CHƯƠNG 1 MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ KIỂM ĐỊNH MỐI QUAN HỆ GIỮA CHI PHÍ VÀ LỢI NHUẬN VÀ TỐI THIỂU HÓA CHI PHÍ 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ CHI PHÍ VÀ LỢI NHUẬN 1. Khái niệm và phân loại chi phí 1. Khái niệm chi phí Chi phí là khái niệm cơ bản trong kinh tế học, là sự hao phí về nguồn lực để các doanh nghiệp đạt được mục tiêu cụ thể.
Tức là số tiền phải trả để thực hiện các hoạt động kinh tế như sản xuất, giao dịch… nhằm mua được các loại hàng hóa dịch vụ cần thiết cho quá trình sản xuất kinh doanh. Theo Giáo trình kinh tế học vi mô, Nhà xuất bản Giáo dục Hà Nội (2006), thì “chi phí sản xuất là số tiền mà một nhà sản xuất hay doanh nghiệp phải chi để mua các yếu tố đầu vào cần thiết cho quá trình sản xuất hàng hóa nhằm mục đích thu lợi nhuận”. Còn theo Mankiw (2006) lại chỉ ra rằng “chi phí của một thứ là các mà bạn phải bỏ ra để có được thứ đó”. Như vậy, chi phí là toàn bộ các phí tổn mà doanh nghiệp phải bỏ ra để tiến hành sản xuất kinh doanh trong một giai đoạn nhất định.
Phân loại chi phí Căn cứ vào nội dung và tính chất của các khoản chi, các loại chi phí được phân thành: - Chi phí cơ hội Các quyết định đều có chi phí cơ hội, bởi vì lựa chọn một việc trong một thế giới của sự khan hiếm có nghĩa là phải từ bỏ một việc khác. Theo Samuelson (2007) cho rằng “chi phí cơ hội là giá trị của hàng hóa hoặc dịch vụ phải từ bỏ để sản xuất ra hàng hóa và dịch vụ đó”. Còn theo McConnell (2003): “chi phí cơ hội là giá trị bị mất đi do không sử dụng nguồn lực vào phương án bị bỏ qua tốt nhất”. Tóm lại, chi phí cơ hội của việc sử dụng nguồn lực là toàn bộ những chi phí mà doanh nghiệp phải đánh đổi để có thể sử dụng các nguồn lực nhằm sản xuất ra hàng hóa, dịch vụ.
- Chi phí kế toán Theo Nicholson (2003) cho ra rằng “chi phí kế toán là toàn bộ các chi phí mà doanh nghiệp đã thực chi ra để sản xuất hàng hóa và dịch vụ”. Nó chính là chi phí hiện. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chi phí kinh tế Theo Thomas (2003) thì chi phí kinh tế là bao gồm các chi phí rõ ràng liên quan đến hoạt động hàng ngày của một doanh nghiệp và là chi phí (gián tiếp) tiềm ẩn. Chi phí kinh tế = chi phí kế toán + chi phí cơ hội Căn cứ vào thay đổi của đầu vào, các chi phí của doanh nghiệp được phân thành hai loại: - Chi phí trong ngắn hạn: Chi phí trong ngắn hạn là những chi phí phát sinh trong ngắn hạn, giai đoạn mà doanh nghiệp không có đủ điều kiện để thay đổi toàn bộ đầu vào.
- Chi phí trong dài hạn: Chi phí trong dài hạn là chi phí phát sinh trong dài hạn, giai đoạn mà các doanh nghiệp có đủ điều kiện thay đổi toàn bộ các đầu vào. Khái niệm và phân loại lợi nhuận 1. Khái niệm lợi nhuận Lợi nhuận là mục tiêu kinh tế cao nhất, là điều kiện tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. Các doanh nghiệp tham gia trên thị trường đều mong muốn thu được lợi nhuận tối đa.
