Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Trong hệ thống tài chính tại Việt Nam, ngành ngân hàng giữ vai trò trung gian tài chính cốt lõi, là động lực thúc đẩy tích tụ vốn và tăng trưởng kinh tế. Thông qua hoạt động huy động vốn từ người gửi tiền và cấp tín dụng cho các chủ thể trong nền kinh tế, sự vận hành hiệu quả và lành mạnh của các ngân hàng thương mại (NHTM) có ý nghĩa quyết định đối với sự ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, trong bối cảnh môi trường kinh doanh biến động, tiến trình tái cơ cấu và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, khả năng sinh lời của các NHTM Việt Nam thường xuyên chịu áp lực và biến động.
Nhằm làm rõ các động lực thúc đẩy hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng, khóa luận tập trung nghiên cứu các yếu tố quyết định đến khả năng sinh lời của các NHTM tại Việt Nam trong giai đoạn 2015–2018.
Mục tiêu nghiên cứu chính của đề tài là điều tra, đánh giá bản chất và mức độ tác động của các nhân tố bên trong (đặc thù của ngân hàng) và các nhân tố bên ngoài (kinh tế vĩ mô và cấu trúc ngành) đối với khả năng sinh lời của các NHTM. Để đạt được mục tiêu trên, tác giả xác định 3 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:
- Các nhân tố tiềm năng nào có thể thúc đẩy hoặc xác định khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại ở Việt Nam?
- Những nhân tố này ảnh hưởng đến khả năng sinh lời ngân hàng theo cách nào?
- Có mối quan hệ đáng kể nào giữa các nhân tố đó với khả năng sinh lời của ngân hàng không?
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Khả năng sinh lời của ngân hàng và các biến số tài chính vi mô, chỉ số vĩ mô có mối tương quan với kết quả hoạt động kinh doanh.
- Phạm vi không gian: 12 NHTM tại Việt Nam, bao gồm: Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (VCB), Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BID), Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam (CTG), Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam (AGR), Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB), Ngân hàng TMCP Sài Gòn Thương Tín (STB), Ngân hàng TMCP Quân đội (MBB), Ngân hàng TMCP Kỹ thương Việt Nam (TCB), Ngân hàng TMCP Sài Gòn - Hà Nội (SHB), Ngân hàng TMCP Á Châu (ACB), Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPB), Ngân hàng TMCP Xuất nhập khẩu Việt Nam (EIB). Nhóm mẫu này đại diện cho hơn 60% tổng tài sản của toàn hệ thống ngân hàng Việt Nam.
- Phạm vi thời gian: Giai đoạn 4 năm từ 2015 đến 2018.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận dựa trên lý thuyết về trung gian tài chính và hiệu quả hoạt động kinh doanh ngân hàng, tổng hợp từ các công trình nghiên cứu thực nghiệm quốc tế và trong nước như Guru và cộng sự (2002), Sufian (2012), Dietrich & Wanzenried (2011), Dinh (2013), Batten & Võ (2014).
Khung chỉ tiêu đo lường khả năng sinh lời (biến phụ thuộc):
- Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA): Lợi nhuận ròng sau thuế chia cho Tổng tài sản bình quân.
- Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE): Lợi nhuận ròng sau thuế chia cho Tổng vốn chủ sở hữu.
- Lưu ý: Chỉ số Biên lãi thuần (NIM) được tác giả phân tích về mặt lý thuyết nhưng không dùng làm biến phụ thuộc chính do thị trường Việt Nam chịu sự can thiệp của trần lãi suất từ Ngân hàng Nhà nước (NHNN), khiến NIM không phản ánh đầy đủ tính cạnh tranh thị trường.
Khung các nhân tố tác động (biến độc lập) và giả thuyết nghiên cứu:
- Nhóm nhân tố bên trong:
- Cơ cấu tài sản (TL/TA): Tỷ lệ Cho vay khách hàng / Tổng tài sản (Giả thuyết H1: tác động cùng chiều
+).
- Chất lượng tài sản / Rủi ro tín dụng (NPL/TL): Tỷ lệ Nợ xấu / Tổng dư nợ, xác định theo Quyết định số 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/04/2005 (Giả thuyết H2: tác động ngược chiều
-).
- Quy mô vốn chủ sở hữu (TE/TA): Tổng vốn chủ sở hữu / Tổng tài sản (Giả thuyết H3: tác động cùng chiều
+).
