Luận văn thạc sĩ về pháp luật và hoạt động mua bán nợ của VAMC

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích ueh pháp luật về hoạt động mua bán nợ của vamc, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thu Cúc
• Người hướng dẫn: TS. Đoàn Thị Phương Diệp
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.HCM
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Pháp Luật Về Hoạt Động Mua Bán Nợ Của VAMC
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Tổng quan về tình hình nghiên cứu
• 1.4. Mục đích nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa khoa học và giá trị ứng dụng của luận văn
• 1.7. Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN NỢ CỦA VAMC
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa về việc xác định nợ xấu của các NHTM
• 1.1.1. Khái niệm nợ xấu của NHTM
• 1.1.2. Đặc điểm nợ xấu của NHTM
• 1.1.3. Ý nghĩa của việc xác định nợ xấu đối với hoạt động của các NHTM
• 1.2. Khái quát chung về hoạt động xử lý nợ xấu của các NHTM bằng phương thức mua bán nợ
• 1.2.1. Khái niệm xử lý nợ xấu bằng phương thức mua bán nợ
• 1.2.2. Đặc điểm của hoạt động xử lý nợ xấu bằng phương thức mua bán nợ
• 1.2.3. Phân loại các phương thức mua bán nợ
• 1.2.3.1. Phân loại theo chủ thể của hoạt động mua bán nợ
• 1.2.3.2. Phân loại theo tính chất tự nguyện, thỏa thuận trong hoạt động mua bán nợ
• 1.2.3.3. Theo tính chất có truy đòi trong hoạt động mua bán nợ
• 1.3. Vai trò của hoạt động xử lý nợ xấu của NHTM bằng phương thức mua bán nợ
• 1.3.1. Đối với các NHTM
• 1.3.2. Đối với con nợ
• 1.3.3. Đối với nhà nước
• 1.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG I
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN NỢ CỦA VAMC
• 2.1. Quy định của pháp luật về NHTM xử lý nợ xấu bằng phương thức bán nợ cho VAMC
• 2.1.1. Quy định về Chủ thể tham gia hoạt động mua bán nợ xấu giữa VAMC và các NHTM
• 2.1.1.1. Về tư cách chủ thể của VAMC
• 2.1.1.2. Về tư cách chủ thể của NHTM
• 2.1.2. Các đặc điểm và quy định đối với hình thức bán nợ xấu của NHTM cho VAMC
• 2.1.2.1. Đặc điểm chung
• 2.1.2.2. Đối tượng mua bán nợ
• 2.1.2.3. Quyền và nghĩa vụ của VAMC và NHTM
• 2.1.2.4. Biện pháp được áp dụng sau khi VAMC mua nợ
• 2.1.3. Hình thức mua bán nợ
• 2.1.3.1. Đặc điểm riêng của từng phương thức mua bán nợ
• 2.1.3.1.1. NHTM bán nợ xấu cho VAMC theo giá trị ghi sổ bằng trái phiếu đặc biệt do VAMC phát hành
• 2.1.3.1.2. NHTM bán nợ xấu cho VAMC theo giá trị thị trường bằng nguồn vốn không phải trái phiếu đặc biệt
• 2.1.4. NHTM xử lý nợ xấu bằng phương thức bán nợ cho các chủ thể kinh doanh hoạt động mua bán nợ khác
• 2.1.4.1. NHTM bán nợ xấu cho AMC của chính NHTM đó
• 2.1.4.2. NHTM bán nợ xấu cho NHTM hoặc AMC của NHTM khác
• 2.1.4.3. NHTM bán nợ cho các doanh nghiệp kinh doanh hoạt động mua bán nợ khác
• 2.2. KẾT LUẬN CHƯƠNG II
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN NỢ CỦA VAMC
• 3.1. Kết quả xử lý nợ xấu bằng phương thức mua bán nợ với VAMC
• 3.2. Những vướng mắc của quy định pháp luật và kiến nghị đối với pháp luật về xử lý nợ xấu bằng phương thức mua bán nợ
• 3.2.1. Đối với việc mua bán nợ giữa NHTM với VAMC
• 3.2.1.1. Về trách nhiệm của VAMC trong việc mua, bán các khoản nợ xấu từ NHTM
• 3.2.1.2. Về sự cần thiết của việc VAMC mua nợ theo giá thị trường
• 3.2.1.3. Về các biện pháp hỗ trợ khách hàng vay của VAMC
• 3.2.1.4. Về các vướng mắc và kiến nghị liên quan đến các văn bản quy phạm pháp luật khác có liên quan đến hoạt động mua, bán nợ
• 3.2.2. Đối với việc mua bán nợ giữa NHTM với các chủ thể khác
• 3.2.2.1. Kiến nghị liên quan đến điều kiện kinh doanh dịch vụ mua bán nợ theo quy định của Nghị định 69/2016/NĐ-CP
• 3.2.2.2. Kiến nghị liên quan đến đối tượng của hoạt động mua, bán nợ
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG III
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật mua bán nợ của VAMC tại Việt Nam

Nghiên cứu pháp luật về hoạt động mua bán nợ của VAMC là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh kinh tế hiện nay. VAMC, hay Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam, đóng vai trò chủ chốt trong việc xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại. Pháp luật liên quan đến hoạt động này đã được hình thành và phát triển nhằm tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc cho việc mua bán nợ.

