Nghiên Cứu Về Phần Mềm Mã Nguồn Mở Greenstone Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích phần mềm nguồn mở greenstone và tình hình ứng dụng tại việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Trần Thị Thanh
• Người hướng dẫn: Th.S. Nguyễn Thị Tráng Nhung
• Trường học: Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Thư viện - Thông tin
• Đề tài: Nghiên Cứu Phần Mềm Mã Nguồn Mở Greenstone Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Bố cục khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ MÃ NGUỒN MỞ GREENSTONE
• 1.1. Một số khái niệm liên quan đến nguồn mở Greenstone
• 1.1.1. Thư viện số
• 1.1.2. Phần mềm mã nguồn mở (open source/open code)
• 1.1.3. Bộ sưu tập (collection)
• 1.1.4. Siêu dữ liệu (Metadata)
• 1.1.5. Plugin
• 1.1.6. Classifier (Phân loại)
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG NGHIÊN CỨU, GIẢNG DẠY VÀ ỨNG DỤNG PHẦN MỀM MÃ NGUỒN MỞ GREENSTONE Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng nghiên cứu và giảng dạy mã nguồn mở Greenstone ở Việt Nam
• 2.2. Thực trạng triển khai ứng dụng nguồn mở Greenstone ở Việt Nam
• 2.2.1. Thư viện trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên Thành Phố Hồ Chí Minh
• 2.2.2. Thư viện Đại học Ngân Hàng Thành phố Hồ Chí Minh (ĐHNH TP.HCM)
• 2.2.3. Thư viện ĐHBK TP.HCM
• 2.2.4. Thư viện Hải Phú (Tỉnh Phú Yên)
• 2.2.5. Thư viện Trường CBQLGD TP. Trung tâm học liệu – Đại học Thái Nguyên
• 3. CHƯƠNG 3: NHẬN XÉT VÀ KIẾN NGHỊ
• 3.1. Nhận xét về tính năng và đặc điểm của phần mềm
• 3.2. Kiến nghị
• 3.3. Nhận xét về kết quả của việc nghiên cứu và giảng dạy nguồn mở Greenstone ở Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phần Mềm Nguồn Mở Greenstone Tại Việt Nam

Nghiên cứu về Greenstone tại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy xây dựng thư viện số hiệu quả. Greenstone là một phần mềm nguồn mở mạnh mẽ, cho phép tạo và quản lý các bộ sưu tập tài liệu số một cách dễ dàng. Sự phát triển của công nghệ thông tin đã tạo ra một lượng lớn tài liệu số, đòi hỏi các thư viện và trung tâm thông tin phải tìm kiếm các giải pháp lưu trữ và quản lý hiệu quả. Greenstone cung cấp một giải pháp miễn phí, linh hoạt và có khả năng tùy chỉnh cao, phù hợp với điều kiện kinh tế và trình độ công nghệ của nhiều đơn vị tại Việt Nam. Theo Witten và Bainbridge (2003), thư viện số là bộ sưu tập thông tin được tổ chức, tập hợp các đối tượng dữ liệu số mang tính tập trung, gồm văn bản, video, âm thanh, cùng với những phương thức để truy cập, khai thác, chọn lọc, tổ chức và bảo trì bộ sưu tập này.

1.1. Giới Thiệu Phần Mềm Greenstone và Ưu Điểm Nổi Bật

Greenstone là một phần mềm nguồn mở cho phép xây dựng và quản lý các thư viện số. Nó được phát triển bởi Đại học Waikato ở New Zealand và được phân phối miễn phí theo giấy phép GNU GPL. Ưu điểm chính của Greenstone là tính linh hoạt, dễ sử dụng, hỗ trợ đa ngôn ngữ và khả năng tùy biến cao. Phần mềm này cho phép người dùng tạo các bộ sưu tập tài liệu số với nhiều định dạng khác nhau, bao gồm văn bản, hình ảnh, âm thanh và video. Greenstone cung cấp giao diện người dùng thân thiện, cho phép người dùng dễ dàng tìm kiếm, duyệt và truy cập vào các tài liệu trong bộ sưu tập. Greenstone còn có khả năng tích hợp với các phần mềm quản lý thư viện khác, tạo nên một hệ thống quản lý thông tin toàn diện. Điều này giúp các đơn vị có thể tận dụng tối đa nguồn lực hiện có và nâng cao hiệu quả hoạt động.

1.2. Các Tính Năng Chính Của Greenstone Quản Lý Tài Liệu Số Hiệu Quả

Greenstone cung cấp nhiều tính năng mạnh mẽ để quản lý tài liệu số hiệu quả. Các tính năng này bao gồm: tạo và quản lý các bộ sưu tập tài liệu số, gán siêu dữ liệu cho các tài liệu, tìm kiếm và duyệt tài liệu theo nhiều tiêu chí khác nhau, hỗ trợ nhiều định dạng tài liệu, tùy chỉnh giao diện người dùng, tích hợp với các phần mềm khác, và hỗ trợ đa ngôn ngữ. Theo định nghĩa của Gail Hodge (1997), siêu dữ liệu là "thông tin có cấu trúc mà nó mô tả, giải thích, định vị, hoặc làm cho nguồn tin trở nên dễ tìm kiếm, sử dụng và quản lý hơn. Siêu dữ liệu được hiểu là dữ liệu về dữ liệu hoặc thông tin về thông tin". Việc gán siêu dữ liệu giúp người dùng dễ dàng tìm kiếm và truy cập vào các tài liệu cần thiết. Khả năng tùy chỉnh giao diện người dùng giúp các đơn vị tạo ra một giao diện phù hợp với nhu cầu và thương hiệu của mình.

II. Thực Trạng Nghiên Cứu Ứng Dụng Greenstone Tại Việt Nam

Tình hình nghiên cứu và ứng dụng Greenstone tại Việt Nam còn khá hạn chế. Mặc dù Greenstone là một phần mềm nguồn mở phổ biến trên thế giới, nhưng nó chưa được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam. Một số trường đại học và thư viện đã bắt đầu sử dụng Greenstone để xây dựng các bộ sưu tập tài liệu số, nhưng số lượng này vẫn còn rất ít. Theo tài liệu gốc, Thư viện trường Đại học Khoa học Tự nhiên Thành phố Hồ Chí Minh (ĐHKHTN TP. HCM) là cơ quan đi đầu sử dụng phần mềm Greenstone và hợp tác với một nhóm chuyên gia công nghệ thông tin để chuyển đổi phần mềm này sang tiếng Việt có tên gọi là HÒN ĐÁ XANH (2004). Tiếp đó thư viện Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh (ĐHNH TP. HCM) và một số thư viện khác cũng đã ứng dụng phần mềm này để xây dựng các bộ sưu tập số cho thư viện mình. Nguyên nhân chính là do thiếu thông tin, thiếu nguồn lực và thiếu kinh nghiệm trong việc triển khai Greenstone.