- Cấu trúc tài chính (DEP/TLI): Tiền gửi của khách hàng / Tổng nợ phải trả (Giả thuyết H4: tác động cùng chiều
+).
- Hiệu quả hoạt động (TOE/TOI): Tổng chi phí hoạt động / Tổng thu nhập hoạt động (Giả thuyết H5: tác động ngược chiều
-).
- Quy mô ngân hàng (LogTA): Logarit tự nhiên của Tổng tài sản (Giả thuyết H6: tác động
+/-).
- Đa dạng hóa thu nhập (NOI/TOI): Thu nhập ngoài lãi / Tổng thu nhập hoạt động (Giả thuyết H7: tác động
+/-).
- Nhóm nhân tố bên ngoài:
- Tăng trưởng kinh tế (GDP): Tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm (Giả thuyết H8: tác động
+/-).
- Lạm phát (INF): Tỷ lệ lạm phát hàng năm tính theo chỉ số CPI (Giả thuyết H9: tác động cùng chiều
+).
- Mức độ tập trung thị trường (CONC): Tỷ trọng tổng tài sản của 5 ngân hàng lớn nhất so với toàn hệ thống (Giả thuyết H10: tác động cùng chiều
+).
Phương pháp nghiên cứu và quy trình xử lý dữ liệu:
Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng với dữ liệu bảng cân bằng (Balanced Panel Data) gồm 48 quan sát (12 ngân hàng × 4 năm). Dữ liệu được trích xuất từ báo cáo tài chính kiểm toán của các NHTM và số liệu thống kê của NHNN, Tổng cục Thống kê, được xử lý bằng phần mềm Stata thông qua các bước kiểm định:
- Kiểm định đa cộng tuyến: Sử dụng Hệ số phóng đại phương sai (VIF) và Ma trận hệ số tương quan Pearson.
- Kiểm định tự tương quan (Cov): Sử dụng kiểm định Wooldridge cho dữ liệu bảng.
- Kiểm định phương sai sai số thay đổi (Var): Sử dụng kiểm định Breusch-Pagan/Cook-Weisberg.
- Lựa chọn mô hình hồi quy: Sử dụng kiểm định Hausman để lựa chọn giữa Mô hình tác động cố định (Fixed Effects Model - FEM) và Mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM).
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Lý thuyết về khả năng sinh lời và các nhân tố tác động đến khả năng sinh lời của các NHTM
Chương này hệ thống hóa các vấn đề lý luận về doanh thu, chi phí, lợi nhuận và các chỉ tiêu đánh giá khả năng sinh lời của NHTM (ROA, ROE, NIM). Tác giả phân tích cơ chế tác động của 7 nhân tố nội tại và 3 nhân tố vĩ mô/cấu trúc ngành đến lợi nhuận ngân hàng.
Điểm nhấn lý thuyết của chương là việc luận giải tính ưu việt của chỉ tiêu tỷ lệ nợ xấu (NPL/TL) thay vì chi phí dự phòng rủi ro tín dụng. Tác giả chỉ ra rằng mức trích lập dự phòng có thể bị can thiệp bởi ý chí chủ quan của nhà quản trị nhằm điều tiết lợi nhuận, trong khi tỷ lệ nợ xấu theo phân loại nhóm 3, 4, 5 (Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN) phản ánh khách quan hơn chất lượng danh mục tín dụng thực tế. Chương 1 khép lại bằng việc thiết lập 10 giả thuyết nghiên cứu và xây dựng phương trình hồi quy tuyến tính đa biến cho ROA và ROE.
Chương 2: Phân tích về các yếu tố quyết định đến lợi nhuận của hệ thống ngân hàng tại Việt Nam
Chương 2 trình bày bức tranh thực trạng hệ thống NHTM Việt Nam giai đoạn 2015–2018, các kết quả kiểm định thống kê và kết quả ước lượng mô hình hồi quy:
Thực trạng hoạt động và khả năng sinh lời:
- Tỷ trọng thu nhập lãi/tổng thu nhập hoạt động có xu hướng giảm nhẹ do NHNN thắt chặt tăng trưởng tín dụng (tăng trưởng tín dụng năm 2018 đạt khoảng 16% so với mức bình quân trên 18% của các năm trước).
