPSC và Bưu chính): Vận hành mạng lưới điểm giao dịch bưu cục trên toàn quốc để huy động tiền gửi tiết kiệm dân cư, thực hiện dịch vụ chuyển tiền truyền thống (TCT), chuyển tiền điện tử (ĐCT) và chuyển tiền nhanh quốc tế. Nguồn vốn tiết kiệm bưu điện huy động được chuyển giao một phần cho Quỹ Hỗ trợ Phát triển để đầu tư các công trình trọng điểm nhà nước.
3. Công ty Cổ phần Bảo hiểm Bưu điện (PTI): Cung cấp các sản phẩm bảo hiểm phi nhân thọ gồm bảo hiểm tài sản kỹ thuật ngành bưu điện, bảo hiểm hàng hải, bảo hiểm xe cơ giới, bảo hiểm con người.

Dưới đây là danh mục tổng hợp các bảng số liệu thực trạng được phản ánh trong tài liệu nghiên cứu:

Ký hiệu bảng	Tên bảng số liệu	Nội dung dữ liệu phản ánh
Bảng 2.1	Tổng vốn huy động qua các năm	Quy mô nguồn vốn tự có và vốn vay/huy động của các định chế tài chính
Bảng 2.2	Vốn huy động theo hình thức đồng tài trợ	Khối lượng vốn hợp vốn cùng các tổ chức tín dụng để tài trợ dự án lớn
Bảng 2.3	Vốn huy động theo hình thức nhận uỷ thác cho vay	Nguồn vốn tiếp nhận quản lý và giải ngân theo chỉ định ủy thác
Bảng 2.4	Tổng vốn chuyển giao cho Quỹ hỗ trợ phát triển	Lượng vốn nhàn rỗi từ Tiết kiệm Bưu điện điều chuyển cho quỹ nhà nước
Bảng 2.5	Tình hình cho vay của PTF	Cơ cấu dư nợ, đối tượng vay vốn nội bộ và ngoài ngành bưu chính viễn thông
Bảng 2.6	Doanh số chuyển tiền qua Bưu điện	Khối lượng thanh toán chuyển tiền nội địa qua mạng bưu điện
Bảng 2.7	Doanh số nhận chuyển tiền quốc tế	Doanh số kiều hối và chuyển tiền quốc tế qua hệ thống bưu cục
Bảng 2.8	Kết quả hoạt động tư vấn của PTF	Số lượng hợp đồng và doanh thu từ dịch vụ tư vấn cổ phần hóa, thu xếp vốn
Bảng 2.9	Báo cáo doanh thu bảo hiểm gốc từ 2001 – 2006	Doanh thu phí bảo hiểm gốc phân theo nghiệp vụ bảo hiểm của PTI
Bảng 2.10	Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh của PTI (2001 – 2006)	Doanh thu thuần, chi phí bồi thường, lợi nhuận trước và sau thuế của PTI

Đánh giá thực trạng:

• Kết quả đạt được: Các định chế tài chính bước đầu giúp VNPT tạo lập kênh huy động vốn chuyên trách, giảm bớt sự phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách nhà nước và tín dụng ngân hàng thương mại truyền thống; tận dụng được lợi thế mạng lưới bưu cục rộng khắp đến cấp xã để triển khai tiết kiệm và thanh toán vi mô.
• Hạn chế và bất cập: Mô hình tổ chức phân tán, thiếu cơ chế kết nối dòng tiền giữa PTF, PTI và VPSC; quy mô vốn điều lệ của PTF và PTI còn thấp so với yêu cầu thị trường; Tiết kiệm Bưu điện chưa được thực hiện nghiệp vụ cho vay trực tiếp mà chỉ đóng vai trò kênh huy động thụ động; sản phẩm tài chính nghèo nàn, năng lực công nghệ thông tin chưa đồng bộ; khung pháp lý cho công ty tài chính thuộc tập đoàn còn nhiều rào cản.

