Đặt vấn đề 34 6% Giải thích 60 10 % Chứng minh 54 9% Khẳng định 156 26 % 1 Trình bày Kể - Trần thuật 52 9% Bác bỏ 34 6% Đánh giá 132 22 % Kết luận 3 1% Hỏi 59 10 % 2 Điều khiển Kêu gọi 3 1% 3 Cam kết Thừa nhận 7 1% 4 Biểu cảm Cảm ơn 1 0% 12 Tổng 595 100 Biểu đồ 2. Biểu đồ tần số hành động ngôn ngữ của thí sinh trong chương trình “Trường Teen” trên VTV7 2. Phân loại hành động ngôn ngữ của thí sinh trong chương trình “Trường Teen” trên VTV7 Theo bảng khảo sát, tôi đã thống kê và phân loại được 12 hành động ngôn ngữ mà thí sinh đã sử dụng trong các lượt tranh biện của mình. Đó lần lượt là các hành động ngôn ngữ: giới thiệu, giải thích, chứng minh, khẳng định, trần thuật, bác bỏ, đánh giá, kết luận, hỏi, kêu gọi, thừa nhận, cảm ơn.
Trong đó, hành động ngôn ngữ khẳng định được sử dụng nhiều nhất với số lần xuất hiện là 156, hành động ngôn ngữ cảm ơn được sử dụng ít nhất với số lần xuất hiện chỉ duy nhất một lần. Hành động ngôn ngữ giới thiệu chủ yếu được người chơi sử dụng ở phần đầu của bài nói, với mục đích dẫn dắt vào vấn đề mà kiến nghị đang hướng tới. Ta xét các ngữ liệu sau đây: - “Tiếp theo để hình thành mục tiêu xây dựng môi trường chủ động và mỗi người làm tròn trách nhiệm của mình thì tôi xin được đưa ra những luận điểm của đội Phản đối”. - “Xin hãy đến với một số định nghĩa” - “Hãy xét đến tính chất môn Lịch sử” - “Tiếp theo, chúng tôi đến đây với hai mục tiêu”.
- “Hệ thống luận điểm dưới đây sẽ chứng minh nguyên nhân điểm Sử thấp đến từ chính học sinh”. Có thể thấy, các bạn học sinh dùng hành động ngôn ngữ này để dẫn dắt vào bài nói của mình, chỉ ra bản thân sẽ triển khai theo những hướng nào, có những luận điểm chính cụ thể ra sao. Hành động ngôn ngữ giới thiệu góp phần giúp cho phát ngôn được rõ ràng, mạch lạc và khoa học hơn. Hành động ngôn ngữ giải thích được thí sinh sử dụng để lí giải những từ khoá quan trọng, đối tượng mà kiến nghị hướng tới.
Chẳng hạn, ta có những ví dụ sau: - “Quy định là nội quy, là yêu cầu của nhà trường để học sinh thực hiện”. 13 - “Giờ vệ sinh là khoảng thời gian trong một tuần mà học sinh sử dụng để hoàn thành công việc đó mà cụ thể là 2 giờ/ tuần đối với mỗi học sinh”. - “Chủ động là cách chấp nhận thất bại, tìm ra cuộc sống và theo đuổi đam mê của chính mình cũng như có trách nhiệm với bản thân hơn”. Trong các ví dụ nêu trên, thí sinh sử dụng hành động ngôn ngữ giải thích để định nghĩa, đưa ra khái niệm và cách hiểu của mình trước một vấn đề nhất định.
