CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ THUYẾT VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KHẢ NĂNG SINH LỜI CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Giới thiệu về NHTM 1.1 Khái niệm về cách thức hoạt động của NHTM Ở Pháp người ta cho rằng: “ Ngân hàng thương mại là những xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác, hoặc dưới các hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính” Tại Hoa Kỳ, NHTM được định nghĩa là công ty kinh doanh tiền tệ, chuyên cung cấp dịch vụ tài chính và hoạt động trong ngành công nghiệp dịch vụ tài chính. Tại Việt Nam, ngân hàng được hình thành và phát triển song song với sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội khác nhau hay còn gọi đó là nền kinh tế hàng hóa. Theo dòng thời gian, sự thay đổi tiến hóa vượt bậc của nền kinh tế thị trường là tác nhân chủ yếu làm phát triển hệ thống ngân hàng thương mại một cách vượt bậc, đưa vị thế của các ngân hàng trở thành những đầu tàu kinh tế, những tập đoàn tài chính khổng lồ. Song qua từng thời kỳ thay đổi và phát triển thì góc độ hiểu về ngân hàng có thể khác nhau nhưng nhìn chung đều nhất quán về mặt ý nghĩa với nhau: “Ngân hàng thương mại là ngân hàng kinh doanh tiền tệ vì mục đích lợi nhuận.
Ngân hàng thương mại hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng để cấp tín dụng và thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và làm phương tiện thanh toán. Với tư cách là tổ chức kinh doanh, hoạt động của ngân hàng thương mại dựa trên cơ sở chế độ hạch toán kinh tế, nhằm mục tiêu lợi nhuận. Ngân hàng thương mại được pháp luật cho phép thực hiện rộng rãi các loại nghiệp vụ kinh doanh ngân hàng, như: nhận tiền gửi có kì hạn, không kì hạn; thực hiện nghiệp vụ chiết khấu; dịch vụ thanh toán; huy động vốn bằng cách phát hành chứng chỉ nhận nợ.” theo luật tổ chức tín dụng 2010. Ngoài ra NHTM có thể tồn tại ở nhiều dạng như: NHTM quốc doanh, NHTM tư nhân, NHTM cổ phần, NHTM liên doanh hoặc ngân hàng chi nhánh NHTM nước ngoài.2 Chức năng và hoạt động kinh doanh của NHTM Ba chức năng chính của NHTM đó là: - Chức năng thủ quỹ cho xã hội Ở vài trò này, NHTM nhận tiền gửi và giữ tiền từ của công chúng, các doanh nghiệp và tổ chức, quản lý tiền cho khách hàng đồng thời đáp ứng nhu cầu rút tiền và chi tiền từ phía khách hàng.
Chức năng này có từ thời kì sơ khai của hoạt động ngân hàng xuất phát từ nhu cầu muốn đảm bảo an toàn cho tài sản và mong muốn tích lũy giá trị của công chúng và các doanh nghiệp trong xã hội ngày càng cao, tích lũy của doanh nghiệp và các nhân ngày càng lớn cộng thêm nhu cầu bảo vệ tài sản và mong muốn sinh lời từ khoản tiền có được của các chủ thể kinh tế làm cho chức năng này được thể hiện rõ trong mọi thời kì phát triển của nền kinh tế. Chức năng này mang lại lợi ích cho cả khách hàng lẫn ngân hàng Đối với ngân hàng: chức năng này là cơ sở để ngân hàng thực hiện chức năng trung gian thanh toán, đồng thời tạo ra nguồn vốn cho ngân hàng thực hiện chức năng trung gian tín dụng Đối với khách hàng: thông qua việc gửi tiền vào ngân hàng, khách hàng không chỉ nhận được sự đảm bảo an toàn tài sản của mình mà còn thu được một khoản lợi tức từ ngân hàng - Chức năng trung gian tín dụng Chức năng này tạo ra cầu nối giữa người có vốn dư thừa và người có nhu cầu về vốn. Thông qua việc huy động các khoản vốn tiền tệ tạm thời nhàn rỗi, ngân hàng hình thành nên quỹ cho vay của nó rồi đem cho vay đối với nền kinh tế, mà chủ yếu là cho vay ngắn hạn. Với chức năng này ngân hàng vừa đóng vai trò là người đi vay, vừa đóng vai trò là người cho vay.
+ Người gửi tiền được ngân hàng cam kết đảm bảo an toàn cho các khoản tiền gửi và mang đến cho họ những dịch vụ về thanh toán cũng như tiện ích thuận tiện. Lợi ích của chức năng này đối với khách hàng việc họ nhận được một khoản lợi nhuận định kì nhờ việc gửi tiền, còn ngân hàng nhận được một khoản vốn nhàn rỗi tạm thời. 9 + Người đi vay dễ dàng tìm được nguồn huy động vốn để kinh doanh mà vẫn đảm bảo về tính pháp lí, an toàn tiện lợi. + Đối với NHTM sẽ tạo ra được khoản lợi nhuận từ chênh lệch giữa lãi suất tiền gửi và lãi suất cho vay, kèm theo đó là hoa hồng trong môi giới + Đối với nền kinh tế, chức năng trung gian tín dụng giúp thúc đẩy quá trình luân chuyển vốn góp phần vào sản xuất kinh doanh hiệu quả.