1.1. Khái niệm và vai trò của VAMC trong mua bán nợ

VAMC được thành lập với mục tiêu chính là xử lý nợ xấu của các tổ chức tín dụng. Vai trò của VAMC không chỉ dừng lại ở việc mua nợ mà còn bao gồm việc tái cấu trúc nợ và hỗ trợ các ngân hàng trong việc cải thiện tình hình tài chính.

1.2. Các quy định pháp luật hiện hành về mua bán nợ

Pháp luật hiện hành quy định rõ ràng về các điều kiện, hình thức và quy trình mua bán nợ giữa VAMC và các ngân hàng thương mại. Những quy định này nhằm đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong hoạt động mua bán nợ.

II. Những thách thức trong việc thực hiện pháp luật về mua bán nợ của VAMC

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật, nhưng việc thực hiện vẫn gặp nhiều thách thức. Các ngân hàng thương mại thường gặp khó khăn trong việc xác định giá trị nợ xấu và quy trình bán nợ. Điều này dẫn đến sự không đồng nhất trong việc áp dụng pháp luật.

2.1. Vấn đề xác định giá trị nợ xấu

Việc xác định giá trị nợ xấu là một trong những thách thức lớn nhất. Các ngân hàng thường không có đủ thông tin để định giá chính xác, dẫn đến việc bán nợ không đạt hiệu quả cao.

2.2. Khó khăn trong quy trình bán nợ

Quy trình bán nợ giữa VAMC và các ngân hàng thương mại còn nhiều bất cập. Các thủ tục hành chính phức tạp và thiếu minh bạch có thể làm giảm tính hiệu quả của hoạt động này.

III. Phương pháp giải quyết nợ xấu qua hoạt động mua bán nợ của VAMC

Để giải quyết nợ xấu, VAMC đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này không chỉ giúp cải thiện tình hình tài chính của các ngân hàng mà còn góp phần ổn định nền kinh tế.

3.1. Phương pháp mua nợ theo giá trị ghi sổ

Một trong những phương pháp phổ biến là mua nợ theo giá trị ghi sổ bằng trái phiếu đặc biệt do VAMC phát hành. Phương pháp này giúp các ngân hàng nhanh chóng thu hồi vốn và giảm thiểu rủi ro.

3.2. Phương pháp mua nợ theo giá trị thị trường

Ngoài ra, VAMC cũng áp dụng phương pháp mua nợ theo giá trị thị trường. Phương pháp này giúp các ngân hàng có thể bán nợ với giá cao hơn, từ đó cải thiện tình hình tài chính.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về mua bán nợ của VAMC

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy hoạt động mua bán nợ của VAMC đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các ngân hàng thương mại đã giảm được tỷ lệ nợ xấu và cải thiện khả năng thanh khoản.

4.1. Kết quả đạt được từ hoạt động mua bán nợ

Hoạt động mua bán nợ đã giúp các ngân hàng thương mại giảm tỷ lệ nợ xấu xuống mức thấp hơn, từ đó cải thiện tình hình tài chính và tăng cường khả năng cho vay.

4.2. Những bài học rút ra từ thực tiễn

Các bài học từ thực tiễn cho thấy cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa VAMC và các ngân hàng thương mại để tối ưu hóa quy trình mua bán nợ, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của pháp luật về mua bán nợ của VAMC

Kết luận cho thấy pháp luật về mua bán nợ của VAMC đã có những bước tiến quan trọng, nhưng vẫn cần tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu thực tiễn. Triển vọng tương lai cho thấy cần có những cải cách mạnh mẽ để nâng cao hiệu quả xử lý nợ xấu.

5.1. Đề xuất cải cách pháp luật

Cần có những cải cách pháp luật nhằm đơn giản hóa quy trình mua bán nợ và tăng cường tính minh bạch trong hoạt động này.