- ROE trung bình toàn ngành tăng đều từ 8,9% (2015) lên 10,1% (2016), 12,0% (2017) và 13,2% (2018); ROA trung bình tăng từ 0,7% (2015, 2016) lên 0,9% (2017) và 1,1% (2018).
- Tỷ lệ nợ xấu của 12 ngân hàng khảo sát theo Moody's giảm xuống 5,7% vào cuối năm 2017 so với 6,7% năm 2016.
- Mức độ tập trung thị trường cao: Top 5 ngân hàng lớn nhất luôn kiểm soát hơn 40% tổng tài sản toàn ngành, trong khi 4 nhóm NHTM Nhà nước và NHTM Cổ phần Nhà nước nắm giữ trên 60% tổng tài sản.
Kết quả kiểm định tính phù hợp của mô hình:
- Kiểm định đa cộng tuyến: VIF trung bình đạt 1,59 (tất cả các biến đều có VIF < 2), ma trận tương quan giữa các biến độc lập đều < 0,8, khẳng định mô hình không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.
- Kiểm định tự tương quan (Wooldridge test): Giá trị P-value với mô hình ROA [$F(1, 16) = 3,1569$] và ROE [$F(1, 16) = 6,0781$] đều lớn hơn mức ý nghĩa 5%, chấp nhận giả thuyết $H_0$ (không có tự tương quan).
- Kiểm định phương sai sai số thay đổi (Breusch-Pagan/Cook-Weisberg test): Cho kết quả $\chi^2(1) = 0,4583$ (với ROA) và $\chi^2(1) = 3,1286$ (với ROE), P-value > 0,05, chấp nhận giả thuyết $H_0$ (phương sai sai số không đổi).
- Kiểm định Hausman: Cho kết quả $\chi^2(6) = 3,0000$ (với ROA) và $\chi^2(6) = 23,0006$ (với ROE), P-value < 0,05, bác bỏ giả thuyết $H_0$. Kết luận mô hình tác động cố định (FEM) là mô hình tối ưu được lựa chọn.
| Biến số |
Mean |
Std. Dev. |
Min |
Max |
| TL/TA |
66,88% |
7,34% |
49,08% |
91,40% |
| NPL/TL |
1,67% |
1,26% |
0,01% |
5,80% |
| TE/TA |
6,04% |
2,95% |
3,23% |
16,13% |
| DEP/TLI |
78,95% |
9,84% |
53,84% |
96,68% |
| TOE/TOI |
49,24% |
14,21% |
26,62% |
92,68% |
| NOI/TOI |
22,90% |
8,33% |
5,41% |
45,74% |
| GDP |
7,08% |
0,14% |
6,21% |
7,08% |
| INFL |
3,54% |
0,45% |
0,63% |
4,74% |
| CONC |
0,67% |
0,04% |
0,66% |
0,76% |
| ROE |
10,90% |
7,77% |
0,29% |
27,73% |
| ROA |
0,61% |
0,71% |
0,02% |
2,87% |
Kết quả hồi quy mô hình (Mô hình FEM):
Hệ số xác định $R^2$ tổng thể đạt 64% đối với phương trình ROE và 80% đối với phương trình ROA, chứng minh mô hình có độ giải thích cao:
- Chất lượng tài sản (NPL/TL): Tác động tiêu cực có ý nghĩa thống kê đến lợi nhuận (hệ số hồi quy mang dấu âm).
- Hiệu quả hoạt động (TOE/TOI): Hệ số hồi quy âm (-0,564 trên mô hình), thể hiện chi phí hoạt động trên tổng thu nhập càng cao thì khả năng sinh lời của ngân hàng càng sụt giảm mạnh.
- Vốn chủ sở hữu (TE/TA): Hệ số mang dấu âm (-0,116), phản ánh các ngân hàng duy trì tỷ lệ đòn bẩy vốn quá an toàn có mức sinh lời trên vốn thấp hơn.
- Mức tiền gửi (DEP/TLI): Hệ số mang dấu âm (-0,105), do áp lực cạnh tranh lãi suất huy động làm tăng chi phí vốn.
- Cơ cấu tài sản (TL/TA), Quy mô tài sản (LogTA) và Đa dạng hóa thu nhập (NOI/TOI): Chưa thể hiện tác động có ý nghĩa thống kê rõ rệt trong giai đoạn nghiên cứu.
- Mức độ tập trung thị trường (CONC), GDP và Lạm phát: Tương quan đáng kể cùng chiều với lợi nhuận ngân hàng.