Có một cấu trúc khá phổ biến mà chúng ta thấy ở hành động ngôn ngữ này đó chính là công thức “A là …”, trong đó A là vấn đề đang bàn luận và kết từ “là” giúp ta nhận biết được thí sinh đang thực hiện hành động ngôn ngữ giải thích. Ngoài ra, thí sinh tham gia cũng sử dụng hành động ngôn ngữ giải thích để làm sáng tỏ thêm cho những lập luận mà mình nêu ra, giải thích sâu sắc hơn cho quan điểm của đội mình: - “Cơ chế của chúng tôi là học sinh đăng ký một ca làm và học sinh sẽ được phân bố dọn một địa điểm cụ thể trong ca làm đó, dưới sự hướng dẫn giúp đỡ và kiểm tra của các bác lao công”. - “Chúng tôi giới hạn là những công việc vừa sức với học sinh và giới hạn ở trong trường học”. - “Cứ cho tâm lý là họ sẽ đi làm thuê nhưng do vẫn mang tâm lý là người làm chủ, họ sẽ không tham gia vào các dự án, dần tách biệt khỏi cộng đồng và từ đó không làm được việc, bị sa thải, thất nghiệp”.
Các ngữ liệu được dẫn ra đều là các hành động ngôn ngữ giải thích. Ở đó, thí sinh làm rõ hơn cho định nghĩa cũng như là lập luận của mình để lí lẽ được đưa ra thuyết phục và sáng tỏ hơn. Hành động ngôn ngữ chứng minh trong các lượt tranh biện mà thí sinh sử dụng chủ yếu là các hành động mà thí sinh sẽ lấy những ví dụ, những dẫn chứng trong thực tế để làm sáng rõ hơn cho những lí lẽ mà mình đã đưa ra: - “Giống như việc đội mũ bảo hiểm, ban đầu ai cũng sẽ khó chịu nhưng sau một thời gian các bạn sẽ hiểu rằng đấy là việc có lợi cho các bạn và nó sẽ giúp bảo vệ các bạn”. - “Để những kiến thức đó giúp ích cho họ làm ra những thứ để cải thiện môi trường này và giúp ích cho môi trường này tốt hơn như: các nhà máy sản xuất ra sắt, thép không có khí độc thải ra; các phương tiện giao thông không thải ra khí độc và hiệu ứng nhà kính…”.
- “Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, trong giai đoạn 2015 – 2025, GDP Việt Nam là 2.052 USD, bằng GDP Malaysia năm 1988 và bằng GDP của Thái Lan năm 1993”. - “Ví dụ như Steve Jobs với ý tưởng về những chiếc smartphone hay chiếc MacBook có thể bỏ vừa một chiếc phong bì”. - “Một ví dụ điển hình chính là sự ra đời của Facebook, sự phát triển của mạng xã hội đã tạo ra một hình thức kinh doanh mới, kinh doanh online và mở ra một ngành kinh tế mới mẻ hơn”. Hành động ngôn ngữ khẳng định là hành động chiếm số lượng nhiều nhất trong các hành động ngôn ngữ mà thí sinh trong chương trình đã sử dụng.
Cũng có khi, thí sinh dùng chính động từ ngữ vi “khẳng định” cho hành động ngôn ngữ này, có khi 14 thông qua nội dung ta mới thấy được người chơi đang muốn khẳng định quan điểm mình đưa ra là đúng đắn và hợp lí: - “Tôi xin nhấn mạnh một lần nữa đặc điểm của học sinh THPT là những người dần trưởng thành, phải tự lo lắng cho nghề nghiệp tương lai nên họ sẽ có xu hướng theo đuổi những ngành nghề hot của xã hội như kinh tế, công nghệ, khoa học”. - “Nhưng chúng tôi có thể khẳng định rằng với bài thi THPT, chúng tôi chỉ yêu cầu học sinh nghe giảng trên lớp và ôn tập về nhà”. - “Chính vì vậy, chúng tôi tin rằng không có lý do gì ngoài sự lười biếng của học sinh dẫn đến việc điểm Sử thấp dưới mức trung bình trong kỳ thi tốt nghiệp cả”. - “Nhưng chúng tôi tin chương trình này đã được chuẩn bị bởi nhiều chuyên gia và giảm tải phù hợp với sức học của học sinh”.