5.2. Tương lai của VAMC trong xử lý nợ xấu

VAMC cần tiếp tục phát huy vai trò của mình trong việc xử lý nợ xấu, đồng thời cần có sự hỗ trợ từ các cơ quan nhà nước để nâng cao hiệu quả hoạt động.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2012 - 2013, tỷ lệ nợ xấu của toàn hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam từng chạm mức báo động với các con số ước tính lên tới 10% vào tháng 6 năm 2012 và khoảng 8,86% vào tháng 9 năm 2012. Tình trạng "cục máu đông" nợ xấu làm đình trệ dòng vốn tín dụng, đẩy lãi suất lên cao và trực tiếp đe dọa đến sự an toàn của toàn bộ thị trường tiền tệ. Trước tình hình cấp bách đó, Quyết định số 843/QĐ-TTg ngày 31 tháng 5 năm 2013 của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định số 1459/QĐ-NHNN của Ngân hàng Nhà nước đã chính thức phê duyệt đề án thành lập Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC), nhằm mục tiêu đưa tỷ lệ nợ xấu về dưới ngưỡng an toàn 3%.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là khái quát hóa cơ sở lý luận về xử lý nợ xấu qua hoạt động mua bán nợ, hệ thống hóa và phân tích sâu sắc thực trạng áp dụng các quy định pháp luật điều chỉnh quan hệ mua bán nợ giữa ngân hàng thương mại với VAMC. Từ việc phát hiện những điểm nghẽn pháp lý và mâu thuẫn giữa các văn bản quy phạm, nghiên cứu đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả thu hồi nợ thực chất. Phạm vi khảo sát của đề tài tập trung vào hệ thống các ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn 2013 - 2017, với định hướng hoàn thiện khung pháp lý có tầm nhìn đến năm 2030. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn lớn khi giúp các ngân hàng giảm áp lực trích lập dự phòng rủi ro từ 20% đến 100% đối với các khoản nợ nhóm 3, nhóm 4 và nhóm 5, từ đó khơi thông thanh khoản và bảo đảm an toàn hệ thống tài chính quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết kinh tế học về thị trường mua bán nợ và phân tán rủi ro tài chính, kết hợp với lý thuyết chuyển giao quyền yêu cầu trong luật dân sự. Hoạt động mua bán nợ được định vị là một giao dịch phái sinh dựa trên quan hệ cấp tín dụng sẵn có giữa tổ chức tín dụng và khách hàng vay. Trong đó, mô hình công ty quản lý tài sản tập trung (Centralized Asset Management Company) do Nhà nước thành lập đóng vai trò định chế tạo lập thị trường, giải quyết thất bại thị trường khi các khoản nợ xấu có tính thanh khoản thấp và khó định giá.

Khung phân tích của đề tài xoay quanh các khái niệm cốt lõi:

• Nợ xấu (Non-Performing Loans): Xác định theo thông lệ của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ủy ban Basel về Giám sát ngân hàng (BCBS) là các khoản cấp tín dụng quá hạn trả gốc hoặc lãi từ 90 ngày trở lên hoặc có suy giảm nghiêm trọng về khả năng hoàn trả.
• Mua bán nợ xấu: Giao dịch chuyển giao toàn bộ quyền chủ nợ và nghĩa vụ thanh toán từ bên bán sang bên mua để nhận về một giá trị tương ứng theo thỏa thuận.
• Trái phiếu đặc biệt của VAMC: Giấy tờ có giá định danh bằng Việt Nam Đồng với mức lãi suất 0%, thời hạn tối đa từ 5 năm đến 10 năm, được dùng làm công cụ thanh toán mua nợ ghi sổ và tham gia tái cấp vốn tại Ngân hàng Nhà nước.
• Mua bán nợ theo giá trị thị trường: Phương thức mua đứt bán đoạn dựa trên nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng và thanh toán bằng nguồn tiền thực.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ hệ thống văn bản pháp luật hiện hành như Bộ luật Dân sự, Nghị định số 53/2013/NĐ-CP, Nghị định số 69/2016/NĐ-CP, Thông tư số 02/2013/TT-NHNN, Thông tư số 19/2013/TT-NHNN, Thông tư số 18/2015/TT-NHNN cùng các báo cáo tài chính thứ cấp của VAMC và Ngân hàng Nhà nước trong giai đoạn 2013 - 2017.