Chương 3: Kết luận và khuyến nghị giải pháp nâng cao khả năng sinh lời của các NHTM tại Việt Nam
Chương 3 tổng kết 7 phát hiện nghiên cứu thực nghiệm và đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao khả năng sinh lời và an toàn hệ thống cho các NHTM Việt Nam:
- Tăng cường quản lý và nâng cao chất lượng tài sản: Thực hiện nghiêm túc quy trình thẩm định tín dụng, chủ động xử lý nợ xấu, kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ NPL/TL nhằm giảm thiểu tổn thất trích lập dự phòng.
- Cải thiện hiệu quả hoạt động và quản lý chi phí: Tối ưu hóa bộ máy vận hành, ứng dụng công nghệ để tiết giảm chi phí ngoài lãi, hạ thấp tỷ lệ TOE/TOI.
- Thúc đẩy hoạt động M&A (mua bán sáp nhập): Khuyến khích tái cơ cấu, sáp nhập các ngân hàng quy mô nhỏ có kết quả kinh doanh kém vào các định chế tài chính lớn hơn nhằm tận dụng lợi thế quy mô và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Kết quả và đóng góp
| Biến độc lập |
Dấu kỳ vọng |
Kết quả hồi quy thực tế |
Ý nghĩa thống kê & Tác động |
| TL/TA |
+ |
Dương (0,273) |
Không có ý nghĩa thống kê rõ rệt |
| NPL/TL |
- |
Âm (-0,008) |
Tác động ngược chiều đáng kể đến lợi nhuận |
| TE/TA |
+ |
Âm (-0,116) |
Tác động ngược chiều (trái kỳ vọng ban đầu) |
| DEP/TLI |
+ |
Âm (-0,105) |
Tác động ngược chiều (chi phí huy động cao) |
| TOE/TOI |
- |
Âm (-0,564) |
Tác động ngược chiều rất mạnh đến lợi nhuận |
| LogTA |
+/- |
Chưa rõ |
Không có ý nghĩa thống kê rõ rệt |
| NOI/TOI |
+/- |
Âm (-0,478) |
Chưa đủ bằng chứng thống kê khẳng định |
| CONC |
+ |
Dương |
Tác động cùng chiều đến lợi nhuận |
| GDP / INF |
+ |
Dương |
Tương quan có ý nghĩa với chu kỳ kinh tế |
Các đóng góp khoa học và thực tiễn của khóa luận:
- Về mặt phương pháp: Thay thế biến số trích lập dự phòng bằng tỷ lệ nợ xấu (NPL/TL) theo chuẩn phân loại nợ Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN, giúp phản ánh rủi ro tín dụng thực chất và hạn chế hiện tượng bóp méo số liệu kế toán.
- Về biến số nghiên cứu: Đưa biến mức độ tập trung thị trường (CONC) và đa dạng hóa thu nhập (NOI/TOI) vào mô hình thực nghiệm trong bối cảnh thị trường tài chính Việt Nam giai đoạn 2015–2018.
- Về mặt thực tiễn: Cung cấp bằng chứng định lượng khẳng định năng lực kiểm soát chi phí vận hành (TOE/TOI) và kiểm soát nợ xấu (NPL/TL) là hai yếu tố then chốt chi phối trực tiếp đến hiệu quả sinh lời của các NHTM Việt Nam.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế về quy mô dữ liệu: Khung thời gian nghiên cứu chỉ kéo dài 4 năm (2015–2018) với 48 quan sát từ 12 NHTM; quy mô mẫu chưa bao phủ toàn bộ hệ thống các NHTM cổ phần nhỏ và chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam.
- Hạn chế về tính giải thích của biến số: Các nhân tố như đa dạng hóa thu nhập (NOI/TOI) và quy mô tài sản (LogTA) chưa thể hiện rõ ý nghĩa thống kê trong việc giải thích biến động của ROA/ROE trong giai đoạn nghiên cứu.
- Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng mẫu nghiên cứu cho toàn bộ các NHTM tại Việt Nam; kéo dài chuỗi thời gian phân tích; phân tách chi tiết các cấu phần thu nhập ngoài lãi (phí dịch vụ, bảo hiểm, đầu tư chứng khoán) để đánh giá sâu hơn tác động của từng mảng kinh doanh phi truyền thống.