2.1. Các Dự Án Greenstone Tiêu Biểu Đã Triển Khai Tại Việt Nam

Mặc dù số lượng còn hạn chế, nhưng một số dự án Greenstone đã được triển khai thành công tại Việt Nam. Một trong những dự án tiêu biểu là dự án xây dựng bộ sưu tập tài liệu số của Thư viện Đại học Khoa học Tự nhiên Thành phố Hồ Chí Minh. Dự án này đã giúp thư viện số hóa một lượng lớn tài liệu quý hiếm và cung cấp cho người dùng khả năng truy cập dễ dàng vào các tài liệu này. Ngoài ra, một số trường đại học khác cũng đã sử dụng Greenstone để xây dựng các bộ sưu tập tài liệu phục vụ cho công tác giảng dạy và nghiên cứu. Thư viện Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh (ĐHNH TP. HCM) cũng là một ví dụ điển hình. Những dự án này đã chứng minh tiềm năng của Greenstone trong việc xây dựng và quản lý thư viện số tại Việt Nam.

2.2. Thách Thức Và Khó Khăn Trong Việc Triển Khai Greenstone

Việc triển khai Greenstone tại Việt Nam gặp phải một số thách thức và khó khăn. Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu nguồn nhân lực có kinh nghiệm trong việc cài đặt, cấu hình và sử dụng Greenstone. Bên cạnh đó, việc chuyển đổi các tài liệu từ định dạng truyền thống sang định dạng số cũng đòi hỏi một lượng lớn thời gian và công sức. Ngoài ra, việc đảm bảo tính tương thích của Greenstone với các phần mềm và hệ thống hiện có cũng là một vấn đề cần được quan tâm. Cuối cùng, việc nâng cao nhận thức về Greenstone và lợi ích của nó đối với các thư viện và trung tâm thông tin cũng là một nhiệm vụ quan trọng. Để tổ chức, xây dựng, quản lý và phân phối tốt nguồn thông tin của thư viện, đặc biệt khai thác và quản lý nguồn thông tin số hóa, đáp ứng cao nhất nhu cầu thông tin của người sử dụng, tiết kiệm chi phí và hiệu quả các thư viện phải tìm ra các giải pháp hữu ích.

III. Hướng Dẫn Từng Bước Cài Đặt và Sử Dụng Greenstone 3

Việc cài đặt và sử dụng Greenstone 3 không quá phức tạp, nhưng đòi hỏi người dùng phải có một số kiến thức cơ bản về công nghệ thông tin. Hướng dẫn này sẽ cung cấp các bước chi tiết để cài đặt và sử dụng Greenstone 3 một cách hiệu quả. Cài đặt Greenstone bao gồm việc tải phần mềm, cài đặt các thành phần cần thiết, và cấu hình hệ thống. Sử dụng Greenstone bao gồm việc tạo và quản lý các bộ sưu tập tài liệu số, gán siêu dữ liệu cho các tài liệu, tìm kiếm và duyệt tài liệu, và tùy chỉnh giao diện người dùng.

3.1. Chuẩn Bị Hệ Thống Và Tải Greenstone Bước Đầu Tiên Quan Trọng

Trước khi cài đặt Greenstone 3, cần chuẩn bị hệ thống và đảm bảo rằng hệ thống đáp ứng các yêu cầu tối thiểu của phần mềm. Các yêu cầu này bao gồm: hệ điều hành, bộ nhớ, dung lượng ổ cứng, và các phần mềm hỗ trợ. Sau khi đã chuẩn bị hệ thống, cần tải Greenstone 3 từ trang web chính thức của dự án. Việc tải Greenstone cần thực hiện cẩn thận để đảm bảo file tải về không bị lỗi hoặc virus. Sau khi tải xuống, giải nén và bắt đầu quá trình cài đặt. Quá trình này tương đối đơn giản và có hướng dẫn chi tiết trên trang chủ của Greenstone.

3.2. Cài Đặt Greenstone và Cấu Hình Cơ Bản Hướng Dẫn Chi Tiết

Quá trình cài đặt Greenstone 3 bao gồm các bước sau: chạy trình cài đặt, chọn thư mục cài đặt, chọn các thành phần cần cài đặt, và cấu hình các thông số cơ bản. Trong quá trình cài đặt, cần chú ý đến các tùy chọn cấu hình để đảm bảo rằng Greenstone hoạt động ổn định và hiệu quả. Sau khi cài đặt xong, cần cấu hình các thông số cơ bản như: ngôn ngữ, múi giờ, và các thiết lập mạng. Sau khi hoàn thành các bước này, Greenstone đã sẵn sàng để sử dụng. Plugin là chương trình con được xây dựng để sử dụng trong quá trình xây dựng bộ sưu tập.

3.3. Tạo Bộ Sưu Tập và Thêm Tài Liệu Bắt Đầu Sử Dụng Greenstone

Sau khi cài đặt và cấu hình xong, bước tiếp theo là tạo bộ sưu tập và thêm tài liệu vào bộ sưu tập. Để tạo bộ sưu tập, cần chọn tên bộ sưu tập, mô tả bộ sưu tập, và các thông số khác. Sau khi tạo bộ sưu tập, có thể thêm tài liệu vào bộ sưu tập bằng cách tải lên các file tài liệu hoặc liên kết đến các tài liệu trên mạng. Sau khi thêm tài liệu, cần gán siêu dữ liệu cho các tài liệu để giúp người dùng dễ dàng tìm kiếm và truy cập vào các tài liệu này. Sau khi hoàn thành các bước này, bộ sưu tập đã sẵn sàng để sử dụng.

IV. Phương Pháp Tối Ưu Greenstone Cho Thư Viện Số Tại Việt Nam

Để tối ưu Greenstone cho thư viện số tại Việt Nam, cần thực hiện một số điều chỉnh và tùy biến để phù hợp với điều kiện và nhu cầu cụ thể của từng đơn vị. Các phương pháp tối ưu bao gồm: tùy chỉnh giao diện người dùng, tích hợp với các phần mềm khác, phát triển các plugin mới, và xây dựng các bộ lọc tài liệu.

4.1. Tùy Chỉnh Giao Diện Greenstone Phù Hợp Với Người Dùng Việt Nam

Giao diện người dùng là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến trải nghiệm người dùng. Để tối ưu Greenstone cho người dùng Việt Nam, cần tùy chỉnh giao diện người dùng để phù hợp với thói quen và sở thích của người dùng. Các tùy chỉnh này có thể bao gồm: thay đổi màu sắc, bố cục, font chữ, và thêm các tính năng hỗ trợ tiếng Việt. Ngoài ra, cần đảm bảo rằng giao diện người dùng thân thiện và dễ sử dụng trên các thiết bị khác nhau, bao gồm máy tính, điện thoại, và máy tính bảng. Classifier dùng để xây dựng cấu trúc duyệt tài liệu trên web của một bộ sưu tập.

4.2. Tích Hợp Greenstone Với Các Phần Mềm Thư Viện Khác Giải Pháp Toàn Diện

Greenstone có thể được tích hợp với các phần mềm thư viện khác để tạo ra một hệ thống quản lý thông tin toàn diện. Việc tích hợp này giúp các đơn vị tận dụng tối đa nguồn lực hiện có và nâng cao hiệu quả hoạt động. Các phần mềm có thể được tích hợp với Greenstone bao gồm: phần mềm quản lý thư viện, phần mềm quản lý tài liệu, và phần mềm quản lý người dùng. Việc tích hợp cần được thực hiện cẩn thận để đảm bảo rằng các phần mềm hoạt động ổn định và tương thích với nhau.