---

Chương 3: Giải pháp phát triển dịch vụ tài chính trong Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam

Chương 3 trình bày hệ thống giải pháp xuất phát từ kết quả dự báo định lượng và mục tiêu chiến lược của VNPT.

Căn cứ định lượng từ mô hình dự báo:

Ký hiệu bảng	Tên bảng kết quả dự báo	Mục tiêu dự báo phục vụ giải pháp
Bảng 3.1	Kết quả dự báo dịch vụ TCT và ĐCT	Xác định tốc độ chuyển dịch từ chuyển tiền thư sang chuyển tiền điện tử
Bảng 3.2	Kết quả dự báo dịch vụ chuyển tiền nhanh	Dự báo nhu cầu giao dịch thanh toán nhanh để đầu tư nền tảng CNTT
Bảng 3.3	Kết quả dự báo nhu cầu dịch vụ tiết kiệm bưu điện	Dự báo quy mô tiền gửi tiết kiệm dân cư làm cơ sở nâng cấp định chế

Hệ thống các giải pháp trọng tâm:

1. Hoàn thiện mô hình tổ chức các định chế tài chính:
   • Chuyển đổi Công ty Dịch vụ Tiết kiệm Bưu điện (VPSC) thành Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đa năng dựa trên mạng lưới hạ tầng bưu chính viễn thông để cung cấp dịch vụ ngân hàng bán lẻ và dịch vụ tài chính công cộng.
   • Tiến hành cổ phần hóa Công ty Tài chính Bưu điện (PTF) nhằm tăng vốn, chuyển sang hoạt động theo mô hình công ty mẹ - công ty con, khắc phục tình trạng hoạt động mang tính hình thức.
2. Tăng cường quy mô vốn điều lệ: Thực hiện cổ phần hóa, phát hành thêm cổ phiếu ra công chúng và thu hút cổ đông chiến lược cho PTF và PTI nhằm nâng cao tỷ lệ an toàn vốn và năng lực cạnh tranh.
3. Đa dạng hóa danh mục sản phẩm dịch vụ:
   • Mở rộng các sản phẩm tài chính vi mô gắn với mạng lưới bưu điện tại khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa.
   • Triển khai các gói tín dụng tiêu dùng, cho thuê tài chính thiết bị viễn thông, dịch vụ thanh toán thẻ, ngân hàng điện tử (E-banking) và dịch vụ tư vấn mua bán sáp nhập doanh nghiệp.
4. Hiện đại hóa cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin: Đầu tư hệ thống phần mềm nghiệp vụ chuyên dụng, kết nối trực tuyến toàn mạng lưới bưu cục và trung tâm viễn thông nhằm bảo đảm an toàn giao dịch và xử lý thanh toán thời gian thực.
5. Thành lập "Trung tâm thanh khoản" trong Tập đoàn VNPT: Xây dựng một trung tâm đóng vai trò điều hòa, quản lý tập trung toàn bộ dòng vốn tiền tệ nội bộ của tập đoàn, tối ưu hóa lượng tiền nhàn rỗi giữa các đơn vị thành viên, giảm chi phí vay vốn bên ngoài và hỗ trợ thanh toán bù trừ song hành với hệ thống thanh toán của Ngân hàng Nhà nước.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và xác lập rõ 4 vai trò của dịch vụ tài chính đối với sự phát triển của tập đoàn kinh tế và nền kinh tế thị trường (phân tán rủi ro, tập trung và phân bổ vốn, giám sát kinh tế, hỗ trợ mậu dịch).
• Đề xuất khung hệ thống 5 nhóm chỉ tiêu khoa học để đánh giá mức độ phát triển dịch vụ tài chính trong một tập đoàn kinh tế (chủ thể cung cấp, đối tượng phục vụ, sản phẩm dịch vụ, khả năng tiếp cận, năng lực cạnh tranh).
• Đúc kết 4 bài học kinh nghiệm có giá trị thực tiễn từ mô hình quản trị tài chính của các tập đoàn quốc tế lớn (Siemens, Samsung) phù hợp với bối cảnh chuyển đổi doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Khảo sát toàn diện và chỉ ra những hạn chế cốt lõi trong hoạt động của PTF, VPSC và PTI trong giai đoạn 2001 - 2006.
• Đề xuất phương án tái cấu trúc tổ chức cụ thể: chuyển đổi Tiết kiệm Bưu điện thành Ngân hàng Thương mại Cổ phần đa năng và cổ phần hóa Công ty Tài chính Bưu điện.
• Đưa ra đề xuất xây dựng "Trung tâm thanh khoản" nội bộ cho Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn của toàn bộ tập đoàn.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án được thực hiện tại thời điểm Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam mới bắt đầu bước vào giai đoạn thí điểm thành lập theo Quyết định 58/2005/QĐ-TTg, do đó một số cơ chế vận hành mới theo mô hình công ty mẹ - công ty con chưa có đủ chuỗi dữ liệu dài hạn để kiểm chứng sau chuyển đổi. Số liệu khảo sát thực nghiệm tập trung vào giai đoạn 2001 - 2006.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi, đánh giá hiệu quả kinh doanh của các định chế tài chính sau khi VNPT hoàn tất quá trình chuyển đổi pháp lý; phân tích tác động cụ thể của lộ trình mở cửa thị trường tài chính - ngân hàng khi Việt Nam thực thi đầy đủ các cam kết WTO.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên: Là tài liệu chuyên khảo trong các ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng và Quản trị kinh doanh về mô hình tài chính tập đoàn và dịch vụ tài chính phi ngân hàng.
• Đối với nhà quản trị doanh nghiệp: Cung cấp tài liệu tham khảo cho lãnh đạo Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam và các tập đoàn kinh tế nhà nước khác trong việc xây dựng chiến lược quản lý dòng tiền, thành lập công ty tài chính và phát triển kênh phân phối bán lẻ.
• Đối với cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở thực tiễn cho Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Bộ Bưu chính Viễn thông trong việc hoàn thiện khung pháp lý về hoạt động của công ty tài chính và ngân hàng tiết kiệm bưu điện tại Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao việc phát triển dịch vụ tài chính lại là một yêu cầu khách quan đối với VNPT khi chuyển sang mô hình tập đoàn kinh tế?

