Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ PHÒNG, CHỐNG MA TÚY 1. Những khái niệm cơ bản 1. Ma túy và tác hại của ma túy 1. Khái niệm ma túy Thuật ngữ "ma túy" xuất hiện ở Việt Nam ban đầu gắn với một sản phẩm dân gian là thuốc phiện, về sau còn được dùng để chỉ các sản phẩm có được từ cây cần sa, cô ca và các loại thuốc tân dược gây nghiện khác.
Sở dĩ gọi là "ma túy" vì các chất này có tác dụng như ma thuật, ma quái, nó làm tăng hưng phấn hoặc ức chế thần kinh, làm cho con người mê mẩn, ngây ngất không tỉnh táo. Điều 2 Luật phòng, chống ma túy được Quốc hội khóa X kỳ họp thứ 8 thông qua ngày 09 tháng 12 năm 2000 qui định: 1. Chất ma túy là các chất gây nghiện, chất hướng thần được qui định trong các danh mục do Chính phủ ban hành. Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, để gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng.
Chất hướng thần là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng [19 tr 9 -10]. Theo Nghị định của Chính phủ số 67/2001/NĐ - CP ngày 01/10/2001 ban hành các danh mục chất ma túy và tiền chất thì hiện nay các chất ma túy gồm 227 chất, chia làm 3 danh mục và 22 hóa chất không thể thiếu được trong quá trình điều chế chất ma túy cần kiểm soát [8]. Vì vậy có thể quan niệm ma túy là chất có nguồn gốc tự nhiên hoặc tổng hợp, khi được đưa vào cơ thể con người, nó có tác dụng làm thay đổi trạng thái ý thức và sinh lý của người đó. Nếu lạm dụng ma túy, con người sẽ lệ thuộc vào nó, khi đó gây tổn thương và nguy hại cho người sử dụng và cộng đồng.
Tệ nạn ma túy Tệ nạn ma túy là tình trạng nghiện ma túy, tội phạm về ma túy và các hành vi trái phép khác về ma túy. Tệ nạn ma túy là hiểm họa gây ra nhiều tác hại xấu đến nhiều mặt của đời sống xã hội, gây tổn hại lớn về kinh tế, ảnh hưởng xấu đến thuần phong mỹ tục, truyền thống đạo đức của dân tộc. Tính chất xã hội của tệ nạn ma túy ngày càng trở nên phức tạp, đã lôi kéo nhiều người thuộc các thành phần xã hội tham gia trong việc mua bán, vận chuyển, tàng trữ và sử dụng ma túy. Tác hại của ma túy - Ma túy gây tác hại nhiều mặt về kinh tế - chính trị, văn hóa - xã hội và đã trở thành hiểm họa chung của cả nhân loại.
- Ma túy gây ảnh hưởng nặng nề đến nền kinh tế của đất nước - Ma túy phá hoại sức khoẻ con người. - Nghiện ma túy ảnh hưởng sự phát triển nòi giống, nguy cơ bị lây nhiễm HIV/AIDS. - Nghiện ma túy làm mất nhân cách con người. - Nghiện ma túy làm tổn thất đến tình cảm và hạnh phúc của gia đình.
- Nghiện ma túy ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình hình an ninh trật tự, an toàn xã hội. Phòng, chống ma túy Luật phòng, chống ma túy qui định: “Phòng, chống ma túy là phòng ngừa, ngăn chặn, đấu tranh chống tệ nạn ma túy và kiểm soát các hoạt động hợp pháp liên quan đến ma túy” [19, tr 10]. Chương trình Quốc gia phòng, chống ma túy giai đoạn 2012 - 2015 qui định mục tiêu tổng quát của Chương trình gồm: Nâng cao nhận thức của các cấp, các ngành, các tầng lớp nhân dân về tác hại và hậu quả của tệ nạn ma túy, trách nhiệm của chính quyền xã, phường, thị trấn, cá nhân, gia đình, cơ quan, tổ chức trong tham gia phòng, chống ma túy; đẩy mạnh xã hội hóa công tác phòng, chống ma túy để huy động nguồn lực cho công tác này; kiềm chế sự gia 8 tăng phức tạp về tội phạm ma túy; giảm số người nghiện ma túy; ngăn chặn có hiệu quả ma túy xâm nhập qua biên giới; thu hẹp địa bàn có tệ nạn ma túy; nâng cao hiệu quả hoạt động điều tra, truy tố, xét xử đối với tội phạm về ma túy; nâng cao hiệu quả công tác cai nghiện và quản lý sau cai nghiện ma túy, giảm tác hại của ma túy đến sức khỏe, gia đình và an ninh trật tự. Kiểm soát ma túy là hoạt động của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm kiểm tra, giám sát đảm bảo các hoạt động sản xuất, tàng trữ vận chuyển, sử dụng các chất ma túy theo đúng qui định của pháp luật.