- “Mục tiêu chúng tôi đưa ra ngày hôm nay chính là một xã hội mà người trẻ chủ động đổi mới và phát triển xã hội”. - “Fan có quyền được lựa chọn khi nào thì yêu thích thần tượng và khi nào cảm thấy thần tượng không còn giữ được sự yêu thích của mình nữa”. Có thể thấy, thí sinh sử dụng các động từ ngữ vi rõ ràng như “nhấn mạnh”, “khẳng định” trong hành động ngôn ngữ của mình. Trong hành động ngôn ngữ này, mục đích cuối cùng mà người chơi hướng đến đó là bảo vệ và nâng cao quan điểm của đội mình được vững chắc nhất, bổ sung cho lập luận được logic, khoa học hơn.
Hành động ngôn ngữ trần thuật được thí sinh sử dụng trong việc nhắc lại những luận điểm mà đội bạn đã đưa ra: - “Các bạn nói rằng có thể bài kiểm tra không thể hiện được trình độ”. - “Các bạn cho rằng việc quy định giờ vệ sinh môi trường sẽ nâng cao ý thức cho học sinh từ đó sẽ hình thành, phát triển được thái độ của học sinh đối với môi trường”. - “Thứ hai, bạn nói rằng việc soi mói đời sống và khai thác hình ảnh quá mức là một điều tiêu cực”. - “Và như các bạn nói là việc vệ sinh môi trường sẽ thể hiện lòng biết ơn, trân trọng lao động”.
- “Các bạn đã phản biện là biết ơn, trân trọng bằng cách đưa thêm tiền lương cho họ”. Trong lập luận, người chơi sử dụng hành động ngôn ngữ trần thuật với mục đích không chỉ để kể lại mà để tạo tiền đề để phản biện lại ý kiến của đội bạn. Từ việc nhắc lại những quan điểm mà đối phương đã nêu ra, thí sinh sẽ tìm ra những điểm bất hợp lí trong ý kiến đó để bác bỏ ý kiến của đối phương và phản biện lại nhằm khẳng định ý kiến của đội mình có tính đúng đắn, thuyết phục hơn. Hành động ngôn ngữ bác bỏ là hành động mà thí sinh sẽ phản biện lại một cách trực tiếp quan điểm của đối phương: - “Đầu tiên tôi phản đối những luận điểm mà đội Ủng hộ đưa ra”.
- “Và chúng tôi cũng xin chỉ ra mâu thuẫn trong phần của các bạn”. - “Nhưng các bạn lại lấy những việc rất là to lớn và ở ngoài xã hội như làm đường tốn 1,5 tỷ đồng thì nó không đúng với giới hạn của chúng tôi”. 15 - “Phản biện lại ý kiến của đội bạn rằng những kỳ vọng mà người hâm mộ tạo dựng sẽ khiến cho thần tượng của họ gặp áp lực và trở nên sa sút, tôi nghĩ các bạn đang nhìn vấn đề một cách phiến diện”. Đây là một hành động mà thí sinh cũng khá ưa chuộng sử dụng trong lập luận của mình.
Bởi lẽ, khi bác bỏ được quan điểm của đối phương, thí sinh sẽ khẳng định được tính đúng đắn trong luận điểm của mình. Hành động ngôn ngữ đánh giá được thí sinh sử dụng để nhận xét, bình luận trước những lí lẽ đã đưa ra: - “Mối quan hệ của hai thế hệ tại môi trường này hoàn toàn tốt đẹp và không hề có sự xích mích hay hiểu lầm như những môi trường khác”. - “Dọn vệ sinh là một công việc đòi hỏi phải tỉ mỉ, cẩn thận và chu đáo, đặc biệt là cách sắp xếp công việc khoa học”. - “Chúng ta đều nhận thấy rằng, học sinh đang rất thụ động trong công việc dọn dẹp vệ sinh nói chung và trong tiếp nhận kiến thức nói riêng”.
- “Người trẻ sẽ đủ chín chắn khi họ có vấp ngã và đứng dậy, học được từ những vấp ngã thì mới có thể phát triển”. - “Thứ nhất, chúng ta đều biết giới trẻ là những người chưa hề va chạm nhiều với kiến thức thực tế, cái nhìn của họ về vấn đề khởi nghiệp vẫn còn là một cái nhìn màu hồng, một cái nhìn hào nhoáng”.