Theo luận án, sự phát triển bền vững của tập đoàn kinh tế phụ thuộc vào năng lực tài chính. VNPT cần huy động lượng vốn rất lớn cho các dự án đầu tư mạng lưới bưu chính viễn thông. Việc phát triển các định chế tài chính giúp tập đoàn tự khai thác và lưu chuyển nguồn vốn nhàn rỗi nội bộ thông qua tín dụng nội bộ và điều hòa vốn, giảm phụ thuộc vào vốn vay ngân hàng thương mại, đồng thời đa dạng hóa ngành nghề kinh doanh ngoài lĩnh vực truyền thông bưu chính truyền thống.

2. Luận án đề xuất những chỉ tiêu cụ thể nào để đánh giá sự phát triển dịch vụ tài chính trong tập đoàn kinh tế?

Luận án đề xuất 5 nhóm chỉ tiêu gồm:

1. Chủ thể cung cấp: Tiềm lực tài chính, năng lực quản lý và mạng lưới giao dịch của định chế.
2. Đối tượng sử dụng: Mức độ đáp ứng khách hàng nội bộ tập đoàn và các chủ thể xã hội (Chính phủ, doanh nghiệp, dân cư).
3. Sản phẩm dịch vụ: Quy mô số lượng sản phẩm, chất lượng thỏa mãn nhu cầu và mức giá/phí có tính cạnh tranh.
4. Khả năng tiếp cận dịch vụ: Độ thuận tiện, mức độ phân bổ mạng lưới điểm cung cấp dịch vụ.
5. Năng lực cạnh tranh: Tỷ phần thị phần, doanh thu, lợi nhuận và mức độ uy tín của thương hiệu trên thị trường.