4.3. Phát Triển Plugin Và Bộ Lọc Tài Liệu Cho Greenstone Mở Rộng Chức Năng

Việc phát triển plugin và bộ lọc tài liệu giúp mở rộng chức năng của Greenstone và đáp ứng các nhu cầu cụ thể của từng đơn vị. Plugin có thể được sử dụng để hỗ trợ các định dạng tài liệu mới, tích hợp với các dịch vụ trực tuyến, và thêm các tính năng mới. Bộ lọc tài liệu có thể được sử dụng để lọc và xử lý các tài liệu trước khi thêm vào bộ sưu tập. PluGin dùng để chuyển các file tài liệu ở các dạng khác nhau thành một dạng thống nhất của Greenstone là XML. Việc phát triển plugin và bộ lọc tài liệu đòi hỏi người phát triển phải có kiến thức chuyên sâu về Greenstone và công nghệ thông tin.

V. Kết Luận Tiềm Năng và Hướng Phát Triển Của Greenstone ở Việt Nam

Nghiên cứu và ứng dụng Greenstone tại Việt Nam có tiềm năng phát triển rất lớn. Greenstone là một phần mềm nguồn mở mạnh mẽ, linh hoạt và có khả năng tùy chỉnh cao, phù hợp với điều kiện kinh tế và trình độ công nghệ của nhiều đơn vị tại Việt Nam. Việc sử dụng Greenstone có thể giúp các thư viện và trung tâm thông tin xây dựng các bộ sưu tập tài liệu số hiệu quả, nâng cao khả năng tiếp cận thông tin cho người dùng, và tiết kiệm chi phí.

5.1. Tăng Cường Đào Tạo Và Chia Sẻ Kinh Nghiệm Về Greenstone

Để thúc đẩy việc sử dụng Greenstone tại Việt Nam, cần tăng cường đào tạo và chia sẻ kinh nghiệm về Greenstone. Các khóa học, hội thảo và diễn đàn trực tuyến có thể được tổ chức để cung cấp kiến thức và kỹ năng cần thiết cho người dùng. Việc chia sẻ kinh nghiệm giữa các đơn vị đã sử dụng Greenstone thành công cũng là một cách hiệu quả để lan tỏa phần mềm này. Cần tăng cường hợp tác giữa các trường đại học, thư viện và các tổ chức khác để tạo ra một cộng đồng Greenstone mạnh mẽ tại Việt Nam.

5.2. Hợp Tác Để Phát Triển Greenstone Tiếng Việt Và Hỗ Trợ Kỹ Thuật

Việc phát triển Greenstone tiếng Việt và cung cấp hỗ trợ kỹ thuật là rất quan trọng để giúp người dùng Việt Nam dễ dàng sử dụng phần mềm này. Cần hợp tác với các chuyên gia ngôn ngữ và công nghệ thông tin để dịch và bản địa hóa Greenstone. Ngoài ra, cần xây dựng một hệ thống hỗ trợ kỹ thuật hiệu quả để giải đáp các thắc mắc và giải quyết các vấn đề kỹ thuật cho người dùng. Cần khuyến khích các nhà phát triển Việt Nam tham gia vào dự án Greenstone và đóng góp vào sự phát triển của phần mềm này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Sự phát triển của công nghệ thông tin vào cuối thế kỷ 20 đã thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu tổ chức và phương thức hoạt động của các trung tâm thông tin - thư viện, từng bước định hình các giai đoạn phát triển từ thư viện truyền thống, thư viện điện tử đến thư viện số. Việc số hóa và phát hành tài nguyên thông tin dưới dạng kỹ thuật số đặt ra yêu cầu cấp thiết về lưu trữ, quản lý, phân phối và tổ chức khai thác các bộ sưu tập số nhằm phục vụ nhu cầu tra cứu từ xa của bạn đọc.

Tại Việt Nam, các thư viện đại học và trung tâm thông tin phải đối mặt với bài toán tối ưu hóa chi phí đầu tư trong điều kiện ngân sách hạn hẹp. Các hệ thống phần mềm quản lý thư viện thương mại trong nước như ILIB, Libol, Lạc Việt bộc lộ một số hạn chế nhất định và đòi hỏi kinh phí mua bản quyền đáng kể. Trong khi đó, các phần mềm mã nguồn mở (FOSS) phục vụ xây dựng thư viện số trên thế giới như Greenstone, DSpace bắt đầu được đưa vào Việt Nam nhưng mức độ tiếp cận và triển khai thực tế còn phân tán. Đầu năm 2004, Thư viện Trường Đại học Khoa học Tự nhiên thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (ĐHKHTN TP.HCM) là đơn vị đầu tiên thử nghiệm và hợp tác chuyển đổi giao diện phần mềm Greenstone sang tiếng Việt với tên gọi "Hòn đá xanh". Tiếp đó, Thư viện Đại học Ngân hàng TP.HCM (ĐHNH TP.HCM) và Trung tâm Thông tin Tư liệu Đại học Đà Nẵng cũng triển khai thử nghiệm phần mềm này. Để làm rõ các giải pháp công nghệ và mô hình tổ chức dữ liệu số, khóa luận chọn nghiên cứu đề tài: "Phần mềm nguồn mở Greenstone và tình hình ứng dụng tại Việt Nam".

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài được tác giả xác định gồm ba nội dung:

1. Tìm hiểu phần mềm mã nguồn mở thư viện số Greenstone, phân tích các đặc điểm và tính năng nổi bật của phần mềm trong hoạt động thông tin - thư viện.
2. Khảo sát phương thức tổ chức, quản lý và khai thác bộ sưu tập số tại một số thư viện đang ứng dụng Greenstone tại Việt Nam.
3. Đề xuất các kiến nghị nhằm giới thiệu và mở rộng khả năng ứng dụng phần mềm trong hệ thống thư viện Việt Nam, phục vụ xây dựng và phát triển các bộ sưu tập số.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Phần mềm mã nguồn mở thư viện số Greenstone và thực trạng ứng dụng phần mềm này tại Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu: Tình hình nghiên cứu lý thuyết, hoạt động giảng dạy chuyên ngành và thực tiễn triển khai xây dựng, quản lý, khai thác tài liệu số hóa bằng phần mềm Greenstone tại các thư viện ở Việt Nam (tập trung chủ yếu tại các cơ sở đào tạo và cơ quan thông tin thư viện khu vực phía Nam tính đến năm 2011).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận các khái niệm và chuẩn nghiệp vụ thư viện số quốc tế, bao gồm:

• Khái niệm Thư viện số: Tác giả trích dẫn các định nghĩa của Fox (1993), Liên đoàn Thư viện số (DLF, 1993 và 1999), Michael Lesk (1997), cùng định nghĩa của Witten và Bainbridge (2003) xác định thư viện số là tập hợp các đối tượng dữ liệu số được tổ chức tập trung (văn bản, âm thanh, video) đi kèm các phương thức truy cập, chọn lọc, quản lý và bảo trì.
• Phần mềm mã nguồn mở (Open Source Software - FOSS): Dựa trên định nghĩa của Richard Stallman (Tổ chức Phần mềm Tự do - FSF), David Wheeler và giấy phép công cộng GNU General Public License (GPL), làm rõ quyền tự do nghiên cứu, sửa đổi mã nguồn, sao chép và phân phối lại mà không phải trả phí bản quyền thương mại.
• Khái niệm Bộ sưu tập số (Collection): Đơn vị tổ chức thông tin căn bản trong Greenstone, bao gồm các đối tượng số được cấu trúc đồng nhất kèm siêu dữ liệu mô tả.
• Chuẩn Siêu dữ liệu Dublin Core (Dublin Core Metadata): Hệ thống miêu tả tài liệu gồm 15 trường thông tin chuẩn hóa: Nhan đề (Title), Tác giả (Creator), Đề mục (Subject), Mô tả (Description), Xuất bản (Publisher), Tác giả phụ (Contributor), Ngày tháng (Date), Loại hình (Type), Mô tả vật lý (Format), Định danh tài liệu (Identifier), Nguồn gốc (Source), Ngôn ngữ (Language), Liên kết (Relation), Nơi chứa (Coverage), Bản quyền (Rights). Trong Greenstone, dữ liệu thư mục được cấu trúc bằng các thẻ XML tương ứng.
• Kiến trúc xử lý tài liệu trong Greenstone:
  • Plugins (Bộ lọc chuyển đổi định dạng): Các mô-đun chuyển đổi tệp tài nguyên gốc sang tệp XML chuẩn của Greenstone.
  • Classifiers (Bộ phân loại duyệt tin): Các cấu trúc thiết lập trật tự hiển thị và duyệt tài liệu trên giao diện web (AZList, List, DateList, Hierarchy).

Thành phần kỹ thuật	Phân loại / Định danh tiêu biểu	Chức năng xử lý
Plugins văn bản	TEXTPlug, HTMLPlug, WordPlug, PDFPlug, PSPlug	Chuyển đổi tệp văn bản thuần, HTML, Microsoft Word, Adobe PDF, PostScript sang XML.
Plugins đa phương tiện & lưu trữ	ImagePlug, EMAILPlug, ZIPPlug	Xử lý tệp hình ảnh, tệp lưu trữ nén (.zip, .tar, .gz), tệp thư điện tử.
Classifiers danh sách	AZList, List, DateList	Sắp xếp tài liệu dạng danh mục theo bảng chữ cái A-Z, danh sách tuần tự hoặc phân đoạn thời gian.
Classifiers phân cấp	Hierarchy	Xây dựng cấu trúc duyệt tài liệu đa tầng theo cây thư mục hoặc hệ thống bảng mục lục.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được tác giả áp dụng bao gồm:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu: Thu thập, hệ thống hóa các tài liệu lý luận, bài báo khoa học, kỷ yếu hội thảo và tài liệu kỹ thuật về Greenstone trong và ngoài nước.
• Phương pháp trực quan: Quan sát, thao tác trực tiếp trên các giao diện phần mềm (Greenstone Librarian Interface, giao diện web người dùng) và khảo sát thực tế các bộ sưu tập số đang vận hành.
• Phương pháp tham khảo ý kiến chuyên gia: Trao đổi chuyên môn với các giảng viên và cán bộ thư viện có kinh nghiệm triển khai phần mềm nguồn mở.

Nguồn dữ liệu của khóa luận bao gồm tài liệu chuyên ngành thư viện - thông tin, website chính thức của dự án Greenstone (Đại học Waikato, New Zealand), cổng dữ liệu của UNESCO, cùng các cơ sở dữ liệu số thực tế tại Thư viện Trường ĐHKHTN TP.HCM và các tài liệu hội thảo ngành thư viện.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về mã nguồn mở Greenstone

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về thư viện số, phần mềm mã nguồn mở, bộ sưu tập số và siêu dữ liệu (Dublin Core). Về lịch sử hình thành, phần mềm Greenstone khởi đầu năm 1995 từ Dự án Thư viện số New Zealand (New Zealand Digital Library Project) tại Đại học Waikato. Đến tháng 8/2000, UNESCO và tổ chức phi chính phủ Human Info NGO chính thức tham gia phát triển, tài trợ và phân phối phần mềm miễn phí theo giấy phép GNU GPL nhằm hỗ trợ các nước đang phát triển.

Khóa luận phân tích bức tranh ứng dụng Greenstone trên bình diện quốc tế thông qua các mô hình triển khai tiêu biểu:

Cơ quan / Dự án triển khai	Bộ sưu tập / Loại hình tài liệu	Đặc điểm kỹ thuật tổ chức dữ liệu
Đại học Waikato (New Zealand)	64 bộ sưu tập đa chủ đề; bộ sưu tập âm nhạc	Hỗ trợ đa ngôn ngữ (chữ Ả Rập, Trung Quốc, Việt Nam); tích hợp trình phát đa phương tiện với gần 10.000 tệp âm thanh.
Viện Khoa học Ấn Độ (IISc)	Danh mục bài báo tạp chí (IISc Publications)	Biên mục nguồn trích và điều hướng liên kết trực tiếp tới máy chủ xuất bản gốc.
Đại học Illinois Wesleyan (Hoa Kỳ)	The Argus Collections (1894–2003), The Silent Worker	Số hóa báo chí toàn văn định dạng ảnh quét PDF nguyên bản, không chuyển sang mã HTML.
Hội đồng Sách Xứ Wales (Welsh Books Council)	Books From the Past	Số hóa sách toàn văn thế kỷ 19–20 song ngữ Anh - Wales; tra cứu theo nhan đề, tác giả, năm.
Tổ chức WRLC (Hoa Kỳ)	The Virginia Civil War Archive	Hơn 400 hình minh họa lịch sử (1861–1865); kết hợp siêu dữ liệu với ảnh thu nhỏ (thumbnail) và chế độ xem kích thước thực.
Đại học Chicago (Hoa Kỳ)	Chopin Early Editions	Hơn 400 tác phẩm âm nhạc của Frédéríc Chopin; tổ chức hiển thị tài liệu theo cấu trúc chương hồi của bản in và bản chép tay gốc.

Về mặt công nghệ, Greenstone yêu cầu môi trường vận hành gồm hệ điều hành Windows hoặc Unix/Linux, máy chủ web Apache hoặc IIS, và trình duyệt web (Internet Explorer, Netscape Navigator). Phần mềm cung cấp 3 phương thức xây dựng bộ sưu tập:

1. Xây dựng tự động bằng công cụ Greenstone Collector.
2. Xây dựng thủ công bằng công cụ Organizer.
3. Xây dựng bán tự động bằng công cụ Greenstone Librarian Interface (GLI) – giao diện đồ họa phục vụ cán bộ thư viện nhập siêu dữ liệu Dublin Core và cấu trúc hóa bộ sưu tập.