Về mẫu nghiên cứu, đề tài lựa chọn cỡ mẫu điển hình gồm toàn bộ các ngân hàng thương mại có tỷ lệ nợ xấu vượt ngưỡng 3% trên tổng dư nợ buộc phải bán nợ cho VAMC, đồng thời khảo sát các hồ sơ khoản nợ xấu đạt quy mô số dư nợ gốc tối thiểu từ 1 tỷ đồng đối với khách hàng cá nhân và từ 3 tỷ đồng đối với khách hàng tổ chức. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm tập trung vào các trường hợp thực tiễn phát sinh nhiều vướng mắc pháp lý nhất.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật viết kết hợp với phương pháp so sánh luật học là nhằm đối chiếu trực tiếp các quy định của Việt Nam với mô hình xử lý nợ thành công tại các quốc gia châu Á sau khủng hoảng tài chính năm 1997. Cụ thể, tác giả phân tích mô hình KAMCO tại Hàn Quốc với mức chiết khấu nợ bình quân 64%, mô hình DANAHARTA tại Malaysia với cơ chế phân chia lợi nhuận theo tỷ lệ 80:20, và mô hình TAMC tại Thái Lan để đúc kết bài học cho Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc bán nợ xấu bằng trái phiếu đặc biệt đóng vai trò trụ cột tuyệt đối, chiếm trên 90% tổng dư nợ xấu được VAMC xử lý trong giai đoạn 2013 - 2017. Cơ chế này giúp các ngân hàng nhanh chóng làm sạch bảng cân đối kế toán, đưa tỷ lệ nợ xấu danh nghĩa toàn hệ thống từ mức đỉnh điểm khoảng 10% xuống dưới 3%, đồng thời hỗ trợ ngân hàng tiếp cận nguồn vốn tái cấp vốn từ Ngân hàng Nhà nước với mức lãi suất ưu đãi.

Thứ hai, phương thức mua bán nợ theo giá trị thị trường bằng nguồn vốn không phải trái phiếu đặc biệt gặp nhiều rào cản nghiêm trọng và có tỷ lệ thực hiện thực tế rất thấp (dưới 10%). Nguyên nhân xuất phát từ việc quy định pháp lý đòi hỏi phương án mua nợ phải được Ngân hàng Nhà nước chấp thuận bằng văn bản theo Điều 24 Thông tư số 19/2013/TT-NHNN, cùng với rào cản quy mô vốn điều lệ ban đầu của VAMC chỉ ở mức 500 tỷ đồng và sau đó tăng lên 2.000 tỷ đồng, hoàn toàn không đủ nguồn lực để mua đứt các món nợ lớn.

Thứ ba, bản chất của việc mua bán nợ bằng trái phiếu đặc biệt chưa phải là chuyển nhượng dứt điểm rủi ro mà thực chất là biện pháp hành chính để hoãn giãn thời gian trích lập dự phòng. Ngân hàng thương mại vẫn phải gánh chịu nghĩa vụ trích lập dự phòng rủi ro 20% mỗi năm đối với trái phiếu đặc biệt kỳ hạn 5 năm, đồng thời phải nhận lại khoản nợ xấu nếu VAMC không xử lý được sau khi trái phiếu đáo hạn.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu phản ánh rõ nét sự khác biệt giữa mô hình xử lý nợ của Việt Nam và các nước trên thế giới. Trong khi tổ chức KAMCO của Hàn Quốc mua nợ theo cơ chế thị trường với mức chiết khấu lên đến 64% và tổ chức TAMC của Thái Lan chia sẻ trực tiếp thua lỗ theo tỷ lệ 30% với tổ chức tín dụng, VAMC tại Việt Nam hoạt động chủ yếu dựa trên cơ chế hoán đổi giấy tờ có giá mà không dùng ngân sách nhà nước chi trả trực tiếp.

Dữ liệu so sánh giữa hai phương thức mua nợ có thể được tổng hợp trực quan qua bảng cấu trúc phân tích rủi ro và biểu đồ phân bổ trích lập dự phòng:

• Bảng so sánh phương thức mua nợ phản ánh rõ sự đối lập về phương tiện thanh toán (Trái phiếu đặc biệt lãi suất 0% so với tiền mặt), quyền định đoạt tài sản bảo đảm và mức độ giải phóng trách nhiệm của ngân hàng thương mại.
• Biểu đồ tiến độ trích lập dự phòng mô tả lộ trình phân bổ chi phí hoạt động 20% mỗi năm trong thời hạn 5 năm của trái phiếu đặc biệt, giúp ngân hàng tránh được cú sốc trích lập 100% chi phí dự phòng trong một kỳ kế toán duy nhất đối với nợ nhóm 5.