3. Kinh nghiệm từ Tập đoàn Siemens và Samsung được luận án vận dụng như thế nào?

Luận án chỉ ra rằng Tập đoàn Siemens đã thành lập Công ty Tài chính Siemens năm 1997 để hoạt động chuyên trách như trung tâm tiền tệ tại 80 quốc gia; Tập đoàn Samsung hợp nhất các công ty bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm phi nhân thọ, thẻ, chứng khoán, vốn ủy thác năm 2002 đóng góp hơn 25% doanh thu tập đoàn. Bài học rút ra cho VNPT là: dịch vụ tài chính phải đóng vai trò đòn bẩy cho ngành chính; công ty mẹ phải nắm quyền chi phối định chế tài chính hạt nhân và tập trung nguồn lực xây dựng các định chế tài chính đủ mạnh.

4. Giải pháp tái cấu trúc tổ chức quan trọng nhất mà tác giả đề xuất cho các định chế tài chính của VNPT là gì?

Tác giả đề xuất: chuyển đổi Công ty Dịch vụ Tiết kiệm Bưu điện (VPSC) thành Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đa năng để khai thác mạng lưới bưu điện cấp xã phục vụ dịch vụ bán lẻ và tài chính vi mô; đồng thời tiến hành cổ phần hóa Công ty Tài chính Bưu điện (PTF) để tăng vốn tự có, hoạt động theo mô hình công ty con thực chất, tránh tình trạng hoạt động mang tính hình thức.

5. Ý nghĩa của đề xuất thành lập "Trung tâm thanh khoản" trong Tập đoàn VNPT là gì?

"Trung tâm thanh khoản" được đề xuất nhằm quản lý tập trung và điều hòa toàn bộ các dòng tiền mặt, dòng vốn nhàn rỗi phát sinh giữa các công ty con, bưu điện tỉnh/thành và các trung tâm viễn thông trong toàn tập đoàn. Trung tâm này giúp tối ưu hóa chi phí sử dụng vốn nội bộ, giảm nhu cầu vay vốn ngắn hạn bên ngoài và hỗ trợ quá trình thanh toán nội bộ một cách nhanh chóng, an toàn.

---

Kết luận

Luận án "Phát triển dịch vụ tài chính trong Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam" của tác giả Vũ Thị Xuân Hương đã giải quyết một cách có hệ thống các vấn đề lý luận về tài chính tập đoàn và dịch vụ tài chính trong nền kinh tế thị trường. Thông qua việc phân tích thực trạng các định chế PTF, VPSC và PTI giai đoạn 2001 - 2006, tác giả đã chỉ rõ các nút thắt về mô hình tổ chức, quy mô vốn và cơ chế cung cấp dịch vụ. Hệ thống giải pháp được đề xuất—nổi bật là việc chuyển đổi Tiết kiệm Bưu điện thành ngân hàng thương mại, cổ phần hóa Công ty Tài chính Bưu điện và thành lập Trung tâm thanh khoản—cung cấp những luận cứ khoa học và thực tiễn giá trị cho tiến trình phát triển của Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ TÀI CHÍNH TRONG TẬP ðOÀN KINH TẾ 1.1 TỔNG QUAN VỀ TẬP ðOÀN KINH TẾ 1.1 Quan niệm và các hình thức chủ yếu của Tập ñoàn kinh tế 1.1 Quan niệm về Tập ñoàn kinh tế Tập ñoàn kinh tế (TðKT) là một hình thức tổ chức tiên tiến ñại diện cho trình ñộ phát triển cao của lực lương sản xuất và nền kinh tế xã hội ñang trở thành một hình thức phổ biến, có tác ñộng mạnh mẽ làm thay ñổi khuynh hướng sản xuất và tiêu dùng của thế giới. Mặc dù có vai trò quan trọng như vậy nhưng hiện nay chưa có khái niệm thống nhất về tập ñoàn kinh tế. Tuỳ theo mục ñích nghiên cứu và cách tiếp cận khác nhau mà các nhà nghiên cứu ñã ñưa ra những khái niệm khác nhau về tập ñoàn kinh tế. Có quan ñiểm cho rằng tập ñoàn kinh tế là một cơ cấu tổ chức, một loại hình tổ chức kinh tế [6,tr 4].