Khóa luận chỉ rõ Greenstone được dịch sang hơn 50 ngôn ngữ (trong đó có 4 ngôn ngữ nòng cốt: Anh, Pháp, Tây Ban Nha, Nga), tương thích chuẩn tra cứu phân tán Z39.50, hỗ trợ giao thức OAI-PMH để thu nhận siêu dữ liệu từ internet, và có khả năng xuất toàn bộ bộ sưu tập ra đĩa CD-ROM tự chạy độc lập. Bên cạnh đó, tác giả phân tích các hạn chế: phần mềm thiếu cơ chế kiểm soát quyền truy cập của người dùng (không có chức năng phân quyền bằng tài khoản/mật khẩu cho các tài liệu hạn chế hoặc tài liệu quý hiếm); phiên bản tiếng Việt chưa xử lý triệt để trật tự chữ cái giữa chữ "D" và "Đ" khi duyệt danh mục A-Z; và phát sinh lỗi font khi nhập văn bản mã TCVN3 (ABC) chuyển đổi sang định dạng XML.

Chương 2: Thực trạng nghiên cứu, giảng dạy và ứng dụng phần mềm mã nguồn mở Greenstone ở Việt Nam

Chương 2 phản ánh tình hình tiếp cận công nghệ mã nguồn mở trong nước. Về công tác nghiên cứu lý luận, các công bố khoa học tập trung chủ yếu tại khu vực phía Nam trên các ấn phẩm như Bản tin Thư viện - Công nghệ thông tin, Tạp chí Thư viện Việt Nam, Tạp chí Thông tin & Tư liệu. Các tác giả và công trình tiêu biểu gồm:

• ThS. Nguyễn Thanh Minh: Các bài viết về ứng dụng Greenstone xây dựng bảo tàng tiền số hóa (2006), tạo lập và phân phối tài nguyên số phục vụ giảng dạy, nghiên cứu (2005).
• ThS. Nguyễn Minh Hiệp: Các nghiên cứu về giải pháp nguồn mở xây dựng thư viện số tại Việt Nam (2004, 2006), xây dựng kho tài nguyên học tập (2004) và thế giới thư viện số (2004).
• Tác giả Nguyễn Tuyến: Nghiên cứu về tình hình Greenstone trên thế giới và ứng dụng "Hòn đá xanh" (2004).
• Tác giả Đào Ái Thao: Bài viết về giải pháp Greenstone trong xây dựng thư viện số (2004).
• Tác giả Đặng Đức Nguyên: Đúc kết kinh nghiệm xây dựng thư viện số với Greenstone (2005).

Về hoạt động đào tạo, Greenstone bước đầu được tích hợp vào chương trình giảng dạy và các lớp tập huấn nghiệp vụ tại Khoa Thư viện - Thông tin Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM, Đại học Sài Gòn, và Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương (năm 2010). Đáng chú ý, tháng 6/2006, Thư viện ĐHKHTN TP.HCM phối hợp với Liên hiệp Thư viện các trường Đại học khu vực phía Nam (FESAL) mở lớp tập huấn chuyên đề "Hướng dẫn thực hành xây dựng Bộ sưu tập thư viện số bằng Phần mềm nguồn mở Greenstone".

Về mặt triển khai thực tế, Thư viện Trường ĐHKHTN TP.HCM là đơn vị tiên phong khi hợp tác với Công ty Integrated e-Solutions (IeS) Việt Nam Việt hóa phần mềm sang tên gọi "Hòn đá xanh" (2004) với chi phí chuyển giao, cài đặt và đào tạo tương đương 10 triệu đồng. Khóa luận khảo sát chi tiết cấu trúc các bộ sưu tập số đang vận hành tại đơn vị này:

Nhóm bộ sưu tập chính	Số lượng bộ sưu tập con	Danh mục bộ sưu tập con tiêu biểu	Phương thức tìm kiếm / Điểm truy cập
Tài liệu Greenstone Việt Nam	01 bộ sưu tập độc lập	Tập hợp các bài viết về triển khai phần mềm Greenstone tại Việt Nam.	4 phương thức: Từ khóa, Tên tài liệu, Tên tác giả, Trường nguồn gốc.
Kỷ yếu hội nghị	11 bộ sưu tập con	Hội thảo Subject Headings (2006); Thư viện Việt Nam Hội nhập và Phát triển (2006); Đào tạo ĐH-CĐ đáp ứng nhân lực TP.HCM (2004); Hội nghị khoa học ĐHKHTN lần 3 (2002), lần 4 (2004), lần 5 (2006); Hội nghị KHCN ĐH Bách Khoa lần 9; Kỷ yếu hội thảo Thư viện trường học THPT (ĐH Sài Gòn, 2007); Hội nghị AUNILO lần 2 (Penang, 2005); Nghiên cứu cơ bản Khoa học Tự nhiên phía Nam (2001–2005); Báo cáo khoa học các cấp.	Tra cứu theo: Từ khóa, Tên tài liệu, Tên tác giả, Chủ đề, Năm, Nhà xuất bản, hoặc Tên quốc gia (đối với AUNILO).
Hoạt động thư viện	04 bộ sưu tập con	1. Hoạt động thư viện (trích báo chí). 2. Hình ảnh hoạt động thư viện (CLB Thư viện, FESAL). 3. Trang thiết bị thư viện (ảnh thư viện Mỹ, Singapore, Thái Lan, Việt Nam). 4. Nội thất thư viện (các phòng chức năng ĐHKHTN TP.HCM).	Từ 2 đến 6 phương thức: Từ khóa, Nhan đề, Chủ đề, Ngày tháng, Nhà xuất bản, Tác giả, Trường mô tả nội thất.
Khoa học Thông tin và Thư viện	03 bộ sưu tập con	1. Bản tin điện tử (FESAL và Thư viện Cao học từ 2002–2007). 2. Khoa học Thông tin và Thư viện (báo cáo hội thảo, bài tạp chí). 3. Tập san Thư viện (cơ quan ngôn luận Hội Thư viện Việt Nam - Sài Gòn, hơn 24 số và 1 số đặc biệt giai đoạn 1968–1975).	Tra cứu linh hoạt theo: Từ khóa, Nhan đề, Chủ đề, Tác giả, Tổ chức xuất bản, Ngày tháng.
Tin học	01 bộ sưu tập con	Kinh nghiệm máy tính: Bài viết từ báo và tạp chí trực tuyến về bảo mật, phần mềm, mạng máy tính, thủ thuật kỹ thuật.	Tra cứu toàn văn và duyệt tin theo chủ đề kỹ thuật.

Ngoài đơn vị trọng điểm trên, văn bản ghi nhận danh mục các cơ quan tham gia ứng dụng hoặc khảo sát ứng dụng Greenstone: Thư viện Đại học Ngân hàng TP.HCM, Thư viện Đại học Bách khoa TP.HCM, Thư viện Hải Phú (tỉnh Phú Yên), Thư viện Trường Cán bộ Quản lý Giáo dục TP.HCM (CBQLGD), và Trung tâm Học liệu Đại học Thái Nguyên.

Chương 3: Nhận xét và kiến nghị

Khóa luận đưa ra các đánh giá tổng hợp về ba khía cạnh:

• Về tính năng và đặc điểm phần mềm: Greenstone đáp ứng tốt các yêu cầu xây dựng bộ sưu tập số nhờ chi phí thấp, tính linh hoạt cao, hỗ trợ đa dạng định dạng tệp thông qua hệ thống plugin, và khả năng tạo lập siêu dữ liệu chuẩn Dublin Core. Tuy nhiên, tính năng bảo mật và phân quyền người dùng còn yếu, thiếu cơ chế quản lý truy cập đối với các tài liệu nội bộ hoặc tài liệu quý hiếm.
• Về tình hình triển khai ứng dụng tại Việt Nam: Ứng dụng thực tế chưa đồng đều, tập trung phần lớn ở một số trường đại học lớn tại TP.HCM, trong khi các thư viện tỉnh và miền Bắc chưa triển khai rộng. Việc số hóa còn mang tính thử nghiệm, thiếu sự liên kết chia sẻ bộ sưu tập giữa các đơn vị.
• Về kết quả nghiên cứu và giảng dạy: Các nghiên cứu trong nước chủ yếu dừng lại ở việc giới thiệu tính năng tổng quan, chưa có công trình đi sâu phân tích hạn chế kỹ thuật hoặc đề xuất giải pháp xử lý mã nguồn. Đào tạo chuyên môn còn mang tính lồng ghép, thiếu giáo trình và tài liệu kỹ thuật hoàn chỉnh bằng tiếng Việt.

Từ các phân tích trên, tác giả đề xuất các nhóm kiến nghị nhằm thúc đẩy việc ứng dụng phần mềm Greenstone trong hệ thống thư viện Việt Nam: hoàn thiện bộ gõ và thuật toán sắp xếp tiếng Việt cho chữ "Đ", chuẩn hóa tài liệu hướng dẫn kỹ thuật, nâng cao công tác bồi dưỡng cán bộ thư viện, và thiết lập cơ chế chia sẻ nguồn tài nguyên số giữa các thư viện đại học.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận ghi nhận các kết quả cụ thể từ thực tiễn nghiên cứu:

• Hệ thống hóa toàn diện các thành phần kỹ thuật của Greenstone (chuẩn Dublin Core 15 trường, hệ thống 8 nhóm plugin chính, 4 nhóm classifier, 3 phương thức xây dựng bộ sưu tập).
• Thống kê và phân tích chi tiết cơ cấu dữ liệu số tại Thư viện Trường ĐHKHTN TP.HCM – cơ quan ứng dụng Greenstone đầu tiên tại Việt Nam – với hệ thống bộ sưu tập đa dạng gồm: 1 bộ sưu tập tài liệu Greenstone Việt Nam, 11 bộ sưu tập kỷ yếu hội nghị khoa học, 4 bộ sưu tập hoạt động và trang thiết bị thư viện, 3 bộ sưu tập nghiệp vụ thông tin - thư viện (bao gồm tư liệu lịch sử Tập san Thư viện giai đoạn 1968–1975 với hơn 24 số), và bộ sưu tập tin học.
• Khảo sát các ấn bản ngôn ngữ, chỉ rõ Greenstone đã hoàn thiện bản dịch trên hơn 50 ngôn ngữ toàn cầu, hỗ trợ giao thức OAI-PMH và chuẩn Z39.50.
• Khóa luận đóng góp cái nhìn thực tế khi chỉ ra các khiếm khuyết kỹ thuật cụ thể mà các nghiên cứu trước chưa đề cập sâu: lỗi xáo trộn thứ tự chữ cái "D" và "Đ" trong bảng phân loại tiếng Việt, lỗi hiển thị khi chuyển đổi font chữ TCVN3 (ABC) sang định dạng XML, và sự thiếu hụt mô-đun kiểm soát quyền truy cập của người dùng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận phản ánh một số giới hạn dựa trên phạm vi và điều kiện thực hiện của tác giả:

• Dữ liệu khảo sát thực tế tập trung chủ yếu vào Thư viện Trường ĐHKHTN TP.HCM; các đơn vị khác (ĐH Ngân hàng TP.HCM, ĐH Bách khoa TP.HCM, Thư viện Hải Phú, Thư viện Trường CBQLGD TP.HCM, Trung tâm Học liệu ĐH Thái Nguyên) chủ yếu dừng ở mức độ ghi nhận hiện trạng ban đầu, chưa có số liệu thống kê sâu về dung lượng hay lượt truy cập.
• Chưa đi sâu vào việc can thiệp mã nguồn mở để lập trình giải quyết triệt để lỗi phân loại tiếng Việt (vần "Đ") cũng như xây dựng phân hệ xác thực tài khoản phân quyền người dùng.
• Hướng mở tiếp theo được đặt ra là hoàn thiện mô-đun quản lý phân quyền bạn đọc, chuẩn hóa thuật toán xử lý tiếng Việt Unicode cho Greenstone và mở rộng mô hình liên kết các bộ sưu tập số ảo thông qua giao thức OAI-PMH giữa các thư viện đại học Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo hữu ích cho cán bộ quản lý thông tin - thư viện, chuyên viên công nghệ thông tin thư viện và sinh viên ngành Thư viện - Thông tin đang nghiên cứu giải pháp xây dựng thư viện số với chi phí tối ưu. Khóa luận cung cấp tài liệu mô tả chi tiết quy trình vận hành công cụ GLI, cách thức cấu hình các thẻ siêu dữ liệu Dublin Core, việc thiết lập plugin chuyển đổi định dạng và phương pháp thiết kế các bộ sưu tập số chuyên ngành từ kinh nghiệm thực tiễn của Thư viện Trường ĐHKHTN TP.HCM.

Câu hỏi thường gặp

1. Phiên bản tiếng Việt của phần mềm Greenstone ra đời trong hoàn cảnh nào và có tên gọi là gì?
Năm 2004, Thư viện Trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP.HCM phối hợp với Công ty Integrated e-Solutions (IeS) Việt Nam nghiên cứu, chuyển đổi giao diện phần mềm Greenstone sang tiếng Việt với tên gọi chính thức là "Hòn đá xanh".

2. Chuẩn siêu dữ liệu nào được sử dụng chủ đạo trong Greenstone và bao gồm những trường thông tin nào?
Greenstone sử dụng chuẩn siêu dữ liệu Dublin Core gồm 15 trường thông tin: Title, Creator, Subject, Description, Publisher, Contributor, Date, Type, Format, Identifier, Source, Language, Relation, Coverage và Rights.

3. Công cụ GLI trong Greenstone có vai trò gì trong quy trình xây dựng bộ sưu tập?
GLI (Greenstone Librarian Interface) là công cụ giao diện đồ họa hỗ trợ cán bộ thư viện thu thập tệp tài liệu, biên mục siêu dữ liệu theo chuẩn Dublin Core, cấu hình plugin chuyển đổi định dạng và thiết lập các bộ phân loại duyệt tin (classifiers) theo phương thức bán tự động.

4. Những lỗi kỹ thuật cụ thể nào của Greenstone được tác giả chỉ ra khi ứng dụng tại Việt Nam?
Khóa luận chỉ ra ba hạn chế: phần mềm không có phân hệ xác thực/phân quyền người dùng truy cập; danh mục duyệt chữ cái tiếng Việt bị lỗi xếp lẫn chữ "Đ" ra sau các vần khác; và tài liệu gõ font TCVN3 (ABC) bị lỗi hiển thị khi chuyển đổi tự động sang định dạng XML.