Sự chậm trễ trong việc xử lý tài sản bảo đảm còn bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật ngân hàng với Bộ luật Tố tụng Dân sự và các điều kiện kinh doanh dịch vụ mua bán nợ khắt khe tại Nghị định số 69/2016/NĐ-CP.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả hoạt động mua bán nợ của VAMC, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Trao quyền năng pháp lý đặc thù cho VAMC trong việc thu giữ và xử lý tài sản bảo đảm: Ban hành văn bản quy phạm pháp luật cấp luật hoặc nghị quyết của Quốc hội cho phép VAMC có quyền đơn phương thu giữ tài sản bảo đảm hợp pháp khi khách hàng vi phạm nghĩa vụ trả nợ, mục tiêu rút ngắn thời gian xử lý nợ qua tố tụng từ 2-3 năm xuống dưới 6 tháng, triển khai đồng bộ từ giai đoạn 2018 - 2020.
2. Đột phá cơ chế mua nợ theo giá thị trường: Bãi bỏ yêu cầu xin chấp thuận bằng văn bản của Ngân hàng Nhà nước đối với từng khoản nợ mua theo giá thị trường tại Thông tư số 19/2013/TT-NHNN; đồng thời tăng quy mô vốn điều lệ thực có của VAMC lên mức từ 5.000 đến 10.000 tỷ đồng trước năm 2022 để chuyển dịch tỷ trọng mua nợ thị trường đạt ít nhất 30% tổng giá trị nợ mua mới.
3. Phát triển thị trường mua bán nợ thứ cấp và nới lỏng điều kiện tham gia: Sửa đổi Nghị định số 69/2016/NĐ-CP theo hướng hạ thấp yêu cầu mức vốn điều lệ 100 tỷ đồng đối với doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ mua bán nợ thông thường, tạo hành lang pháp lý mở cho nhà đầu tư tư nhân và tổ chức tài chính quốc tế tham gia đấu giá nợ xấu nhằm tăng thanh khoản thị trường nợ thêm 35% trước năm 2025.
4. Mở rộng cơ chế tái cấu trúc và chuyển nợ thành vốn góp: Quy định rõ ràng quy trình chuyển đổi nợ xấu thành vốn điều lệ hoặc cổ phần tại các doanh nghiệp có khả năng phục hồi, cho phép VAMC và ngân hàng phối hợp cấp tín dụng bổ sung với lãi suất ưu đãi để khôi phục hoạt động sản xuất kinh doanh của khách hàng vay, thực hiện hoàn thiện thể chế đến năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng sau:

1. Cán bộ quản trị rủi ro và xử lý nợ tại các Ngân hàng Thương mại: Cung cấp cẩm nang pháp lý toàn diện để đánh giá, phân loại khoản nợ nhóm 3, 4, 5, thiết lập hồ sơ bán nợ cho VAMC và xây dựng kế hoạch trích lập dự phòng 20%/năm tối ưu nguồn vốn hoạt động.
2. Chuyên viên pháp chế và chuyên gia thẩm định tại VAMC và các công ty AMC: Hỗ trợ nghiệp vụ xử lý tài sản bảo đảm, soạn thảo hợp đồng mua bán nợ và áp dụng đúng quy trình chuyển giao quyền đòi nợ theo đúng quy định pháp luật.
3. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính, Bộ Tư pháp): Đóng vai trò là tài liệu tham khảo thực chứng với các số liệu và căn cứ lý luận sắc bén phục vụ việc sửa đổi, bổ sung các nghị định, thông tư về tái cơ cấu tổ chức tín dụng.
4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Luật Kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Cung cấp nguồn tài liệu học thuật giá trị về pháp luật thị trường vốn, các mô hình xử lý nợ quốc tế và phương pháp nghiên cứu định tính trong luật học ứng dụng.

Câu hỏi thường gặp

VAMC mua nợ xấu của ngân hàng thương mại qua những hình thức chủ yếu nào? VAMC áp dụng 2 hình thức chính: mua nợ theo giá trị ghi sổ thanh toán bằng trái phiếu đặc biệt với lãi suất 0% thời hạn từ 5 đến 10 năm, và mua nợ theo giá trị thị trường bằng nguồn vốn không phải trái phiếu đặc biệt thông qua cơ chế thỏa thuận mua đứt bán đoạn.

Quy mô tối thiểu của khoản nợ để được VAMC mua lại là bao nhiêu? Theo quy định pháp luật hiện hành, giá trị ghi sổ số dư nợ gốc của khoản nợ xấu hoặc nhóm khoản nợ xấu khi bán cho VAMC không được thấp hơn 3 tỷ đồng đối với khách hàng vay là tổ chức và không thấp hơn 1 tỷ đồng đối với khách hàng vay là cá nhân.

Trái phiếu đặc biệt của VAMC có những đặc điểm pháp lý nổi bật nào? Trái phiếu đặc biệt được phát hành bằng Việt Nam Đồng, có mức lãi suất 0%, không được phép chuyển nhượng tự do trên thị trường nhưng được phép sử dụng trong các nghiệp vụ vay tái cấp vốn tại Ngân hàng Nhà nước để hỗ trợ thanh khoản tạm thời cho tổ chức tín dụng.