lại có quan ñiểm cho rằng tập ñoàn kinh tế là “Một thực thể kinh tế thực hiện sự liên kết kinh tế giữa các thành viên là các doanh nghiệp có quan hệ với nhau về công nghệ và lợi ích ñang ñược gọi bằng các tên khác nhau như: Hiệp hội, liên hiệp xí nghiệp, Tổng công ty theo mô hình tập ñoàn, Tập ñoàn kinh tế”. [40, tr 5] Hay có nghiên cứu cho rằng “Tập ñoàn kinh tế (hay các công ty: Group of companics) là một tổ hợp các công ty ñộc lập về mặt pháp lý nhưng tạo thành một tập ñoàn gồm một công ty mẹ và một hay nhiều công ty hoặc chi nhánh góp vốn cổ phần chịu sự kiểm soát của công ty mẹ vì công ty mẹ chiếm hơn 1/2 vốn cổ phần” [55, tr 256] Mỗi quan niệm trên ñều phản ánh cách nhìn nhận và tiếp cận khác nhau của các nhà nghiên cứu về ñặc ñiểm của tập ñoàn. Quan ñiểm thứ nhất thiên về cấu trúc của tập ñoàn, quan ñiểm thứ hai lại thiên về mối quan hệ liên kết giữa các ñơn vị thành viên trong tập ñoàn, quan ñiểm thứ ba lại thiên về cơ cấu tổ chức và tư cách pháp nhân của tập ñoàn. Cho dù có nhiều ý kiến khác nhau như vậy, nhưng trong quá trình nghiên cứu theo tác giả của luận án, xin ñưa ra một khái 15 niệm về tập ñoàn kinh tế, khái niệm này phản ánh ñầy ñủ ñặc ñiểm chung nhất về một tập ñoàn kinh tế như sau: “Tập ñoàn kinh tế là tổ chức kinh tế có quy mô lớn, có cơ cấu sở hữu, tổ chức và kinh doanh ña dạng, nó vừa có chức năng sản xuất kinh doanh vừa có chức năng liên kết kinh tế giữa các doanh nghiệp thành viên có tư cách pháp nhân dựa trên nền tảng sự liên kết về mặt tài chính, lợi ích kinh tế, công nghệ, thị trường và chiến lược kinh doanh, nhằm tăng cường, tích tụ, tập trung, tăng khả năng cạnh tranh và tối ña hoá lợi nhuận”.

ðể hiểu ñược ñầy ñủ về bản chất của tập ñoàn kinh tế, chúng ta ñi sâu nghiên cứu những hình thức tồn tại của chúng trong thực tiễn và rút ra những ñặc ñiểm cơ bản về tập ñoàn kinh tế.2 Các hình thức chủ yếu của tập ñoàn kinh tế: Nghiên cứu các tập ñoàn kinh tế trên thế giới, chúng tôi thấy rằng việc phân chia tập ñoàn kinh tế thành các loại hình tổ chức khác nhau theo nhiều tiêu chí sau ñây là hai cách phân loại chủ yếu về hình thức của tập ñoàn kinh tế. Căn cứ vào các hình thức liên kết và hình thức tổ chức của tập ñoàn phân ra ba hình thức chủ yếu sau: - Hình thức thứ nhất: Quan hệ liên kết giữa các thành viên tương ñối lỏng lẻo thông qua các thoả thuận hoặc các cam kết hợp tác. Trong hình thức này, các doanh nghiệp thành viên tham gia tập ñoàn chỉ chịu sự ràng buộc tương ñối lỏng lẻo, các thành viên có tính ñộc lập cao thông thường cơ sở tồn tại của loại hình tập ñoàn này là các thoả thuận hoặc hợp ñồng tạo ra sự liên kết “mềm” giữa các thành viên ñể tăng thêm lợi thế cho nhóm các thành viên ñó. Hình thức liên kết này ñã có từ rất sớm, phôi thai từ ñầu thế kỷ XIX, các loại hình Cartel là thuộc hình thức này.

