Chương 1 là làm rõ các vấn đề sau: (i) lược khảo các công trình nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước có liên quan đến luận án, chỉ ra những vấn đề liên quan đến luận án đã được giải quyết và các nội dung mà luận án tiếp tục nghiên cứu; (ii) các lý thuyết được sử dụng để làm nền tảng lý luận cho việc nghiên cứu luận án; (iii) câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu của luận án. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trong nước Nông nghiệp là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, vì vậy lĩnh vực này được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, có thể kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: Một là, các công trình nghiên cứu liên quan đến vệ sinh dịch tễ và các rào cản phi thuế quan khác trong thương mại quốc tế. (i) “Nghiên cứu các rào cản trong thương mại quốc tế và đề xuất các giải pháp đối với Việt Nam”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ do PGS.
Đinh Văn Thành làm chủ nhiệm đề tài, năm 2004. Trong đề tài này, nhóm nghiên cứu đã làm rõ những nội dung sau: (i) lịch sử hình thành các loại rào cản trong thương mại quốc tế; (ii) phân loại các loại rào cản thương mại; (iii) kinh nghiệm của một số nước trên thế giới trong việc sử dụng các rào cản trong thương mại để bảo vệ ngành sản xuất trong nước (Trung Quốc, Thái Lan, Liên minh Châu Âu, Hoa Kỳ); (iv) phân tích rào cản trong thương mại của một số quốc gia có liên quan đến hoạt động xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam (Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu, Nhật Bản…); (v) kiến nghị một số giải pháp để hàng hoá Việt Nam có thể vượt các rào cản thương mại của các nước phát triển. 11 Mặc dù đề tài này được thực hiện năm 2003 – 2004, các số liệu phân tích đã cũ, cũng như chưa tập trung phân tích riêng những rào cản trong thương mại ảnh hưởng đến chất lượng của hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam, nhưng tác giả sẽ sử dụng lại một số số liệu và giải pháp của đề tài nghiên cứu này, từ đó, xây dựng các kiến nghị phù hợp cho hàng nông sản xuất khẩu Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. (ii) “Các biện pháp vượt rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế nhằm đẩy mạnh xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam” của tác giả Đào Thị Thu Giang, luận án tiến sĩ kinh tế, Trường Đại học Ngoại thương, năm 2009.
Trong luận án này, tác giả Đào Thị Thu Giang đã phân tích toàn diện các rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế và đề xuất giải pháp vượt qua những hàng rào phi thuế quan đó, tuy nhiên, những phát hiện của luận án này được phân tích dưới góc độ thuần kinh tế và đa phần đã không phù hợp với tình hình hiện tại, ngoài ra, tác giả Đào Thị Thu Giang chưa đề cập nhiều đến các vấn đề vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản khi xuất khẩu. Dựa vào những phân tích ở góc độ kinh tế của tác giả Đào Thị Thu Giang, tác giả tiếp thu để xem xét yếu tố kinh tế, chi phí trong việc xây dựng các giải pháp hoàn thiện quy định về vệ sinh dịch tễ đối với hàng nông sản xuất khẩu của Việt Nam. (iii) “Khía cạnh pháp lý của vấn đề hạn chế thương mại ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập”, luận án tiến sĩ luật học của tác giả Hà Thị Thanh Bình, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2010. Có thể nhận xét đây là luận án tiến sĩ luật đầu tiên ở Việt Nam tập trung nghiên cứu và giải quyết các khía cạnh pháp lý của vấn đề hạn chế thương mại ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sau khi Việt Nam đã trở thành thành viên của Tổ chức thương mại thế giới (WTO).
Nội dung của luận án nghiên cứu các biện pháp hạn chế thương mại hợp pháp và đang được sử dụng phổ biến theo quy định của WTO trong thương mại hàng hoá và thương mại dịch vụ. Kết quả nghiên cứu của luận án đã đưa ra những luận giải cho việc duy trì và áp dụng các biện pháp hạn chế thương mại trong thương mại quốc tế hiện nay. Đồng thời 12 phân tích những điểm chưa tương thích trong pháp luật Việt Nam với các quy định của WTO và kiến nghị các giải pháp để Việt Nam có thể nội luật hoá các cam kết quốc tế nhằm tận dụng các biện pháp hạn chế thương mại ở mức độ phù hợp, qua đó bảo hộ và thúc đẩy hoạt động thương mại hàng hoá và dịch vụ trong bối cảnh hội nhập nền kinh tế thế giới. Luận án của tác giả Hà Thị Thanh Bình sẽ là một trong những nguồn tài liệu quan trọng để tác giả kế thừa và cập nhật các quy định mới, từ đó, phân tích các biện pháp hạn chế trong thương mại nói chung, phân tích các biện pháp hạn chế thương mại đối với hàng nông sản nói riêng ở góc độ pháp lý.
