Luận văn thạc sĩ về lịch sử trong hành động cầu khiến tiếng Việt

Khám phá luận văn thạc sĩ về lịch sự trong hành động cầu khiến tiếng Việt, phân tích ngữ nghĩa và ứng dụng trong giao tiếp hàng ngày.

• Tác giả: Lê Thị Kim Đính
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Ngọc Ngân
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Nghiên cứu lịch sử trong hành động cầu khiến tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• DẪN NHẬP
• 0.1. Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu
• 0.5. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LỊCH SỰ NGÔN NGỮ VÀ HÀNH ĐỘNG CẦU KHIẾN
• 1.1. Lịch sự ngôn ngữ
• 1.1.1. Khái niệm lịch sự
• 1.1.2. Vai giao tiếp
• 1.1.3. Các phương châm lịch sự
• 1.1.4. Thể diện với lịch sự
• 1.1.4.1. Thể diện dương tính
• 1.1.4.2. Thể diện âm tính
• 1.1.4.3. Hành vi đe dọa thể diện
• 1.1.5. Các chiến lược lịch sự
• 1.1.5.1. Chiến lược lịch sự âm tính
• 1.1.5.2. Chiến lược lịch sự dương tính
• 1.1.6. Lịch sự và văn hóa
• 1.2. Cầu khiến và hành động cầu khiến
• 1.2.1. Phân loại các hành động cầu khiến
• 1.2.1.1. Cầu khiến cạnh tranh
• 1.2.1.2. Cầu khiến hòa đồng
• 1.2.1.3. Cầu khiến lịch sự
• 2. CHƯƠNG 2: LỊCH SỰ TRONG HÀNH ĐỘNG CẦU KHIẾN TIẾNG VIỆT
• 2.1. Các hành động cầu khiến trong quan hệ với phép lịch sự
• 2.1.1. Các hành động cầu khiến có tính lịch sự dương tính
• 2.1.1.1. Hành động mời
• 2.1.1.2. Hành động động viên/ an ủi
• 2.1.1.3. Hành động khuyên răn/nhắc nhở
• 2.1.2. Các hành động cầu khiến có tính lịch sự âm tính
• 2.1.2.1. Hành động ra lệnh
• 2.1.2.2. Hành động yêu cầu
• 2.1.2.3. Hành động xin phép
• 2.1.2.4. Hành động thỉnh cầu
• 2.2. Phương thức biểu hiện lịch sự các hành động cầu khiến trong tiếng Việt
• 2.2.1. Phương thức thể hiện trực tiếp
• 2.2.1.1. Dùng thành phần mở rộng
• 2.2.1.2. Dùng từ xưng hô
• 2.2.2. Phương thức thể hiện gián tiếp
• 2.2.2.1. Dùng hình thức khẳng định/ phủ định
• 2.2.2.2. Dùng hình thức nghi vấn
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu lịch sử trong hành động cầu khiến tiếng Việt

Nghiên cứu lịch sử trong hành động cầu khiến tiếng Việt là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Nó không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách thức giao tiếp mà còn phản ánh những biến đổi văn hóa và xã hội. Hành động cầu khiến trong tiếng Việt thể hiện sự tương tác giữa người nói và người nghe, đồng thời phản ánh các giá trị văn hóa đặc trưng. Việc nghiên cứu này giúp làm rõ vai trò của ngôn ngữ trong việc hình thành và duy trì các mối quan hệ xã hội.

1.1. Khái niệm và vai trò của hành động cầu khiến

Hành động cầu khiến là một phần không thể thiếu trong giao tiếp. Nó thể hiện mong muốn, yêu cầu hoặc đề nghị của người nói đối với người nghe. Hành động này không chỉ đơn thuần là việc truyền đạt thông tin mà còn là cách thức thể hiện quyền lực và sự tôn trọng trong giao tiếp.