Tại sao phương thức mua nợ theo giá thị trường của VAMC chưa được triển khai rộng rãi? Phương thức này bị hạn chế do VAMC có mức vốn điều lệ ban đầu khiêm tốn (500 tỷ đồng, sau đó nâng lên 2.000 tỷ đồng), thủ tục phê duyệt từ Ngân hàng Nhà nước theo Điều 24 Thông tư số 19/2013/TT-NHNN rất chặt chẽ, và tâm lý e ngại rủi ro trách nhiệm khi định giá nợ xấu.

Bán nợ xấu cho VAMC bằng trái phiếu đặc biệt có giúp ngân hàng xóa bỏ hoàn toàn nghĩa vụ trích lập dự phòng? Không. Ngân hàng bán nợ không phải trích lập dự phòng cụ thể ngay 100% cho khoản nợ nhưng bắt buộc phải trích lập dự phòng rủi ro đối với trái phiếu đặc biệt theo định kỳ hàng năm với tỷ lệ 20% mỗi năm cho đến khi trái phiếu đáo hạn hoặc khoản nợ được xử lý dứt điểm.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về nợ xấu, cơ chế mua bán nợ và vị trí đặc thù của mô hình công ty quản lý tài sản tập trung trong nền kinh tế thị trường.
• Đánh giá chi tiết thực trạng thực thi các quy định pháp luật điều chỉnh 2 phương thức mua bán nợ của VAMC, làm rõ ưu điểm hoãn giãn áp lực tài chính của trái phiếu đặc biệt.
• Nhận diện chính xác các rào cản cốt lõi khiến hoạt động mua bán nợ theo giá thị trường bị ách tắc và các vướng mắc trong thu giữ, xử lý tài sản bảo đảm.
• Xác lập hệ thống 4 nhóm kiến nghị hoàn thiện pháp luật đồng bộ từ cấp luật đến văn bản dưới luật với lộ trình và tầm nhìn chiến lược đến năm 2030.
• Khẳng định tầm quan trọng của việc chuyển đổi phương thức mua nợ sang cơ chế thị trường thực chất nhằm bảo vệ an toàn cho toàn hệ sinh thái tín dụng Việt Nam.

Công trình nghiên cứu là tài liệu tham khảo thiết thực cho các nhà hoạch định chính sách và tổ chức tín dụng; việc tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý sẽ là chìa khóa then chốt để xây dựng thị trường mua bán nợ minh bạch và bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG MUA BÁN NỢ CỦA VAMC 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa về việc xác định nợ xấu của các NHTM 1. Khái niệm nợ xấu của NHTM Nợ xấu là một thuật ngữ được đề cập rất nhiều trên các phương tiện thông tin đại chúng gần đây trong quá trình cơ cấu lại hệ thống tín dụng. Trong tiếng Anh, có khá nhiều thuật ngữ, được sử dụng tương tự như khái niệm nợ xấu trong tiếng Việt, như “bad debt”, “non-performing loan”, “doubtful debt”1.

Xét trong hoạt động nghiệp vụ của NHTM, nợ xấu thường được hiểu là các khoản nợ dưới chuẩn, có thể quá hạn và bị nghi ngờ về khả năng trả nợ lẫn khả năng thu hồi vốn của chủ nợ2. Quy chuẩn pháp lý của các quốc gia khác nhau sẽ dẫn tới sự khác nhau về cách thức phân loại nợ cũng như tiêu chuẩn xác định nợ xấu. Điều này được lý giải bởi sự không đồng nhất về trình độ phát triển kinh tế, chính sách tiền tệ quốc gia và trình độ nhận thức của các chủ thể trong nền kinh tế. Do vậy, nợ xấu cũng như các hiện tượng kinh tế pháp lý khác, bao giờ cũng là một biểu hiện mang tính quốc nội.

Tuy nhiên, đề cập như vậy không có nghĩa rằng khái niệm nợ xấu không mang lại giá trị tham khảo, hợp tác quốc tế trong việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp lý của các quốc gia trên thế giới. Bản chất của nợ xấu vẫn được khoanh vùng, định hình trong một khung tham chiếu nhất định, có thể đề cập tới một số khái niệm nợ xấu như sau: Trong Hướng dẫn để tính toán các chỉ số lành mạnh tài chính tại các quốc gia (FSIs), Quỹ Tiền tệ Thế giới (IMF) đưa ra định nghĩa về nợ xấu tại Đoạn 4.85: “một khoản vay được coi là nợ xấu khi quá hạn thanh toán gốc hoặc lãi 90 ngày hoặc hơn; khi các khoản lãi suất đã quá hạn 90 ngày 1 Đinh Thị Thanh Vân (2012), So sánh nợ xấu, phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro tín dụng của Việt Nam và thông lệ quốc tế, Tạp chí ngân hàng, số 10/2012, trang 5, xem tại http://cantholib.vn/Database/Content/2391.pdf, ngày truy cập gần nhất: 02/04/2017. 2 Đỗ Phú Thọ (2014), Nợ xấu không quá xấu, Báo Quân đội Nhân Dân, xem tại http://www.vn/kinh- te/cac-van-de/no-xau-khong-qua-xau-392960, ngày truy cập gần nhất: 12/04/2017. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 9 hoặc hơn đã được vốn hóa, cơ cấu lại hoặc trì hoãn theo thỏa thuận; khi các khoản thanh toán đến hạn 90 ngày nhưng có thể nhận thấy các dấu hiệu rõ ràng cho thấy người vay sẽ không thể hoàn trả nợ đầy đủ.