Hình thức của liên kết rất ña dạng, các doanh nghiệp có thể thoả thuận về một số mặt hợp tác trong một số lĩnh vực như: Chính sách giá cả, khối lượng sản phẩm cung cấp, tiêu chuẩn kỹ thuật, hợp tác về công nghệ, thị trường tiêu thụ (phân chia, tránh cạnh tranh trực tiếp). 16 - Hình thức thứ hai: Mối liên kết giữa các doanh nghiệp thành viên rất chặt chẽ, mức ñộ phụ thuộc lẫn nhau rất cao, các ñơn vị thành viên bị hạn chế tính ñộc lập. Với hình thức này, cơ sở kinh tế của sự liên kết là quyền sở hữu. Mối liên kết giữa các thành viên trong tập ñoàn rất chặt chẽ thông qua việc nắm giữ cổ phiếu của nhau hoặc có một doanh nghiệp mạnh nhất ñứng ra chi phối cả tập ñoàn.

Về mặt cấu trúc có thể có 3 dạng khác nhau của hình thức này: Dạng thứ nhất: Các doanh nghiệp thành viên có sự liên kết dọc về công nghệ và sử dụng sản phẩm ñầu ra của nhau. Ví dụ ñiển hình một Tập ñoàn gồm các công ty khai khoáng, luyện kim, chế tạo máy và sản xuất cấu kiện kim loại như Tập ñoàn Mitsubishi. Dạng thứ hai: Tập ñoàn có liên kết theo chiều ngang, trong loại này các doanh nghiệp có quan hệ với nhau về sản phẩm hay dịch vụ bổ trợ cho nhau hoặc các sản phẩm cho cùng một nhóm khách hàng hoặc cùng nhóm mục tiêu sử dụng. Ví dụ trong Tập ñoàn LG (Hàn Quốc) có doanh nghiệp sản xuất máy tính, doanh nghiệp sản xuất máy in, máy văn phòng, doanh nghiệp sản xuất giấy… các doanh nghiệp này có thể liên kết lại thành một tổ hợp ñể tạo lợi thế chung.

Dạng thứ ba: Kiểu liên kết hạt nhân, giữa các doanh nghiệp thành viên có sự liên kết về công nghệ hoặc thị trường… nhưng xoay quanh một nhóm sản phẩm mũi nhọn. - Hình thức thứ ba: Tập ñoàn có hạt nhân liên kết là công ty tài chính. Do sự phát triển cao của thị trường tài chính và công nghệ thông tin cho phép một doanh nghiệp chi phối một hoặc nhiều doanh nghiệp khác thông qua quyền sở hữu cổ phiếu. Do ñó, các doanh nghiệp thành viên trong tập ñoàn không nhất thiết có mối liên hệ về sản phẩm, công nghệ hay kỹ thuật.

Trong hình thức này hạt nhân liên kết là công ty tài chính, ñược gọi là công ty mẹ. Thường thì với loại hình tập ñoàn này là những tập ñoàn ña ngành. Căn cứ vào hình thức biểu hiện và tên gọi trong thực tiễn, các tập ñoàn kinh tế có các hình thức chủ yếu sau: Một là: Cartel Là loại hình tập ñoàn kinh tế bao gồm các doanh nghiệp thành viên hoạt ñộng trong cùng một ngành, lĩnh vực, thậm chí có cùng sản phẩm giống nhau. Mối liên kết giữa các doanh nghiệp thành viên trong cartel chỉ thuần tuý là sự cam kết ñối với một số ñiều khoản nhất ñịnh nhằm tránh cạnh tranh trực tiếp với nhau, nhưng các doanh nghiệp thành viên vẫn giữ nguyên tư cách pháp nhân và tính ñộc lập của chúng.