Kiểm soát các hoạt động hợp pháp liên quan đến ma túy là việc cho phép, theo dõi, kiểm tra, giám sát các hoạt động hợp pháp liên quan đến ma túy như nghiên cứu, giám định, sản xuất vận chuyển, bảo quản, tàng trữ, mua bán, phân phối, sử dụng, xử lý, trao đổi, nhập khẩu, xuất khẩu, quá cảnh các chất ma túy, tiền chất, thuốc gây nghiện, thuốc hướng thần và phòng ngừa ngăn chặn việc lợi dụng các hoạt động đó vào mục đích khác [30]. Chỉ thị 21- CT/TW ngày 26/3/2008 của Bộ Chính trị về tiếp tục tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo công tác phòng, chống và kiểm soát ma túy trong tình hình mới yêu cầu các mục tiêu: Nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân về hậu quả, tác hại của ma túy để mỗi người tích cực tham gia và tự phòng, chống ma túy, tạo nên phong trào hành động phòng, chống ma túy rộng khắp trong cả nước, làm giảm thiểu tệ nạn ma túy; nêu cao tinh thần trách nhiệm của các cấp, các ngành, đồng thời kiên trì sử dụng đồng bộ các biện pháp, giải pháp, huy động sức mạnh tổng hợp và tạo sự đồng thuận của toàn xã hội trong phòng, chống ma túy, nhằm từng bước kiềm chế, ngăn chặn, tiến tới đẩy lùi cho được tệ nạn ma túy, tạo môi trường lành mạnh, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự an toàn xã hội trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, vì cuộc sống bình yên và hạnh phúc của nhân dân [2, tr 2]. 9 Đối với các cấp ủy đảng và chính quyền địa phương, phải tập trung chỉ đạo trực tiếp, quyết liệt đối với công tác phòng, chống ma túy, đưa nội dung này vào chương trình hoạt động, chỉ đạo thường xuyên của các cấp ủy đảng, chính quyền bằng việc cụ thể hóa thành các mục tiêu, yêu cầu, nhiệm vụ, giải pháp phù hợp với từng đơn vị, địa phương. Trước mắt, cần rà soát, bổ sung nội dung, kế hoạch để thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ đã được Chính phủ đề ra; thường xuyên theo dõi, đôn đốc việc thực hiện công tác phòng, chống ma túy và kịp thời chỉ đạo giải quyết, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện ở từng đơn vị, địa phương; tăng cường công tác kiểm tra, thanh tra, giám sát việc thực hiện pháp luật phòng, chống ma túy; coi kết quả thực hiện nhiệm vụ này ở các đơn vị, cơ quan, chi bộ đảng,., là một tiêu chí để bình xét thi đua, phân loại tổ chức đảng và khen thưởng hàng năm, xử lý nghiêm cán bộ, đảng viên vi phạm pháp luật phòng, chống ma túy [2].
Quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy 1. Khái niệm Quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy là hoạt động chấp hành và điều hành của các cơ quan nhà nước hoặc các tổ chức xã hội do Nhà nước ủy quyền, được tiến hành trên cơ sở pháp luật, để thi hành pháp luật nhằm thực hiện các chức năng quản lý nhà nước trong lĩnh vực phòng, chống ma túy. Quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy là một bộ phận của quản lý nhà nước về trật tự an toàn xã hội. Đặc điểm của quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy Với khái niệm trên đây, có thể thấy quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy có các đặc trưng như: - Đặc trưng chủ thể của cơ quan quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy Vì ma túy ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, đến trật tự an toàn xã hội, thậm chí đến an ninh quốc gia, nên chủ thể quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy phải là Chính phủ.
Nhìn chung các quốc gia trên thế giới đều giao cho Bộ Công an trực tiếp chủ trì và phối hợp với các cơ quan nhà nước 10 khác thực hiện chức năng quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy và chịu trách nhiệm trước Chính phủ về kết quả thực hiện. Chính quyền các cấp thực hiện quản lý Nhà nước về phòng, chống ma túy tại địa phương, chỉ đạo việc tuyên truyền, giáo dục, tổ chức phòng, chống ma túy trên địa bàn; quản lý việc cai nghiện ma túy và hòa nhập cộng đồng cho người đã cai nghiện ma túy. - Khách thể quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy Khách thể quản lý nhà nước trong lĩnh vực ma túy rất rộng lớn, liên quan đến các đối tượng trực tiếp và gián tiếp buôn bán, vận chuyển, sản xuất, tàng trữ, sử dụng ma túy và chịu ảnh hưởng tiêu cực của các hoạt động trên. - Đối tượng quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy Là các tổ chức, cá nhân, là công dân Việt Nam hoặc nước ngoài cư trú tại Việt Nam có hành vi mua bán, vận chuyển trái phép, sản xuất, tàng trữ, sử dụng các chất ma túy.
- Mục tiêu quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy Huy động sức mạnh tổng hợp của các cấp, các ngành và toàn xã hội để phòng, chống ma túy có hiệu quả nhằm xây dựng nước Việt Nam phồn thịnh, văn minh, không có tệ nạn ma túy. Sự cần thiết phải quản lý nhà nước về phòng, chống ma túy 1. Định hướng cho công tác phòng, chống ma túy Mặc dù công tác phòng, chống ma túy đã được tổ chức thực hiện rất quyết liệt bằng nhiều giải pháp, với sự nỗ lực của toàn xã hội, nhưng tệ nạn ma túy vẫn có xu hướng gia tăng. Diễn biến hoạt động của tội phạm ma túy trong thời gian tới sẽ ngày càng càng gia tăng, hình thành các đường dây mua bán, vận chuyển trái phép chất ma túy liên tỉnh với số lượng, quy mô lớn hơn.