CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI VỀ MA TÚY 1. Khái niệm và ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội về ma túy 1. Khái niệm Nhân thân người phạm tội là một vấn đề phức tạp và là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành tư pháp hình sự như: Khoa học LHS, Khoa học Luật TTHS, Khoa học Luật Thi hành án Hình sự, Khoa học Điều tra tội phạm, Tội phạm học… Chính vì vậy, trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân ở nước ta hiện nay, việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội không chỉ có ý nghĩa về mặt chính trị, xã hội, pháp lý mà còn có ý nghĩa khoa học thực tiễn. Trong lĩnh vực Luật Hình sự, nghiên cứu nhân thân người phạm tội có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với việc giải quyết đúng đắn vấn đề về TNHS của người phạm tội.
Dưới góc độ lý luận, vấn đề đầu tiên cần phải làm sáng tỏ đó là khái niệm nhân thân người phạm tội. Tội phạm bao giờ cũng được thực hiện bởi một con người cụ thể. Xuất phát từ quan điểm người phạm tội cũng là một con người chứa đựng những đặc điểm vốn có nhất định. Do vậy, để có thể hiểu được nhân thân người phạm tội trước hết phải hiểu được nhân thân con người nói chung.
Con người, kể cả người phạm tội, là khía niệm trừu tượng. Con người cụ thể được thể hiện thông qua tất cả những đặc điểm thể hiện bản chất của con người. Tổng hợp tất cả những đặc điểm cơ bản cho phép xác định được bản chất tâm lý – xã hội của con người gọi là nhân thân con người. Theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin: Con người là sản phẩm của tự nhiên và xã hội.
Con người do tự nhiên sinh ra nên con người mang các đặc tính tự nhiên, đặc tính sinh vật. Cái sinh học trong con người quy định sự hình thành những hiện tượng và quá trình tâm lý con người. Bắt kỳ người nào 10 cũng có những nhu cầu mang tính sinh học, nhưng con người không phải là động vật thuần túy mà là động vật có tính xã hội, đưa con người trở thành sản phẩm của xã hội. Trong lịch sử triết học đã đưa ra nhiều cách tiếp cận khác nhau về con người.
Triết học duy tâm giải thích: con người được hình thành từ sự sáng tạo của đấng tối cao và bị chi phối bởi thần thánh hoặc của ý thức trừu tượng. Theo cách giải thích này thì đặc điểm con người được xem như có xương, có thịt, có ham muốn, có bản năng sinh tồn như một động vật thuần túy, chịu sự chi phối của sức mạnh vô hình, không tồn tại trong cuộc sống hiện thực. Triết học Mác xít bác bỏ quan niệm siêu hình về con người của triết học duy tâm. Theo quan điểm của triết học Mác xít thì con người là do tự nhiên sinh ra cho nên con người phải mang những đặc điểm của tự nhiên.
Những đặc điểm tự nhiên đó phản ảnh tính sinh học của con người như giới tính, độ tuổi… và các nhu cầu như: ăn uống, sinh hoạt… đảm bảo cho con người có thể tồn tại được. Con người theo học thuyết của Mác- là sản phẩm của tự nhiên nên trước hết mang đặc tính sinh học. Cái sinh học trong con người quyết định sự hình thành các hiện tượng và quá trình tâm lý, sinh lý. Nhưng con người còn là sản phẩm của xã hội và là tổng hòa của các mối quan hệ xã hội.
Vì thế, con người luôn mang đặc tính xã hội. “Nhân thân con người” là những đặc điểm, tính chất nhất định của con người được hình thành từ môi trường xã hội. Nhân thân là phạm trù mang tính lịch sử - xã hội. Là bản chất xã hội của con người được thể hiện thông qua vị trí của con người trong hệ thống quan hệ xã hội.
Trong xã hội hiện đại ở các nước phương Tây có nhiều học thuyết khác nhau về nhân thân như một trào lưu xã hội học tư sản về tâm – sinh học, chủ nghĩa Phret mới, chủ nghĩa hành vi, thuyết duy tâm chủ quan… Nhưng nhìn chung, các học thuyết tư sản này thống nhất vouiws nhau ở một điểm đó là phương pháp luận. Nhân thân con người được xem xét một cách biệt lập, tách rời cơ sở xã hội mà trong đó con người tồn tại. Trong khi đó, nội dung của nhân thân con người và vai trò của nó trong đời sống xã hội, bởi địa vị của 11 các nhân trong hệ thống các quan hệ xã hội. Giá trị xã hội của con người được thể hiện không phải ở nguồn gốc, địa vị xã hội mà ở tính tích cực xã hội, ở những cống hiến mà họ đóng góp cho tiến bộ xã hội.
Như vậy, nhân thân con người là sự thống nhất giữa các đặc tính xã hội và đặc tính sinh học, trong đó đặc tính xã hội có ý nghĩa quyết định. Nhấn mạnh đặc tính xã hội không có nghĩa là phủ nhận đặc tính sinh học của con người. Chính quá trình thỏa mãn các nhu cầu sinh học chiếm vị trí quan trọng trong ý thức và quy định lợi ích cũng như khuynh hướng phát triển của con người. Vì vậy, mặc dù điều kiện xã hội và khuynh hướng xã hội trong con người giữ vai trò quyết định, tác động đến hoạt động của con người nhưng không vì thế mà có thể “xã hội hóa” khái niệm nhân thân con người.