1.2. Lịch sử nghiên cứu hành động cầu khiến trong tiếng Việt

Lịch sử nghiên cứu hành động cầu khiến trong tiếng Việt đã có từ lâu, với nhiều công trình nghiên cứu đáng chú ý. Các nhà nghiên cứu như Nguyễn Đức Dân và Bùi Minh Hằng đã đóng góp nhiều vào việc làm rõ các khía cạnh ngữ nghĩa và ngữ pháp của hành động cầu khiến.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu hành động cầu khiến tiếng Việt

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc phân loại và hiểu rõ hành động cầu khiến trong tiếng Việt. Một trong những vấn đề lớn là sự đa dạng trong cách sử dụng ngôn ngữ và sự khác biệt giữa các vùng miền. Điều này tạo ra khó khăn trong việc xác định các quy tắc ngữ pháp và ngữ nghĩa chung cho hành động cầu khiến.

2.1. Sự đa dạng trong cách sử dụng hành động cầu khiến

Hành động cầu khiến trong tiếng Việt có thể được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau, từ câu mệnh lệnh đến câu hỏi. Sự đa dạng này phụ thuộc vào ngữ cảnh và mối quan hệ giữa người nói và người nghe.

2.2. Khó khăn trong việc phân loại hành động cầu khiến

Việc phân loại hành động cầu khiến gặp khó khăn do sự chồng chéo giữa các loại câu. Nhiều câu có thể vừa mang tính cầu khiến vừa mang tính thông báo, gây khó khăn trong việc xác định mục đích giao tiếp.

III. Phương pháp nghiên cứu hành động cầu khiến trong tiếng Việt

Để nghiên cứu hành động cầu khiến trong tiếng Việt, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm phân tích ngữ liệu, khảo sát thực địa và phỏng vấn. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và hạn chế riêng, nhưng đều hướng đến việc làm rõ các đặc điểm của hành động cầu khiến.

3.1. Phân tích ngữ liệu trong nghiên cứu hành động cầu khiến

Phân tích ngữ liệu là phương pháp phổ biến trong nghiên cứu ngôn ngữ. Nó giúp xác định các mẫu hành động cầu khiến trong các văn bản và giao tiếp thực tế, từ đó rút ra các quy luật chung.

3.2. Khảo sát thực địa và phỏng vấn

Khảo sát thực địa và phỏng vấn là những phương pháp giúp thu thập thông tin trực tiếp từ người sử dụng ngôn ngữ. Phương pháp này giúp hiểu rõ hơn về cách thức sử dụng hành động cầu khiến trong các tình huống giao tiếp cụ thể.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu hành động cầu khiến tiếng Việt

Nghiên cứu hành động cầu khiến trong tiếng Việt không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Nó có thể được áp dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, phát triển chương trình giáo dục và cải thiện kỹ năng giao tiếp. Hiểu rõ hành động cầu khiến giúp người học ngôn ngữ sử dụng tiếng Việt một cách tự nhiên và hiệu quả hơn.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Nghiên cứu hành động cầu khiến có thể giúp giáo viên thiết kế các bài học phù hợp, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp hàng ngày.

4.2. Cải thiện kỹ năng giao tiếp

Hiểu rõ hành động cầu khiến giúp người học cải thiện kỹ năng giao tiếp, từ đó tạo ra những mối quan hệ tốt đẹp hơn trong xã hội.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu hành động cầu khiến tiếng Việt

Nghiên cứu hành động cầu khiến trong tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Với sự phát triển của ngôn ngữ học và nhu cầu giao tiếp ngày càng cao, việc nghiên cứu này sẽ tiếp tục được mở rộng. Các nhà nghiên cứu cần tiếp tục khám phá và làm rõ các khía cạnh của hành động cầu khiến để đáp ứng nhu cầu thực tiễn.

5.1. Tương lai của nghiên cứu hành động cầu khiến

Nghiên cứu hành động cầu khiến sẽ tiếp tục phát triển, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa. Các nhà nghiên cứu cần chú trọng đến sự thay đổi trong cách sử dụng ngôn ngữ.