5. Thư viện Trường ĐHKHTN TP.HCM đã tổ chức những bộ sưu tập số tiêu biểu nào trên nền tảng Greenstone?
Thư viện đã thiết lập các bộ sưu tập: Tài liệu Greenstone Việt Nam; Kỷ yếu hội nghị (11 bộ sưu tập con); Hoạt động thư viện (4 bộ sưu tập con gồm bài báo, hình ảnh, trang thiết bị và nội thất thư viện); Khoa học Thông tin và Thư viện (Bản tin điện tử, bài nghiên cứu và Tập san Thư viện 1968–1975); cùng bộ sưu tập Kinh nghiệm máy tính.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thị Thanh đã khảo sát và phân tích toàn diện các đặc tính kỹ thuật của phần mềm nguồn mở thư viện số Greenstone trong bối cảnh hiện đại hóa thư viện tại Việt Nam năm 2011. Công trình làm rõ phương thức tổ chức siêu dữ liệu Dublin Core, cơ chế vận hành của hệ thống plugin, classifier và đúc kết kinh nghiệm thực tiễn từ mô hình "Hòn đá xanh" tại Thư viện Trường ĐHKHTN TP.HCM. Đồng thời, tác giả đã chỉ ra các hạn chế kỹ thuật về font chữ, sắp xếp trật tự tiếng Việt và bảo mật truy cập, làm cơ sở đưa ra các kiến nghị hoàn thiện giải pháp phần mềm nguồn mở cho các cơ quan thông tin - thư viện trong nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo. Khoá luận gồm 3 chơjơng: Chơng 1: Tổng quan về nguồn mở Greenstone. Chơng 2 : Thc trạng nghiên cứu, giảng dạy và ứng dụng phần mêm Greenstone tại Việt Nam. Chơng 3 : Nhận xét và kiến nghị.

TÖNG QUAN VỀ MÃ NGUON MO GREENSTONE 1.Một số khái niệm liên quan đến nguồn mở Greenstone 1. Th viện số Hiện nay có nhiều định nghĩa khác nhau về thoỊ viện số. Dojới đây là một số định nghĩa tiêu biểu: Khái niệm thơi viện số của Fox (1993): “tho viện số là tập hợp của các máy tính số, các thiết bị máy móc lơiu trữ và trao đổi thông tin còng với bối cảnh và phần mềm cần thiết dé sản xuất và cung cấp các dịch vụ thông tin tho, vién tojong tu nho cdc tho, vién truyền thống vẫn làm đối với tài liệu giấy và cá loại hình tài liệu truyền thống khác trong qua trình thu thập, biên mục, tìm kiếm và phố biến thông tin. Một thơi viện số đúng nghĩa và hoàn chỉnh phải bao gồm tất cả các địch vụ cơ bản của các thơi viện truyền thống đồng thời tận dụng đơjợc các lợi thế của việc loqu trữ, tìm kiếm và cung cấp thông tin số hoá” Theo định nghĩa của Liên đoàn Thơi viện s6 (1993): “ thơi viện số là các 6 chức cung cấp các nguồn lực tài nguyên, bao gồm cả các chuyên gia dé lựa chọn, cấu trúc, cung cấp khả năng truy cập tới các nguồn tri thức, phân phối, bảo đảm tính vẹn toàn và tính lâu dài của các bộ soơqu tập số để cho một cộng đồng hoặc một tập hợp cộng đồng ngojời dòng tin xác nhận luôn có thể sử dung một cách nhanh chóng kịp thời và kinh tế.

Theo Micheal Lest (1997): “ thơi viện số là các bộ sơiu tập thông tin sé hoa dgjoc té chtre. Ching bao gém viéc cau tréc va thu thap théng tin là các công việc mà các thơi viện truyền thống vẫn luôn phải làm và các máy tính có nhiệm vụ trình bày các thông tin số đó. Một thơi viện số thực sự cũng tạo ra các nguyên tắc quản lý những yếu tố đó cấu thành thoỊ viện và các phoJơng thức tổ chức thơi viện”. Theo Liên đoàn Thọ viện số Hoa kỳ (1999): “thơi viện số là cơ quan, 6 chức có các nguồn nhân lực chuyên hóa, để lựa chọn cấu trúc việc truy cập đến diễn giải, phổ biến, bảo quản sự toàn vẹn, đảm bảo sự ổn định trong thời gian dài của sơiu tập các công trình số hóa mà chúng ở dạng sẵn sàng đề sử dụng một cách kinh tế cho một hoặc một số cộng đông nhất định Theo Witten va Bainbridge (2003): “thơ viện số là bộ sơỊu tập thông tin một cách có tô chức, là tập hợp các đối tơjợng dữ liệu số mang tinh tập trung, gồm có văn bản, video, âm thanh, cùng với những phojơng thức đề truy cập, khai thác, chọn lọc, tổ chức và bảo trì bộ sơiu tập này”.12 Phần mềm mã nguồn mở (0pen source/open code) Phần mềm mã nguồn mở là phần mềm với mã nguồn đojợc công bố và sử dụng một giấy phép nguồn mở.

Giấy phép này cho phép bất cứ ai cũng có thé nghiên cứu, thay đổi và cải tiến phần mềm, và phân phối phần mềm ở dạng chgja thay đổi hoặc đã thay đổi (Wikipedia) Theo David Wheeler : “PMNM là những chơJơng trình mà quy trình cấp phép sẽ cho ngojời dòng quyền tự do chạy chơjơng trình theo bất kỳ mục đích nào, quyền nghiên cứu và sửa đổi choJơng trình, quyền sao chép và tái phát hành phần mềm góc hoặc phần mềm đã sửa đổi (mà không phải trả tiền cho những ngơiời lập trình trơjớc)”. PMNM là những phần mềm đã đøjợc cung cấp dojới cả dạng mã và nguồn. Ngojời dòng có quyền sửa đối, cải tiến, phát triển, nâng cấp theo một số nguyên tắc chung nhất định theo điều khoản quy định trong giấy phép PMNM (General Public Licence — GPL) mà không cần xin phép ai - điều mà họ không đojợc phép làm với Phần mềm nguồn đóng (PMNĐ) hay còn gọi là Phần mềm thoJơng mại.3 Bộ su tập (collection) Bộ soqu tap số là một tập hợp các tài liệu hay là các đối tojong số đơiợc lựa chọn và đơjợc tô chức cùng với các siêu dữ liệu mô tả và có ít nhất một giao diện đề ngojời sử dụng truy cập. Witten, chuyén gia Tho, vién s6 DH Waikato, New Zealand “Thơ viện số là tập hợp những bộ sơIu tập thông tin của các đối tojong số hoặc đã đojợc số hóa có tổ chức và tập trung”.