Mặc khác, cũng không thể “ tâm lý hóa” một chiều khái niệm này, xem nhân thân như là tổng hợp các thuộc tính, các đặc điểm tâm lý, trạng thái tinh thần tách rời địa vị và xã hội của con người. Một trong những thành phần quan trọng của nhân thân là ý thức. Ý thức con người – đó là toàn bộ thế giới tinh thần phong phú của nó. Ý thức này được hình thành dưới sự tác động của các điều kiện xã hội.
Nhưng khi đã được hình thành, ý thức có tác động tích cực đến mọi hoạt động của con người, quyết định sự lựa chọn, cách thức xử sự trong những hoàn cảnh cụ thể. Ý thức, cũng như toàn bộ nội dung của nhân thân được quyết định bởi tổng hợp các quan hệ xã hội, đó là các quan hệ kinh tế, chính trị, tư tưởng, pháp lý… Tóm lại, nhân thân con người là tổng hợp các đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất con người khi tham gia vào các quan hệ xã hội. Trên nền tảng lý luận chung về nhân thân con người, pháp luật hình sự nghiên cứu nhân thân người phạm tội để giải quyết đúng đắn vấn đề TNHS của họ. Đề cập đến nhân thân người phạm tội là nói đến các đặc điểm, dấu hiệu cá nhân của người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà BLHS quy định là tội phạm, tức là con người đó đã trở thành chủ thể của tội phạm theo quy định của pháp luật hình sự.
Mặc dù trong BLHS không có quy phạm định nghĩa về nhân thân người phạm tội nhưng trong Khoa học Luật hình sự 12 các nhà nghiên cứu Luật hình sự đã đưa ra nhiều khái niệm khác nhau về nhân thân người phạm tội. Cụ thể như: - Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, NXB. Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2003 định nghĩa: “Nhân thân người phạm tội là tổng hợp tất cả những khái cạnh xã hội đặc trưng của người phạm tội tạo thành cá nhân, có ý nghĩa giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự” [17,tr 194]; - Giáo trình Luật hình sự Việt Nam – Phần chung của Học viện Khoa học xã hội, NXB. Khoa học xã hội năm 2014 định nghĩa: “Nhân thân người phạm tội trong Luật hình sự được hiểu là tổng hợp những đặc điểm riêng biệt của người phạm tội có ý nghĩa đối với việc giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự của họ” [35, tr97].
Dưới góc độ tội phạm học, khái niệm nhân thân người phạm tội được nhiều công trình nghiên cứu phản ánh. Một cách tổng quan nhất, nhân thân người phạm tội là “Những đặc điểm, dấu hiệu đặc trưng nhất phản ánh bản chất người phạm tội. Những đặc điểm, đấu hiệu này tác động với những tình huống, hoàn cảnh khách quan khác đã tạo ra xử sự phạm tội” Nhân thân người phạm tội về ma túy là một trường hợp cụ thể của nhân thân người phạm tội nói chung. Bởi vì người phạm tội về ma túy cũng là tội phạm.
Do vậy, khái niệm nhân thân người phạm tội về ma túy phải được xây dựng trên cơ sở nền tảng của khái niệm nhân thân người phạm tội nói chung. Với cách tiếp cận đó, có thể định nghĩa khái niệm nhân thân người phạm tội về ma túy: “Là tổng hợp tất cả các dấu hiệu, đặc điểm thể hiện bản chất của người phạm tội về ma túy. Những đặc điểm, dấu hiệu này tác động với những tình huống, hoàn cảnh khách quan khác đã tạo ra hành vi phạm tội về ma túy”. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội về ma túy Nghiên cứu nhân thân người phạm tội về ma túy nhằm đáp ứng yêu cầu nghiên cứu tình hình tội phạm về ma túy, từ đó đưa ra những giải pháp, kiến 13 nghị giải quyết vấn đề tội phạm ma túy trong xã hội.
Trong luận văn này, tác giả làm rõ các ý nghĩa nghiên cứu nhân thân người phạm tội ma túy dưới góc độ: Ý nghĩa trong định khung và quyết định hình phạt; ý nghĩa trong việc xác định nguyên nhân và điều kiện của tội phạm; ý nghĩa trong việc xây dựng biện pháp giáo dục, cải tạo người phạm tội; ý nghĩa trong dự báo tội phạm và phòng ngừa tội phạm. * Nghiên cứu nhân thân người phạm tội có ý nghĩa rất lớn trong định khung và quyết định hình phạt chính xác: Nhân thân của người phạm tội nói chung và nhân thân người phạm tội về ma túy nói riêng là tổng hợp những đặc điểm riêng biệt của người phạm tội, có ý nghĩa đối với việc giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự của họ. Những đặc điểm đó có thể là tuổi, nghề nghiệp, thái độ trong quan hệ với những người khác, trình độ học vấn, lối sống, hoàn cảnh gia đình và đời sống kinh tế, thái độ chính trị, ý thức pháp luật, tôn giáo, tiền án, tiền sự. Nhân thân của người phạm tội về ma túy tuy không phải là yếu tố cấu thành tội phạm, nhưng những đặc điểm về nhân thân của người phạm tội có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định trách nhiệm hình sự của người phạm tội.