Qua đó cho thấy, chức năng này đáp ứng nhu cầu vốn đảm bảo cho quá trình sản xuất kinh doanh được diễn ra liên tục từ đó kích thích tăng trưởng nền kinh tế nước nhà. - Chức năng trung gian thanh toán Ngân hàng thực hiện thanh toán theo yêu cầu của khách hàng như trích tiền từ tài khoản tiền gửi của họ để thanh toán tiền hàng hóa, dịch vụ hoặc nhập vào tài khoản tiền gửi của khách hàng tiền thu bán hàng và các khoản thu khác theo yêu cầu của họ. Chu chuyển tiền tệ chủ yếu thông qua hệ thống NHTM và vì vậy chỉ khi chức năng trung gian thanh toán được hoàn thiện thì vai trò của NHTM mới được nâng cao hơn với tư cách là thủ quỹ cho xã hội. Chức năng trung gian thanh toán có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động kinh tế.
Đầu tiên, thanh toán không dùng tiền mặt qua ngân hàng góp phần tiết kiệm chi phí lưu thông tiền mặt và đảm bảo thanh toán an toàn. Khả năng lựa chọn hình thức thanh toán không dùng tiền mặt thích hợp cho phép khách hàng thanh toán nhanh chóng và hiệu quả, điều này góp phần tăng nhanh tốc độ lưu thông hàng hóa, quá trình luân chuyển vốn và tăng hiệu quả của quá trình tái sản xuất xã hội. Thứ hai, việc cung ứng dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt có chất lượng sẽ làm tăng uy tín cho ngân hàng và từ đó có thể thu hút nguồn vốn cho ngân hàng từ tiền gửi Chu chuyển tiền tệ hiện nay chủ yếu thông qua hệ thống NHTM nên chỉ khi chức năng trung gian thanh toán được hoàn thiện thì vai trò của NHTM mới được nâng cao hơn với tư cách là người thủ quỹ cho xã hội. - Chức năng tạo tiền Đây là chức năng phản ánh rõ bản chất của NHTM.
Mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận chẳng hạn như yêu cầu chính cho sự tồn tại và phát triển của mình, các 10 NHTM với nghiệp vụ kinh doanh mang tính đặc thù của mình đã vô hình trung thực hiện chức năng tạo tiền cho nền kinh tế. Chức năng tạo tiền được thực thi trên cơ sở hai chức năng khác của NHTM là chức năng tín dụng và chức năng thanh toán. Thông qua chức năng trung gian tín dụng, ngân hàng sử dụng số vốn huy động được để cho vay, số tiền cho vay ra lại được khách hàng sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ trong khi số dư trên tài khoản tiền gửi thanh toán của khách hàng vẫn được coi là một bộ phận của tiền giao dịch, được họ sử dụng để mua hàng hóa, thanh toán dịch vụ… Với chức năng này, hệ thống NHTM đã làm tăng tổng phương tiện thanh toán trong nền kinh tế, đáp ứng nhu cầu thanh toán, chi trả của xã hội. Ngân hàng thương mại tạo tiền phụ thuộc vào tỉ lệ dự trữ bắt buộc của ngân hàng trung ương đã áp dụng đối với NHTM.
Do vậy ngân hàng trung ương có thể tăng tỉ lệ này khi lượng cung tiền vào nền kinh tế lớn. Như vậy, các chức năng của NHTM có mối quan hệ chặt chẽ, bổ sung, hỗ trợ cho nhau, trong đó chức năng trung gian tín dụng là chức năng cơ bản nhất, là điều kiện để thực hiện các chức năng sau. Song song với đó, ba chức năng còn lại góp phần làm tăng nguồn vốn tín dụng cũng như mở rộng quy mô hoạt động của ngân hàng.3 Các hoạt động kinh doanh chính của NHTM Dựa vào luật tổ chức tín dụng năm 2010, các hoạt động kinh doanh chính của NHTM bao gồm các hoạt động sau đây: - Nhận tiền gửi từ các tổ chức, cá nhân dưới các hình thức: tiền gửi không kỳ hạn, tiền gửi có kỳ hạn, tiền gửi tiết kiệm, phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu và các hình thức nhận tiền gửi khác - Cấp tín dụng thông qua các hình thức: Cho vay, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng, chiết khấu và tái chiết khấu các công cụ chuyển nhượng và giấy tờ có giá khác, phát hành thẻ tín dụng - Ngân hàng cũng cung cấp các dịch vụ như: mở tài khoản thanh toán cho khách hàng, cung cấp các dịch vụ thanh toán (bao gồm thẻ ngân hàng, séc, ủy nhiệm chi, ủy nhiệm thu, lệch chi, nhờ thu, thanh toán quốc tế).2 Khả năng sinh lời và các chỉ số đánh giá sinh lời của ngân hàng thương mại 11 1.1 Quan điểm về KNSL của ngân hàng thương mại Theo TS Nguyễn Thị Thu Hiền tác giả của bài nghiên cứu “Các yếu tố đặc trưng xác định khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại Việt Nam” (2017) đã cho rằng “Khả năng sinh lời là một trong các đo lường quan trọng đánh giá kết quả tài chính của các NHTM, được xem xét trên cơ sở kết hợp kết quả kinh doanh và nguồn lực sử dụng. Khả năng sinh lời là nền tảng quan trọng giúp các NH đổi mới, đa dạng hóa sản phẩm, từ đó kinh doanh hiệu quả” Luận văn thạc sĩ Hồ Kim Anh (2015) cho rằng “khả năng sinh lời là thước đo hiệu quả hoạt động bằng tiền trong một khoảng thời gian tham chiếu nhất định, là kết quả có được từ nguồn vốn đầu tư ban đầu giúp ngân hàng đáp ứng những yêu cầ cấp bách như các khoản đầu tư hay chi trả các khoản lỗ.
Khả năng sinh lời của NHTM có thể đo lường một cách tuyệt đối thông qua các chỉ số lợi nhuận. Lợi nhuận của NHTM là thước đo tình hình hoạt động kinh doanh trong một khoảng thời gian nhất định thông thường là một năm.