Theo McConnell (2003) thì “lợi nhuận là phần chênh lệch giữa tổng thu nhập của doanh nghiệp và tổng chi phí trong một thời kỳ nhất định”. Theo Nguyễn Văn Dần (2009): “lợi nhuận là phần chênh lệch giữa tổng doanh thu và tổng chi phí”. Tóm lại, lợi nhuận chính là phần tài sản mà nhà đầu tư nhận thêm nhờ đầu tư sau khi đã trừ đi các chi phí liên quan đến đầu tư đó, bao gồm cả chi phí cơ hội, là phần chênh lệch giữa tổng doanh thu và tổng chi phí. Lợi nhuận được tính bằng công thức: Π = TR – TC = (P – ATC)*Q Trong đó: P là giá bán Q là khối lượng đơn vị sản phẩm bán ra.
(P – ATC) là lợi nhuận đơn vị sản phẩm. ATC là chi phí trung bình đơn vị sản phẩm. Phân loại lợi nhuận - Lợi nhuận kế toán: Lợi nhuận kế toán được xác định bằng cách lấy doanh thu trừ đi chi phí kế toán. Đó là khoản chi phí không tính đến những chi phí tiềm ẩn hay chi phí cơ hội.
Lợi nhuận kế toán = Doanh thu - chi phí kế toán - Lợi nhuận kinh tế: Lợi nhuận kinh tế được xác định bằng tổng doanh thu trừ đi chi phí kinh tế. Lợi nhuận kinh tế nhỏ hơn lợi nhuận kế toán do khi tính toán ta phải 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trừ đi những khoản chi phí cơ hội của doanh nghiệp mất đi khi thực hiện dự án kinh doanh này. Lợi nhuận kinh tế = Doanh thu - chi phí kế toán - chi phí cơ hội 1.MỘT SỐ LÝ THUYẾT VỀ CHI PHÍ VÀ LỢI NHUẬN 1.Lý thuyết chung về chi phí 1. Các chỉ tiêu phản ánh chi phí sản xuất Các chỉ tiêu về tổng chi phí - Tổng chi phí (TC) Theo Nguyễn Văn Dần (2006) thì “tổng chi phí sản xuất của doanh nghiệp là toàn bộ chi phí mà doanh nghiệp chi ra cho tất cả yếu tố sản xuất biến đổi trong mỗi đơn vị thời gian”, bao gồm 2 bộ phận cấu thành: Chi phí cố định và chi phí biến đổi (TC = TFC + TVC).
Theo Samuelson (2007): “tổng chi phí là phí tổn bằng tiền tối thiểu cần để sản xuất ra mỗi mức sản lượng Q”. Tổng chi phí tăng lên khi Q tăng. C TC TVC C0 TFC 0 Q Hình 1. Đồ thị các đường tổng chi phí - Tổng chi phí cố định (TFC) Theo Thomas (2003) thì “tổng chi phí cố định là một khái niệm sản xuất ngắn hạn, là những phần chi phí kinh doanh không thay đổi theo quy mô sản xuất, nếu xét trong khuôn khổ công suất sản xuất nhất định”.
Chi phí cố định của sản xuất có liên quan đến việc mua và duy trì các yếu tố cố định của sản xuất. - Tổng chi phí biến đổi (TVC) Theo Thomas (2003) thì “tổng chi phí biến đổi của sản xuất có liên quan đến việc mua và duy trì các yếu tố biến đổi của sản xuất”. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, tổng chi phí biến đổi là những phí tổn thay đổi cùng với mức sản lượng gồm nguyên vật liệu, tiền công, tiền nhiên liệu và bao gồm tất cả chi phí không phải là cố định. Nhìn vào hình vẽ 1.1 ta thấy do TFC là một số cố định nên đường TFC nằm ngang song song với trục hoành và cắt trục tung tại điểm có tung độ chính bằng giá trị TFC.
Ngay cả khi doanh nghiệp không sản xuất ra bất kỳ một sản phẩm nào thì vẫn phải chịu một khoản chi phí cố định C0. Đường TVC và TC có cùng độ dốc và cách nhau một khoảng bằng TFC. Vì vậy, nên đường tổng chi phí (TC) có dạng giống với đường tổng chi phí biến đổi (TVC), đường TC luôn song song với đường TVC và cách TVC một đoạn bằng đúng bằng chi phí cố định (TFC). Các yếu tố làm thay đổi chi phí a)Giá cả các yếu tố đầu vào Giá cả các yếu tố đầu vào là yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất ảnh hưởng đến chi phí sản xuất của doanh nghiệp.
Giá cả yếu tố đầu vào tăng lên làm cho tổng chi phí tăng lên và chi phí bình quân cũng tăng lên tương ứng và ngược lại. Như vậy giá cả các yếu tố đầu vào và tổng chi phí có mối quan hệ tỷ lệ thuận. Giá cả các yếu tố đầu vào ảnh hưởng đến chi phí doanh nghiệp gồm: Chi phí nguyên vật liệu, nhân công, máy móc thiết bị…những yếu tố này có tỷ trọng khá lớn trong tổng chi phí, khi có sự thay đổi nhỏ trong giá cả thì sẽ có tác động rất lớn đến tổng chi phí. b) Khối lượng hàng hóa được sản xuất ra Khối lượng hàng hóa được sản xuất ra cũng là nhân tố có ảnh hưởng lớn đến chi phí sản xuất của doanh nghiệp.
Rõ ràng là khi khối lượng hàng hóa được sản xuất ra tăng lên thì cũng đồng nghĩa với chi phí sản xuất cũng sẽ tăng lên. Vì vậy, việc xác định được khối lượng hàng hóa cần sản xuất tối ưu sẽ chính là một trong những phương pháp để tối đa hóa lợi nhuận cho doanh nghiệp với mức chi phí tối thiểu. c) Các yếu tố khác Ngoài các yếu tố trên thì chi phí của doanh nghiệp còn chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố khác như: Trình độ cơ sở vật chất kỹ thuật của doanh nghiệp, sự thành thạo nghiệp vụ, hiểu biết về hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, tình hình diễn biến thị trường…những yếu tố này cũng có tác động khá mạnh chi phí sản xuất của doanh nghiệp. Do đó, doanh nghiệp cần phải có những chiến lược và chính sách phù hợp góp phần tối thiểu hóa chi phí sản xuất của doanh nghiệp.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vai trò của chi phí đối với hoạt động sản xuất Doanh nghiệp muốn thực hiện các mục tiêu kinh doanh thì doanh nghiệp phải bỏ ra những chi phí trong quá trình sản xuất kinh doanh. Chưa có chi phí thì doanh nghiệp không thể tồn tại và hoạt động được. Điều này được thể hiện rõ hơn trong công thức tính lợi nhuận đó là: Lợi nhuận = Doanh thu - Chi phí Chi phí mà doanh nghiệp bỏ ra bao gồm chi phí cho việc sản xuất sản phẩm, chi phí tổ chức tiêu thụ sản phẩm và những khoản tiền thuế gián thu nộp cho nhà nước… Tuy nhiên, các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khác nhau thì nội dung cơ cấu chi phí sẽ không giống nhau.
Điều quan trọng đối với tất cả các doanh nghiệp là phải luôn quan tâm đến tiết kiệm chi phí vì nếu chi phí không hợp lí, không đúng với thực tế của nó đều gây ra những trở ngại trong quản lý và đều làm giảm lợi nhuận của doanh nghiệp. Như vậy, doanh nghiệp muốn thắng trong cạnh tranh, một vấn đề quan trọng mà bất cứ doanh nghiệp thuộc thành phần kinh tế cũng đều phải quan tâm là giảm chi phí sản xuất, vì giảm một đồng chi phí có nghĩa là tăng một đồng lợi nhuận trong điều kiện các yếu tố khác không đổi. Lợi nhuận có ý nghĩa quyết định sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp, lợi nhuận thể hiện việc kinh doanh có hiệu quả.