Nghiên cứu này đã đưa ra cách phân loại các biện pháp phi thuế quan phổ biến hiện nay trên thế giới và tác động của những biện pháp này đối với hoạt động thương mại quốc tế. Nội dung chính của Báo cáo là phân tích thực trạng xuất khẩu hàng hoá của Việt Nam tại các thị trường như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Trung Quốc… Từ các số liệu phân tích và so sánh các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật của Việt Nam liên quan đến các biện pháp vệ sinh dịch tễ và hàng rào kỹ thuật trong thương mại; tình trạng hàng xuất khẩu của Việt Nam bị từ chối nhập khẩu trong giai đoạn 2011-2013, Báo cáo đã đưa ra những khuyến nghị định hướng để Chính phủ, các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp xuất khẩu các mặt hàng cụ thể có thể điều chỉnh lại chiến lược xuất khẩu, nâng cao chất lượng và khả năng cạnh tranh của hàng hoá Việt Nam khi xuất khẩu vào các thị trường chủ yếu. Dựa trên các số liệu và kiến nghị của Báo cáo này, tác giả kế thừa một cách có chọn lọc để đánh giá những tác động tích cực cũng như tiêu cực của các biện pháp về vệ sinh dịch tế đối với hàng nông sản xuất khẩu và trong việc nghiên cứu xây dựng kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật có liên quan. 13 (v) “FTA Việt Nam – EU: những cơ hội và thách thức từ hàng rào phi thuế quan” của Trần Thị Hà, Viện Chiến lược và Chính sách tài chính, năm 2017.
Với công trình nghiên cứu này, tác giả Trần Thị Hà đã đánh giá tình hình xuất khẩu nói chung giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu trong thời gian qua, qua đó phân tích những mặt hàng nào có nhiều tiềm năng với Việt Nam (nhưng không phân tích hàng nông sản). Từ đó, đề xuất giải pháp để vượt qua các rào cản phi thuế quan từ thị trường Liên minh Châu Âu. Tuy nhiên, như đã đề cập, tác giả Trần Thị Hà vẫn chưa có sự phân tích chuyên sâu đối với hàng nông sản, mà chỉ đưa nhận xét chung chung cho các loại hàng hóa và chưa phân tích đến những thách thức đối với sản phẩm nông nghiệp của Việt Nam trên thị trường Châu Âu cũng như tại các thị trường khác16. Mặc dù vậy, tác giả kế thừa những phát hiện của tác giả Trần Thị Hà để đánh giá các điều kiện nhập khẩu hàng nông sản của Liên minh Châu Âu, trên cơ sở cập nhật các thoả thuận cụ thể trong Hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và Liên minh Châu Âu.
(vi) “Nghiên cứu đề xuất giải pháp vượt rào cản kỹ thuật đối với mặt hàng trái cây của vùng Đồng bằng sông Cửu Long sang thị trường Mỹ”, đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ do Tiến sĩ Phạm Xuân Thu làm chủ nhiệm, năm 2017. Nội dung nghiên cứu của đề tài này là cơ sở lý lý luận về rào cản kỹ thuật đối với mặt hàng trái cây của thị trường Hoa Kỳ; thực trạng hoạt động xuất khẩu trái cây của vùng đồng bằng sông Cửu Long sang thị trường Hoa Kỳ; và đưa ra các kiến nghị (ở góc độ kinh tế) để giúp mặt hàng trái cây này có thể vượt qua các rào cản của thị trường Hoa Kỳ. Mặc dù đề tài nghiên cứu này không tập trung vào việc phân tích ở góc độ pháp lý các quy định điều chỉnh chất lượng hàng nông sản của các nước phát triển khác (ngoài Hoa Kỳ) cũng như chưa phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam, tuy nhiên, tác giả sẽ kế thừa một số kết quả nghiên cứu của 16 Trần Thị Hà (2017). FTA Việt Nam – EU: những cơ hội và thách thức từ hàng rào phi thuế quan.vn/webcenter/portal/vclvcstc/r/m/ncvtd/ncvtd_chitiet?dDocName=MOFUCM 105275&dID=109397&_afrLoop=47619076084896089#!%40%40%3FdID%3D109397%26_afrL oop%3D47619076084896089%26dDocName%3DMOFUCM105275%26_adf.ctrl- state%3Dykw1w030d_4, truy cập ngày 21/9/2018.
14 nghiên cứu này, để từ đó phân tích và xây dựng các giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng hàng nông sản của Việt Nam ở khía cạnh vệ sinh dịch tễ. (vii) “Thực trạng và giải pháp thúc đẩy xuất khẩu nông sản của Việt Nam” của tác giả Nguyễn Trọng Khương và Trương Thị Thu Trang, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 14(342)-tháng 7/2017, tr. Bài viết đã tổng hợp và đánh giá tình hình xuất khẩu nông sản của Việt Nam trong năm 2016, phân tích những ưu và nhược điểm trong hoạt động sản xuất – xuất khẩu hàng nông sản Việt Nam đối với ba nhóm chủ thể: người sản xuất nông sản, doanh nghiệp xuất khẩu nông sản và chính sách hỗ trợ của nhà nước. Qua những phân tích đó, nhóm tác giả kiến nghị các nhóm giải pháp chung để thúc đẩy hoạt động xuất khẩu nông sản của Việt Nam trong giai đoạn sắp tới.
Một số nội dung trong bài viết này dựa trên các số liệu năm 2016-2017, nhưng tác giả sẽ tham khảo mang tính chọn lọc để xây dựng kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam nói chung, pháp luật về các biện pháp vệ sinh dịch tễ nói riêng cho hàng nông sản xuất khẩu trong giai đoạn hiện nay. (viii) “Quản lý nhà nước đối với xuất khẩu nông sản ở Việt Nam trong hội nhập quốc tế”, luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của tác giả Nguyễn Thị Phong Lan, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, năm 2017. Tác giả Nguyễn Thị Phong Lan đã có những phân tích, đánh giá thực trạng quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất khẩu nông sản ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế.