Tài liệu: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh vật học loài cà ôi sa pa

Nghiên cứu đặc điểm sinh vật học cà ôi sa pa tại Vườn quốc gia Cúc Phương, cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn loài quý hiếm này.

• Tác giả: Nguyễn Văn Linh
• Người hướng dẫn: Th. Phạm Thanh Hà
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản lý Tài nguyên Rừng và Môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh vật học loài Cà ôi sa pa (Castanopsis lecomtei Hickel et A. Camus) làm cơ sở cho công tác bảo tồn loài tại Vườn quốc gia Cúc Phương
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Đặc điểm hình thái của cà ổi Sa Pa

Cà ổi Sa Pa (Castanopsis lecomtei Hickel et A. Camus) là một loài cây rừng quý hiếm với đặc điểm sinh vật học độc đáo. Cây có chiều cao từ 15-25 mét, thân gỗ thẳng, vỏ màu xám đen. Lá hình thái dài elliptic, dày cứng, mép nhẵn, có gân chính rõ ràng. Hoa cà ổi nhỏ, màu kem, mọc thành từng chùm ở nách lá. Quả là acorn (hạt dẻ), hình trứng, nằm trong cốc có vảy. Đây là những đặc điểm nổi bật giúp phân biệt loài này với các loài khác trong quần xã rừng tự nhiên.

1.1. Đặc điểm thân và lá

Thân cà ổi Sa Pa có vỏ cây dày, kỷ năng chống chịu tốt trước điều kiện môi trường khắc nghiệt. Lá cây dài 8-15cm, rộng 3-5cm, với gân lá xiên chạy từ gân chính ra mép lá. Mặt trên lá bóng, mặt dưới có lông nhỏ. Lá thay đổi theo độ tuổi cây, trong đó cây trẻ có hình thái lá nhỏ hơn cây trưởng thành, phản ánh sự biến đổi của loài theo thời gian phát triển.

1.2. Đặc điểm hoa và quả

Hoa cà ổi xuất hiện từ tháng 3-4, mọc thành cụm dài, có mùi thơm nhẹ. Quả cà ổi chín vào tháng 9-10, hạt to, giàu dinh dưỡng. Đặc điểm quả giúp xác định độ trưởng thành và sức khỏe cây. Hạt cà ổi Sa Pa được các loài động vật, đặc biệt là chim và động vật có vú, sử dụng làm thực phẩm, góp phần phân tán tự nhiên của loài.

II. Đặc điểm sinh học và sinh trưởng

Cà ổi Sa Pa có đặc điểm sinh vật học liên quan đến khả năng thích nghi với môi trường rừng. Loài này sinh trưởng tốt ở độ cao 800-1500m, nơi có nhiệt độ mát mẻ, độ ẩm cao. Tốc độ sinh trưởng của cây trưởng thành chậm, nhưng cây tái sinh lại có tốc độ nhanh hơn. Loài này có khả năng thích nghi tốt với đất axit, giàu mùn, thường mọc kết hợp với các loài thông, sồi khác. Tuổi thọ của cây có thể lên tới 100-150 năm, cho phép tái sinh tự nhiên liên tục trong quần xã rừng.

2.1. Điều kiện sinh trưởng tối ưu

Cà ổi Sa Pa yêu cầu điều kiện khí hậu đặc biệt với nhiệt độ trung bình hàng năm 15-20°C. Lượng mưa cần thiết từ 1500-2000mm/năm, tập trung vào mùa hè. Ánh sáng cây cần vừa phải, không chịu được bóng quá sâu. Đặc điểm đất yêu cầu pH axit (4.5-5.5), giàu chất hữu cơ, thoát nước tốt để tránh ngập úng gây tổn hại rễ cây.

2.2. Tốc độ sinh trưởng theo tuổi

Sự biến đổi chiều cao của cà ổi Sa Pa theo từng giai đoạn khác nhau. Giai đoạn tái sinh (0-10 năm) cây mọc nhanh, tăng 30-50cm/năm. Giai đoạn trưởng thành (10-50 năm) tốc độ chậm lại, 10-20cm/năm. Giai đoạn già nua (>50 năm) tốc độ tăng trưởng gần như ngừng lại. Đặc điểm này giúp quản lý bảo tồn hiệu quả loài trong khu vực bảo vệ.

III. Đặc điểm tái sinh và phân bố

Đặc điểm tái sinh của cà ổi Sa Pa rất quan trọng cho bảo tồn loài này. Loài có khả năng tái sinh tự nhiên mạnh mẽ qua hạt và regeneration (mọc lại từ rễ). Tỷ lệ nảy mầm của hạt cà ổi cao, khoảng 60-80% trong điều kiện thích hợp. Phân bố tự nhiên của loài tập trung ở vùng Tây Bắc, đặc biệt tại VQG Cúc Phương. Cây tái sinh phân bố không đều, tập trung nhiều ở vùng dưới tán cây mẹ, nơi có chế độ sáng vừa phải. Mật độ tái sinh phụ thuộc vào mùa vụ quả và điều kiện môi trường trong năm.

3.1. Cơ chế tái sinh tự nhiên

Hạt cà ổi Sa Pa có tỷ lệ nảy mầm cao khi rơi vào nơi có độ ẩm thích hợp và ánh sáng vừa đủ. Cây tái sinh ban đầu dễ bị khô nước, cần môi trường ẩm để phát triển rễ. Sự sinh sôi được hỗ trợ bởi các loài động vật mang hạt, giúp phân tán hạt xa khỏi cây mẹ. Tái sinh từ rễ xảy ra khi cây bị cưa hoặc gãy, tạo thêm cơ hội cho tái sinh tự nhiên trong rừng.

3.2. Phân bố và cấu trúc rừng

Trong cấu trúc rừng tự nhiên, cà ổi Sa Pa mọc ở tầng gỗ (canopy layer), chiếm 15-25% số cây. Phân bố ngang của loài không đều, tập trung theo điều kiện địa hình và độ cao. Rừng tự nhiên chứa cà ổi thường có tổ thành đa dạng với các loài sồi, thông khác. Đặc điểm phân bố này cho thấy loài cà ổi Sa Pa là thành phần quan trọng của quần xã rừng, cần bảo vệ để duy trì cân bằng sinh thái.

IV. Ý nghĩa bảo tồn và quản lý

Bảo tồn cà ổi Sa Pa là nhiệm vụ cấp thiết vì loài này đang suy giảm do khai thác rừng và mất môi trường sống. Công tác bảo vệ loài cần dựa trên đặc điểm sinh vật học để lập kế hoạch hợp lý. Vườn Quốc gia Cúc Phương là nơi bảo vệ quan trọng cho nguồn gen cà ổi địa phương. Chiến lược bảo tồn bao gồm bảo vệ môi trường sống tự nhiên, nghiên cứu tái sinh, nhân giống nhân tạo để bổ sung vào rừng. Kết quả nghiên cứu về đặc điểm sinh vật học của loài giúp nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên rừng.

4.1. Tình trạng hiện tại và nguy hiểm

Cà ổi Sa Pa bị đe dọa bởi khai thác gỗ quá mức, làm mất môi trường sống tự nhiên. Tỷ lệ cây trưởng thành giảm nhanh, trong khi tái sinh tự nhiên không đủ để bù đắp. Chế độ hạn chế lửa rừng và quản lý chặt cũng ảnh hưởng đến phân bố loài. Số cây cà ổi trong VQG Cúc Phương đã giảm khoảng 40% trong 20 năm qua. Cần hành động khẩn cấp để bảo tồn nguồn gen này.

4.2. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Kế hoạch bảo tồn nên tập trung vào bảo vệ quần xã rừng nguyên sinh nơi cà ổi Sa Pa mọc. Cần tái trồng loài này ở các khu vực phù hợp, sử dụng hạt và cây tái sinh từ nguồn địa phương. Nghiên cứu thêm về sinh lý và sinh thái của loài để tối ưu hóa điều kiện trồng. Giáo dục cộng đồng về giá trị hệ sinh thái của cà ổi Sa Pa sẽ tạo sức mạnh xã hội cho bảo tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐỀN hướng dẫn : 1k›‹. Nguuên Văn Lkình ` — ¿ Š. "z 5 LT 2 = > al ST aT r bu NP Sa a ee e a te i1 17 T2 777 01016 NTK TC. To cac 2a ^¬ 0c CÁCW9S3/2/)92 5.71 — [LY 715 TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP VIỆT NAM KHOA QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN RỪNG VÀ MÔI TRƯỜNG KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM SINH VẬT HỌC LOÀI CÀ ỔI SA PA (Castanopsis lecomtei Hickel et A.

Camus) LAM CO SO CHO CONG TAC BẢO TỔN LOÀI TẠI VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG NGÀNH: QUẢN LÝ TNR&MT MÃ NGÀNH: 302 Giáo viên hướng dẫn: Th. Phạm Thanh Hà bà Snh viên thực hiện: Nguyên Văn Linh Khoá học: 2007 - 2011 Hà Nội, 2011 LOI CAM ON Đê hoàn thành khóa học 2007 — 2011 em được nhà trường, khoa quản lý tài nguyên rừng và môi trường, bộ môn thực vật rừng nhất trí cho thực hiện khóa luận “ Nghiên cứu một số đặc điểm sinh vật học học loài Cà ổi sa pa (Castanopsis lecomtei Hickel et A. Camus) lam co sé cho céng tác bảo tồn loài tại khu vực VQG Cúc Phương”. Luận văn được hoàn thành dưới sự hướng dẫn .s Phạm Thanh Hà bộ môn thực vật rừng, khoa quản lý tài nguyên rì.

Ngoài ae lực của bản thân trong quá trình thực hiện khóa luận em c a được sự giúp đỡ tận tình của thây hướng dẫn, bạn bè và các cán bộ quản của VQG Cúc Phương. Qua đây em xin gửi lời cảm ơn chân int My c thầy cô giáo đặc biệt là thầy giáo hướng dẫn, các bạn học và ate bộ trang” VQG Cúc Phương đã nhiệt tình giúp đỡ em hoàn thành khóa y. ^x Do năng lực bản thân còn nen ché va trong quá trình điều tra còn gặp một số vấn đề khó khăn về thời. ian, thời tết nên kết quả của khóa luận không thể tránh khỏi một số thiế sót em kính mong các thầy cô cùng các bạn đọc góp ý kiến để cho khóa luận C naga thiện hơn nữa.

"A ~ = Xin chán thành cảm on! Sinh viên thực hiện Nguyễn Văn Linh “2, ĐA/ hia, ie A |= MỤC LỤC MỤC TIÊU- ĐÓI TƯỢNG- NỘI DUNG- PHƯƠ 2. MAC TEU DON IEN CU serecesnersavvancsncssstonsnnsases 2. Déi tượng- Phạm vi nghiên cứu 2. Nội dung nghiên cứu.-- NHÀ ngu TP con gạo 0xuannuagneauxa 1.Nghiên cứu sự biến đổi đặc điểm Hình thải của loài Cà ổi sa pa.

Nghiên cứu đặc điểm vật hậu của loài Cà ôi sa ÔNeeeesrenetetsessseseas( 3. Nghiên cứu đặc điểm tái sỉ a loài Cà Ôi sa pa. Nghiên cứu đặc điểm cấu Na đặc điểm phân bố của loài Cà ði NỈ lồ 1 hoa g cái 003 002 Quï GgGUIỆ cay d¿sg a tg0:8910629k34043890242101001/G64351319I8308/86899808 7 2. Phương mm nghiê cứu -.

Các bước công và phườïg pháp nghiên cứu cụ (gu dao duauacdaa § 3. Vị trí địa lý 1n xu sevven0v4694446654695454a191507608)1/603/06985G94Àckàd6i0d@ig0i 18 SAS. Tl vì đa chết v địa THỦ gang h2 6à, 2 SA (013460 k411404820aaaseknHgàp 18 X13 THỂ HH KHă: sánngd ngà gi V4 th dhgHg thà) Giệkhdhghôigjgiisuzs0660016016E0u3gGk/10B010R8 19 1,1,4. KHÍ Hậu GHỦV VaR sscssiccesssvsveccsnrssarsaavesnindnrssinecvoessrarianescsvsnvvvureneseansaareeseogre 20 con nen.

20 3:1 42 CHẾ đỄ HH eesussanannetsosdresroreantraaerldeerssmsaresuaasoldgB 21 11 43) Đố âm Tông THẾ seeieesndsasdieiisoioidbigalgUGigiguiaeiegie S11 44 GIÁ đồ đi Ãss.eoaadadaaaiaagraaGoiaeauuaaealeen li, TẾ HIẾN ào vunoeoorgaoaovwersuauiinooasgg Á. Tài nguyên động thực vật rừng. FAR IS PEG ois ccsiccnvnsancsanssnannaseonstmnanensounernels 5x4:3:6.Ð OS VRE, wcvsucencenvanennassosnenxencennszannens 4. Tinh hinh dan sinh kinh té NETAT TỪ cá bày nung hd to tà hitESGhSGIXS (GÀ 4 ba SNSOR LỄc:hyg200058015i515u056iau00708000540g1g4n0x68% KẾT GUÁ NGHIÊN CŨ, saeeeeansoboeeeasosog 4.

Điều tra sự biến đổi đặc điểm hình thái của loàï Cả ổi sapa. Đặc điểm hình thái của cây trtởng thành. Sự biến đồi hình thái lá, has cấy tái sinh theo cấp chiều cao (H). Sự biến đổi hình thái lá của cây tái sinh theo cấp chiều cao.

Sự biên đôi hình thái ây táï'sinh. Sự biến đôi hình thái tủa:ẾẨYy tái sỉnh. Nghiên cứu đặc “Sự hậu cửa nà. Nghiên cứu đặc điểm tái sinh loài Cà ỗi sa pa.----cccceerrreerrree 35 sen tủa rừng.

Đặc điểm tái sinh chung. á | ba loài Cà ổi sa pa trong và ngoài tán cây mẹ. Đặc điểm c a torthành rừng — Đặc điểm phân bố của loài Cà di sa pa. Cấu trúc tổ HAHA chung GẮN PIN exesseeesenseeessaosaebltblg66l26tGá0d6iee 41 4.

Tổ thành các loài cây bạn của Cà ổi sa pa. Đặc điểm phân bố của các loài trong cấu trúc tầng tán. Đặc điểm phân bố N — DỊ4. Đặc điểm phân bố N - H-ạ.v cv cv cv 49 4.

Cau tric tang thir cla rlng.sescsccscssescecsessssssessesecsecsecarsnssecsecaseneescascees 51 AS WISE BE BIRR NR BS I ii case sosvuvinsansssicansisincs Soaserstowssocaiseavssiastalics 52 PHAN 5: KET LUAN — TON TAI - KIÉN NGHỊ. 35 5S iG Bb vn cnsscevasescessecornaveressensvavavesveranevansins TAI LIEU THAM KHAO CAC TU VIET TAT TRONG BAI VQG: Vườn quốc gia | OTC: Ô tiêu chuẩn ODB: Ô dạng bản BNN&PTNT: Bộ nông nghiệp và phát triển nông thôn TSTN: Tái sinh tự nhiên ĐẶT VÁN ĐÈ Tài nguyên thực vật rừng ở nước ta rất phong phú và đa dạng. Tuy nhiên, do nạn khai thác rừng bừa bãi cũng như khai hoang, trồng cây công nghiệp vượt quá khả năng cho phép nên hiện nguồn tài nguyên thực vật ở nước ta bị suy giảm nghiêm trọng, một số loài đã bị tuyệt chủng hoặc đang đứn ớc nguy cơ tuyệt chủng. Vì thế, bảo tồn nguồn gen cây rừng là một nhiệ cấp thiên nay.

Bảo tồn nguồn gen cây rừng là lưu giữ các pH s cây rừng phong phú và đa dạng hiện có, làm nền tảng cho công tác gi iy mad nước ta. Vì thé, nó vừa phục vụ cho công tác giống vừa gắn liền với Viet cấp giống trước mắt và lâu dài, đồng thời thiết thực phục › ecis trồng rừng trong J Ä. “A +& ` nước và trao đổi giống quốc tế. Mặt khác, C hoạt động vê cải thiện giông và cung cấp giống cũng đang làm phong phú thêm hoạt động bảo tồn nguồn gen cây css Recency À~ rừng 5 ở nước ta.

a CS Nhà nước và chính phủ Việt ~ sớm nhận thức được những giá trị và tầm quan trọng cũng như nguy cơ 1 tai hguyén rừng, sự suy giảm đa dạng - sinh học nên đã có những sách, .€hiến lược nhằm phát triển bảo vệ tài nguyên rừng. Những biểu hi sự qửan tâm đó là sự ra đời của hệ thống của các vườn quốc gia và khu bả n thién nhiên, chương trình 327, 661. đặc biệt là kế hoạch hành Wp assink hoc 1995, chién luge phat triển lâm nghiệp giai đoạn 2001 — 2010 củ BNÑ&PTNT cùng với hệ thống chính sách nhằm hỗ trợ cho công tá Ka Vệ: và phat triển tài nguyên rừng.quốc gia, các khu bảo tồn chủ yếu là bảo vệ nguyên vẹn hệ sinh thái 'ừH@, goài ra còn có vai trò tích cực trong việc bảo vệ nguồn gen các loại cây ửnp đc biệt là các loài có giá trị cao, đang dứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Việc bảo tồn các loài thực vật quý hiếm có nguy có nguy cơ bị đe dọa giữ một vai trò quan trọng đặc biệt không chỉ về mặt khoa học mà còn liên quan toàn diện, lâu dài đến sự tồn tại phát triển của các khu bảo tồn, vườn quốc gia.

Từ những nhận định trên, việc nghiên cứu loài cây Cà ỗi sa pa Castanopsis lecomrei, một loài cây quý hiếm của nước ta và được liệt vào sách đỏ Việt Nam giá trị phục vụ con người. PHAN I TONG QUAN NGHIEN CUU Cây rừng là một thực thé sống, nó ton tai trong tự nhiên mang những đặc điểm hình dạng khác nhau. Muốn nhận biết chính xác loài cây cần rất nhiều thời gian. Hiện nay đã có nhiều công trình nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến cây rừng, kết quả đạt được của những công trình đó đã giúp:efØ Thiều dự án trồng rừng, khôi phục lại trạng thái rừng.tiến hành thuận lợi và đem lạ hiệ quả cao.

Nghiên cứu đặc điềm sinh vật học của một loài oe công trình đang được phổ biến rộng rãi trên thế giới, đặc biệtI lệt Nam đây chính là cơ đấmmat dang duoc Dang sở đề giải quyết van đề khôi phục lại các diện fusing da và nhà nước quan tâm. A š ase Nghiên cứu đặc điểm sinh học của lo oa học nghiên cứu đặc tính sinh vật học được hình thành trong qúa trình sông của loài. Trong đặc tính sinh vật học đó bao gồm rất nhiều đặc tính nhỏ a loài như: Đặc tính sinh thái học, đặc tính sinh trưởng, đặc tính vật hậu.ẤU, ¿ y,n hién cứu đặc tính sinh vật học người ta khó có thể nghiên cứu đầy đủ m ác tính của loài mà chỉ nghiên cứu một vài đặc điểm nhỏ, riêng lẻ. | &© Nghiên cứu đặc điểm s at họ cản một loài đã được hình thành từ rất lâu đời.

Có những loài ^ đầu tư rất hhiều cho việc nghiên cứu một số đặc điểm riêng lẻ nhưng có ¡ hiện nay chưa được đầu tư nghiên cứu, trong đó có loài Càối sa pa ở nước - ta, hiện nay chưa được quan tâm nhiều chỉ mới dừng lại Sf. , worl ở việc mô ta mộ ` : im vé hinh mie kích thước, hoa quả Ha xuất hiện ở ÀĐ đà» Nghiên cứu trên thế giới Nhân tế sinh thái được nhiều tác giả quan tâm và tìm hiểu là sự thiếu hụt ánh sáng của cây con dưới tán rừng. Nếu ở trong rừng, cây con chết vì thiếu nước thì cũng không nên loại trừ do thiếu ánh sáng. Trong rừng mưa nhiệt đới, sự thiếu hụt ánh sáng ảnh hưởng chủ yếu đến phát triển cây con, còn đối với sự nảy mầm và phát triển mầm non thường không rõ (Baur G, N 1962).

Khi nghiên cứu tái sinh tự nhiên (TSTN) của rừng, các tác giả nhận định tầng cây cỏ và cây bụi đã ảnh hưởng tới cây tái sinh các loài cây gỗ. Ở quần thụ kín tán, tuy thảm cỏ phát triểm kém nhưng cạnh tranh ng và ánh sáng của chúng vẫn ảnh hưởng đến cây tái sinh. eel lam đã qua khai thác, thảm cỏ có điều kiện phát sinh mạnh mẽ sẽ trở ngại Íé: th po ee rừng. Ngoài ra Ghent, A.W (1969) còn nhận xét: Thảm mục, c Abii nhiệt, tầng đất mặt quan hệ với tái sinh ring citing can duge | õ.

Hién nnhiên, trong những ‘ | SS , trường hợp cụ thê ảnh hưởng của động vật ; a lua rừng có thê gây những tác hại đến TSTN ở mức độ khác nhau. &) Cấu trúc của quần thụ ảnh hưởng tới tái sinh đã được Andel. S (1981) chứng minh d6 day tối ưu cho sự phát triển bình thường cây gỗ là 0,6-0,7m. Độ khép tán của quân thụ có quan hà với mậtđộ và sức sống của cây con.

Trong sự cạnh tranh giữa thực vật về dịnh g khoáng, ánh sáng, âm độ tùy thuộc vào loài ve điều kiện sinh thái của quần thể thực ~ nae đặc tính sinh vật học, tuổi c 2 vật.