Cartel thường dẫn ñến ñộc quyền, hạn chế cạnh tranh và ñi ngược lại nguyên tắc cơ bản của cơ chế thị trường là tự do cạnh tranh. Bởi vậy, Chính phủ nhiều nước ngăn cấm hoặc hạn chế hình thành dạng Tập ñoàn này bằng cách dùng các ñạo luật chống ñộc quyền. Hai là: Syndicate ðây là một dạng ñặc biệt của Cartel. Các doanh nghiệp thành viên của Syndicate vẫn giữ nguyên tính ñộc lập về sản xuất nhưng mất tính ñộc lập về th- ương mại, vì trong Syndicate có một văn phòng thương mại chung ñược thành lập do một ban quản trị chung ñiều hành và tất cả các doanh nghiệp thành viên phải tiêu thụ hàng hoá của họ qua kênh của văn phòng này.

Ba là: Trust Là một trong những hình thức liên minh ñộc quyền của các tổ chức sản xuất kinh doanh. Loại hình tập ñoàn này tập hợp trong nó một loạt doanh nghiệp công nghiệp và do một ban quản trị thống nhất ñiều khiển, vì vậy các doanh nghiệp này bị mất quyền ñộc lập về sản xuất và thương mại, các nhà tư bản tham gia Trust trở thành cổ ñông. Mục tiêu của việc thành lập các tập ñoàn loại này nhằm thu lợi nhuận ñộc quyền cao, chiếm nguồn nguyên liệu và khu vực ñầu tư Bốn là: Consortium ðây là một trong những hình thức của các tổ chức ñộc quyền ngân hàng nhằm mục ñích chia nhau mua trái khoán trong và ngoài nước hoặc tiến hành công việc buôn bán. ðứng ñầu Consortium thường là ngân hàng lớn có vai trò ñiều hành toàn bộ hoạt ñộng của tổ chức này.

18 Năm là: Concern Concern không có tư cách pháp nhân, các doanh nghiệp thành viên vẫn giữ nguyên tính ñộc lập về mặt pháp lý nhưng giữa chúng có mối quan hệ với nhau dựa trên cơ sở những thoả thuận về lợi ích chung ñó là phát minh sáng chế, nghiên cứu khoa học công nghệ, hợp tác sản xuất kinh doanh chặt chẽ, có hệ thống tài chính chung. Trong Concern người ta thành lập công ty mẹ ñiều hành hoạt ñộng của Tập ñoàn. Doanh nghiệp này thực chất là một công ty cổ phần nắm giữ cổ phần vốn góp của các doanh nghiệp thành viên, doanh nghiệp này ñiều hành các hoạt ñộng tài chính của Tập ñoàn mà không quan tâm tới lĩnh vực sản xuất. Các doanh nghiệp thành viên trong Concern liên kết lại với nhau nhằm tạo ra một thế lực tài chính lớn, phát triển kinh doanh và gây ảnh hưởng tới chính trị, xã hội nhằm ñảm bảo ñiều kiện thuận lợi cho hoạt ñộng kinh doanh của Concern.

Ngoài ra Concern còn ñầu tư vào nhiều lĩnh vực nhằm phân tán rủi ro, hỗ trợ mạnh mẽ trong việc nghiên cứu ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ và phương thức quản lý hiện ñại. Các doanh nghiệp thành viên trong Concern, hoạt ñộng ña ngành, nhưng các ngành này thường có mối quan hệ gần gũi với nhau về công nghệ sản xuất và Concern thường có một ngành chủ chốt. Trong quá trình hoạt ñộng sản xuất kinh doanh các doanh nghiệp thành viên luôn chú trọng tới lợi ích của mình và của “công ty mẹ” trên cơ sở các mối liên kết theo chiều dọc hay chiều ngang thông qua những hợp ñồng kinh tế, hiệp ñịnh hay các khoản cho vay tín dụng.