Giá trị tham khảo
Khóa luận là tài liệu tham khảo cho:
- Sinh viên và học viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế học: Tham khảo quy trình xây dựng mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng (Panel Data), các bước kiểm định chẩn đoán mô hình (VIF, Wooldridge, Breusch-Pagan, Hausman) trên phần mềm Stata.
- Nhà nghiên cứu về ngân hàng thương mại: Tham khảo phương pháp thiết lập biến số đo lường rủi ro tín dụng qua NPL/TL và biến đo lường sức mạnh thị trường CONC.
- Các nhà quản trị ngân hàng và chuyên viên phân tích: Cung cấp cơ sở định lượng trong việc cân đối chi phí hoạt động, quản trị tỷ lệ an toàn vốn và định hướng chiến lược sáp nhập M&A.
Câu hỏi thường gặp
1. Mẫu nghiên cứu của khóa luận gồm những ngân hàng nào và chiếm bao nhiêu thị phần toàn ngành?
Mẫu nghiên cứu gồm 12 NHTM tại Việt Nam: VCB, BID, CTG, AGR, SCB, STB, MBB, TCB, SHB, ACB, VPB, EIB. Nhóm 12 ngân hàng này chiếm hơn 60% tổng tài sản của toàn hệ thống ngân hàng Việt Nam trong giai đoạn 2015–2018.
2. Kết quả kiểm định Hausman dẫn đến việc lựa chọn mô hình hồi quy nào?
Kiểm định Hausman cho kết quả $\chi^2(6) = 3,0000$ đối với mô hình ROA và $\chi^2(6) = 23,0006$ đối với mô hình ROE (P-value < 0,05), bác bỏ giả thuyết $H_0$. Do đó, mô hình tác động cố định (FEM) được lựa chọn để thực hiện hồi quy dữ liệu bảng.
3. Tại sao tác giả sử dụng tỷ lệ nợ xấu (NPL/TL) thay vì chi phí dự phòng rủi ro cho vay để đo lường rủi ro tín dụng?
Tác giả lập luận rằng chi phí trích lập dự phòng rủi ro thường chịu sự thao túng chủ quan của ban quản trị nhằm làm đẹp báo cáo tài chính và chủ yếu để đối phó với quy định của NHNN. Ngược lại, tỷ lệ nợ xấu (nhóm 3, 4, 5 theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN) phản ánh trực tiếp và khách quan chất lượng danh mục tín dụng cũng như rủi ro tổn thất thực tế của ngân hàng.
4. Nhân tố nội tại nào có tác động ngược chiều mạnh nhất đến khả năng sinh lời của các NHTM?
Kết quả hồi quy cho thấy tỷ lệ Chi phí hoạt động trên Tổng thu nhập hoạt động (TOE/TOI) có tác động ngược chiều mạnh nhất đến lợi nhuận (hệ số -0,564). Điều này chứng minh hiệu quả quản lý chi phí vận hành là yếu tố quyết định hàng đầu tới khả năng sinh lời.
5. Kết quả hồi quy đối với biến Vốn chủ sở hữu (TE/TA) và Tiền gửi (DEP/TLI) có điểm gì đáng chú ý?
Cả hai biến TE/TA (hệ số -0,116) và DEP/TLI (hệ số -0,105) đều có tác động ngược chiều với lợi nhuận. Kết quả này phản ánh thực tế tại Việt Nam: việc duy trì tỷ lệ vốn chủ sở hữu quá cao làm giảm hiệu quả đòn bẩy tài chính, trong khi việc chạy đua mở rộng huy động tiền gửi làm tăng chi phí trả lãi, từ đó thu hẹp biên lợi nhuận ròng.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Chu Thị Anh Quyên đã xác định và lượng hóa các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của 12 NHTM Việt Nam giai đoạn 2015–2018 thông qua mô hình hồi quy dữ liệu bảng tác động cố định (FEM). Kết quả thực nghiệm khẳng định chất lượng tài sản (kiểm soát nợ xấu) và hiệu quả quản lý chi phí hoạt động là hai nhân tố nội tại chi phối mạnh nhất đến ROA và ROE, trong khi mức độ tập trung thị trường có tác động tích cực đến khả năng sinh lời. Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm gồm kiểm soát nợ xấu, tối ưu hóa chi phí vận hành và thúc đẩy M&A nhằm nâng cao năng lực tài chính cho toàn hệ thống NHTM.