Phần mềm nguồn mở Greenstone cho phép tạo lập nhanh chóng những bộ soqu tập thông tin nhg thé, có tổ chức và làm tăng năng lực truy tìm và lojớt tìm của ngojời sử dụng đề hình thành tho viện sé. Một bộ sơiu tập thông tin bao gồm nhiều tài liệu dojới nhiều đạng thức khác nhau: văn bản, âm thanh, hình ảnh, tuy nhiên cung cấp một giao điện đồng nhất qua đó tất cả các tài liệu có thể đơJợc truy cập, mặc đù cách mà tài liệu đó hiển thị sé toy thuộc vào pholơng tiện và dạng thức của tài liệu đó. Một thơi viện bao gồm nhiều bộ sơiu tập. Mỗi sơu tập đojợc tô chức ro hình thức khác nhau tùy nội dung tài liệu đơjợc sơiu tầm và tùy theo chủ đề đơiọc quan tâm.

Tuy nhiên cách thức xây dựng và hiền thi các bộ sơqu tập là hoàn toàn giống nhau. Bộ soqu tập có thể xem là đơn vị của một thơi viện số Greenstone.14 Siêu dữ liệu (Medata) Siêu dữ liệu là đữ liệu đi kèm với đối tojợng thông tin và nó cho phép những ngoiời sử dụng tiềm năng có thê biết trolớc sự tồn tại cũng nhơi đặc điển của đối tơjợng thông tin nay [20, tr 1] Gail Hodge (1997) định nghĩa: siêu dữ liệu là "thông tin có cấu trúc mà nó mô tả, giải thích, định vị, hoặc làm cho nguồn tin trở nên dé tìm kiếm, sử dụng và quản lý hơn. Siêu dữ liệu đơjợc hiểu là dữ liệu về dữ liệu hoặc thông tin về thông tin" 10 Trong thoi viện truyền thống, ngojời ta biên mục để tạo nên những biểu ghi thơi mục nhằm xây dựng hệ thống tra cứu qua mục lục phiếu. Biểu ghi thơi mục hay mục lục phiếu miêu tả lý lịch của tài liệu: nhan đề, đề mục, tác giả, xuất bản,vv.Khi sử dụng máy tính, biểu ghi thơ mục này đojợc biểu thị bằng một dạng thức máy đọc đơtợc (MARC).

Cách biên mục này chỉ thể hiện đơiợc dạng thơi mục tức lý lịch chứ không có toàn van va da phojong tiện, đơjợc gọi ồ biên mục theo dạng liên tuyến (analog). Trong môi trojờng số, đữ liệu đơợc đóng gói bằng ngôn ngữ XML. Cách biên mục phải thay đôi qua m6i trojong Web, nghĩa là các dữ liệu tho; mục phải đơojợc đóng gói, ngojời ta gọi là biên mục theo dạng kỹ thuật số (digital). Các biểu ghi thoi mục trở thành siêu đữ liệu thơi tịch — metadata.

Vậy metadata chính là phiếu mục lục miêu tả lý lịch tài liệu dojoc phát sinh tự động trong môi trojờng số. Cụ thể metadata là thông tin mô tả cho một tài liệu trong bộ sơqu tập, ví dụ tựa đề tài liệu, tên tác giả, ngày xuất bản,.Nói một cách khác metadata tức là dữ liệu về dữ liệu, phục vụ hai mục đích chính là nhận dạng và mô tả đữ liệu. Nó sẽ đojợc dùng để di chuyền tới hoặc xác định vị trí dữ liệu khi duyệt hoặc tìm kiếm trên một kho dữ liệu cũng nho thu thập thông tin nhiều hơn về chính đữ liệu đã đojợc tìm thấy. Phần mềm nguồn mở Greenstone đã sử dụng Chuân Dublin Core, nội dung chủ yếu của chuẩn mô ta đữ liệu này gồm 15 trojờng đữ liệu dùng để mô tả chỉ tiết các nguồn tài liệu kể cả tóm tắt nội dung với đầy đủ những tiêu đề (nhan đề, tác giả, đề mục) và những điểm truy cập khác.

Các yếu tố cơ bản của Dublin Core đều mang thuộc tính lựa chọn và có thé lặp lại. Mỗi yếu tố cũng có một giới hạn những hạn định, thuộc tính nhằm diễn giải chính xác ý nghĩa của các yếu tố. 1) Nhan đề (Tide): Nhan đề tài liệu. 2) Tác giả (Creafor): Ngojời hoặc cơ quan chịu tránh nhiệm chính về nội dung trí tuệ của tài liệu.

11 3) Đề muc (Subject): Chu đề của nguồn thông tin và đơjợc thể hiện bằng từ vựng có kiểm soát gồm tiêu đề đề mục, số phân loại,. 4) Mô tả (Description): Phần thể hiện nội dung của nguồn thông tin bao gồm cả phần tóm tắt của toỊ liệu văn bản hoặc nội dung của to liệu nghe nhìn 5) Xuất bản (Publisher): Cơ quan, tổ chức chịu trách nhiệm tạo lập, xuất bản nguồn thông tin trong định dạng thực. 6) Tác giả phụ (Confributor): Cá nhân hay tô chức có những đóng góp về mặt trí tuệ cho tơi liệu nhơIng không phải là tác giả chính. 7) Ngay thang (Date): ngay thang co lién quan đến việc tạo lập, xuất bản hay công bố tơi liệu.

Š) Loại hình (Type): hình thức vật chứa nội dung toi liệu 9) M6 ta vat ly (Format): Dinh dang vat ly va kích thojớc của to liệu nhoi kich cé, théi lojong,. Dinh dang cing con dojge ding dé chi rd phan mềm và phần cứng cần thiết dé str dung tơi liệu. 10) Định danh t liệu (Identifier): La mot dãy ký tự hoặc số nhằm thể hiện tính đơn nhất của tơi liệu nhơi: URLs và URNs, ISBN, ISSN. 11) Nguồn sốc (Source): Nguồn gốc mà to liệu đơjợc tạo thành, yếu tố này có thể bao gồm siêu dữ liệu về nguồn thông tin thứ hai nhằm khai thác toi liệu hiện hành.

12) Ngôn ngữ (Language): Ngôn ngữ của nội dung toị liệu. 13) Liên kết (Relation): Yêu tỗ này thể hiện những kết nối giữa những nguồn tơi liệu có liên quan. 14) Nơi chứa (Coverage): Những đặc tính về không gian và/hoặc thời gian của toi liệu. Không gian nơi chứa chỉ ra một vòng sử dụng địa danh hoặc 12 toạ độ.

Đặc tính thời gian trong yếu tố này chỉ ra khoảng thời gian mà tơỊ liệu đề cập tới. 15) Ban quyén (Rights): 1a thông tin về tình trạng bản quyền. Nếu muốn xem phan toan van thi click chuột vào dojong liên kết ở thành phần Indentifier đến server — nơi cung cấp bộ soqu tap. Dơới đây là hình minh họa các yếu tố của Dublin Core đơjợc sử dụng trong phần Enrich của Greenstone.

00D TT li: me ear Ume stan ee keer ert) File Edit Download G9 Gather BJ Enrich #3 design PF Create | €} Format (Collection © Help Element value Title Tìm hiểu. Creator ng Libol Tư. Ti Văn hóa Hà No Metadata Element Selected < > ‘Show Files {all Files x Manage Metadata Sets.