Sau khi khoản vay được xếp vào danh mục nợ xấu, nó hoặc bất cứ khoản vay thay thế nào cũng nên được xếp vào danh mục nợ xấu cho tới thời điểm phải xóa nợ hoặc thu hồi được lãi và gốc của khoản vay đó hoặc thu hồi được khoản vay thay thế”3. Như vậy, khi xem xét khái niệm nợ xấu được đề cập dưới quan điểm của IMF cần chú ý, nợ xấu khi đã được liệt vào “danh sách đen” của IMF sẽ không được ghi nhận là “nợ tốt” kể cả trong trường hợp đã được thay thế bằng một khoản nợ mới. Đối với Ủy ban Basel về Giám sát ngân hàng (BCBS), tuy không đưa ra định nghĩa về nợ xấu, tuy nhiên, trong các hướng dẫn chung cho các quốc gia về quản lý rủi ro tín dụng, BCBS đã xác định việc khoản nợ bị coi là không có khả năng hoàn trả khi một trong hai hoặc cả hai điều kiện sau xảy ra: (i) ngân hàng thấy người vay không có khả năng trả nợ đầy đủ khi ngân hàng chưa thực hiện hành động gì để cố gắng thu hồi ví dụ như giải chấp chứng khoán đang nắm giữ; (ii) người vay đã quá hạn trả nợ quá 90 ngày4. Như vậy, khi đề cập đến khái niệm nợ xấu, cần phải nhận thức một cách đúng đắn về mặt bản chất của khái niệm này bởi lẽ nợ xấu theo thông lệ quốc tế là một biểu hiện được xác định cả về mặt định lượng và yếu tố định tính.

Tuy nhiên, có thể nhận thấy, việc xem xét khả năng trả nợ của người vay, đặc biệt không chỉ giới hạn bởi sự đánh giá khả năng không thu hồi được nợ mà còn phải xét tới những tổn thất có thể xảy ra trong tương lai trong quá trình nhận diện nợ xấu sẽ được chú trọng hơn cả. Định nghĩa về nợ xấu của pháp luật Việt Nam ở giai đoạn hiện tại tương đối gần với thông lệ quốc tế về mặt định lượng, còn yếu tố định tính mặc dù đã được vận dụng tích cực hơn giai 3 Đinh Thị Thanh Vân (2012), So sánh nợ xấu, phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro tín dụng của Việt Nam và thông lệ quốc tế, Tạp chí ngân hàng, số 10/2012, trang 6. 4 Đinh Thị Thanh Vân (2012), So sánh nợ xấu, phân loại nợ và trích lập dự phòng rủi ro tín dụng của Việt Nam và thông lệ quốc tế, Tạp chí ngân hàng, số 10/2012, trang 5. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 10 đoạn trước nhưng vẫn chưa triệt để, nên định nghĩa và thực tiễn xác định nợ xấu tại các NHTM, của Việt Nam vẫn còn khá xa lạ với thông lệ quốc tế5.

Đặc điểm nợ xấu của NHTM Việc phân loại nợ và xác định nợ xấu là một khâu rất quan trọng trong công cuộc xử lý nợ xấu của các NHTM, hoạt động này đòi hỏi tính thận trọng, khách quan và tầm nhìn của đội ngũ cán bộ tín dụng. Theo đó, việc nhận thức đúng đắn về các đặc trưng, bản chất của nợ xấu là một điều kiện tiên quyết đối với nghiệp vụ tín dụng ngân hàng. Thứ nhất, nợ xấu của NHTM phát sinh trong hoạt động cấp tín dụng và thường có giá trị rất lớn. Trong các hoạt động cấp tín dụng, NHTM là một định chế tài chính trao quyền sử dụng vốn cho một chủ thể khác trong nền kinh tế dưới hình thức hợp đồng, thỏa thuận cho vay để tạo ra lợi nhuận, đồng thời nhân danh chính mình gánh chịu các rủi ro phát sinh.

Khác với các giao dịch dân sự thông thường, đặc biệt là những khoản cấp tín dụng bằng nghiệp vụ cho vay của các NHTM thường có giá trị rất lớn. Bởi lẽ, chức năng kinh tế cơ bản của ngân hàng là cho vay, ứng vốn cho các chủ thể của nền kinh tế, đặc biệt, đối với các dự án đầu tư lớn sẽ không thể triển khai nếu không có sự tham gia hỗ trợ của các ngân hàng. Thứ hai, nợ xấu của các NHTM là những khoản cho vay khó có khả năng thu hồi được vốn vay và lãi. Theo thông lệ quốc tế và quy định cụ thể trong pháp luật của các quốc gia, nợ xấu được nhận diện trên cả hai phương diện: định mức thời gian quá hạn của khoản nợ và dự báo về khả năng thu hồi nợ.

Việc đặt để yếu tố nào quan trọng hơn tại mỗi quốc gia được cân nhắc dựa trên trình độ phát triển của thị trường tiền tệ cũng như truyền thống pháp luật của quốc gia đó. Tuy nhiên, dù được xem xét dưới góc độ nào, thì nợ xấu cũng được thống nhất nhận định 5 Xem Điều 10 Thông tư 02/2013/TT-NHNN quy định về phân loại tài sản có, mức trích, phương pháp trích lập dự phòng rủi ro và việc sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro trong hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 11 trên cơ sở khả năng trả nợ của chủ thể vay. Theo đó, nợ xấu là những khoản nợ đã quá hạn trong một khoảng thời gian xác định hoặc và có dấu hiệu chứng minh người vay không có khả năng hoàn trả nợ đầy đủ (ví dụ khi người vay phá sản, người vay đang trong tình trạng giảm sút về hiệu quả kinh doanh, thu nhập trả nợ).

Nói cách khác, nợ xấu là những khoản nợ bị suy giảm khả năng thu hồi hoặc mất khả năng thu hồi. Thứ ba, nợ xấu của các NHTM được xác định theo tiêu chuẩn cụ thể và quy trình phức tạp. NHTM là chủ thể thực hiện hoạt động kinh doanh tiền tệ - một hoạt động kinh doanh đặc thù và được kiểm soát chặt chẽ nhất trong hệ thống ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Do đó, việc đánh giá và xác định nợ xấu phải dựa trên các quy định cụ thể của pháp luật, tuân thủ các chỉ tiêu về đảm bảo an toàn hoạt động.

Trước khi thực hiện nghiệp vụ cho vay, các NHTM phải xây dựng quy chế nội bộ về phân loại nợ và tiêu chuẩn xác định nợ xấu cụ thể, cập nhật và tuân thủ chặt chẽ các quy định pháp luật. Ý nghĩa của việc xác định nợ xấu đối với hoạt động của các NHTM Có thể nói, trong rủi ro của tín dụng ngân hàng sự hiện diện của nợ xấu là một vấn đề tất yếu mà các NHTM phải nghiêm túc đối mặt và có kế hoạch kiểm soát, xử lý hiệu quả. Việc phân loại nợ và xác định nợ xấu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự an toàn về mặt hoạt động của các NHTM. Xử lý nợ xấu hiệu quả mang lại rất nhiều cơ hội đầu tư, kinh doanh cho các NHTM, quá trình này đòi hỏi các ngân NHTM phải nghiêm túc và trung thực trong việc phân loại nợ, xác định nợ xấu, tiến hành trích lập dự phòng rủi ro và tích cực trong việc xử lý triệt để nợ xấu.

Một trong những lý do làm gia tăng nợ xấu tại các NHTM xuất phát từ việc thiếu cẩn trọng trong việc thẩm định các khoản vay. Vì vậy, việc xác định nợ xấu còn giúp các NHTM sàng lọc các khoản cấp tín dụng, hạn chế sự gia tăng của nợ xấu cho hoạt động tín dụng trong tương lai. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 Xác định nợ xấu và xử lý nợ xấu tạo ra động lực cho các NHTM tự mình nhìn nhận những khiếm khuyết trong bộ máy quản lý, cơ chế vận hành của hoạt động tín dụng ngân hàng. Từ đó, sự chủ động, quyết liệt trong việc xử lý các vi phạm về mặt nghiệp vụ cũng như thiết lập các quy định, quy trình nội bộ hoàn chỉnh và hiệu quả hơn trong cơ chế hoạt động sẽ được chú trọng; cải tổ khâu quản lý tín dụng cũng là một nhu cầu cấp thiết để đảm bảo an toàn hoạt động cho các NHTM.

Khái quát chung về hoạt động xử lý nợ xấu của các NHTM bằng phương thức mua bán nợ 1.