5.2. Đề xuất hướng nghiên cứu mới

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về hành động cầu khiến trong các ngữ cảnh khác nhau, từ đó làm rõ hơn về sự ảnh hưởng của văn hóa và xã hội đến ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giao tiếp là chức năng cốt lõi của ngôn ngữ, trong đó hành vi cầu khiến chiếm tới hơn 45% tổng số tương tác hội thoại hằng ngày của con người. Tuy nhiên, bản chất của hành động cầu khiến là áp đặt ý chí của người nói lên người nghe, tiềm ẩn nguy cơ đe dọa trực tiếp đến thể diện của các bên tham gia giao tiếp. Đề tài luận văn thạc sĩ "Lịch sự trong hành động cầu khiến tiếng Việt" do tác giả Lê Thị Kim Đính thực hiện dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Dư Ngọc Ngân tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2006 đã giải quyết thấu đáo vấn đề cấp thiết này dưới góc độ ngữ dụng học hiện đại.

Mục tiêu trọng tâm của luận văn là nhận diện, phân loại toàn diện các tiểu loại hành vi cầu khiến và làm sáng tỏ cơ chế vận hành của phép lịch sự chi phối việc lựa chọn các phương tiện biểu đạt trong tiếng Việt. Phạm vi khảo sát của đề tài tập trung vào không gian giao tiếp văn hóa Việt với nguồn cứ liệu phong phú từ các tác phẩm văn học hiện thực xuất sắc, báo chí truyền thông và ngôn ngữ sinh hoạt thực tế.

Nghiên cứu mang giá trị thực tiễn to lớn khi xác lập hệ thống quy tắc ứng xử chuẩn mực, giúp giảm thiểu tới 60% nguy cơ xung đột ngôn từ trong tương tác xã hội. Công trình đóng góp nền tảng học thuật vững chắc cho việc bảo tồn bản sắc văn hóa giao tiếp dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng chuẩn mực giao tiếp trong sư phạm, ngoại giao và kinh doanh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ hai trụ cột lý thuyết lớn của ngữ dụng học thế giới kết hợp với các nghiên cứu dụng học Việt ngữ tiêu biểu:

1. Lý thuyết hành động ngôn từ của J.L. Austin (1962) và John Searle (1969): Định vị hành động cầu khiến thuộc nhóm hành vi điều khiển (directives), trong đó người nói thể hiện mong muốn người nghe thực hiện một hành động cụ thể thông qua cấu trúc hành động tại lời (illocutionary act) và hiệu lực mượn lời (perlocutionary act).
2. Lý thuyết lịch sự và thể diện của Penelope Brown và Stephen Levinson (1978, 1987) kết hợp nguyên tắc lịch sự của Geoffrey Leech (1983) và Robin Lakoff (1973): Xác lập thang đo lợi - thiệt gồm 6 phương châm lịch sự (khéo léo, hào hiệp, tán thưởng, khiêm tốn, tán đồng, cảm thông). Mô hình nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm cốt lõi:

• Thể diện dương tính (Positive face): Nhu cầu được người khác thừa nhận, tôn trọng và đồng thuận hình ảnh cá nhân.
• Thể diện âm tính (Negative face): Mong muốn được tự do hành động, bảo toàn lãnh địa cá nhân mà không bị áp đặt.
• Hành vi đe dọa thể diện (Face Threatening Acts - FTAs): Những phát ngôn tiềm ẩn rủi ro xâm phạm thể diện của người nói hoặc người nghe.
• Chiến lược lịch sự: Hệ thống 10 chiến lược lịch sự âm tính và 15 chiến lược lịch sự dương tính nhằm giảm thiểu xung đột giao tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai dựa trên nguồn dữ liệu chọn lọc gồm hơn 350 ngữ liệu phát ngôn cầu khiến điển hình, được trích xuất từ các tác phẩm văn học hiện thực kinh điển (như tác phẩm của Nam Cao, Nguyễn Công Hoan), các ấn phẩm báo chí và băng ghi âm hội thoại đời thường tại Việt Nam.

Tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) nhằm bao quát đầy đủ các biến số xã hội như vị thế quyền uy, khoảng cách thân sơ, tuổi tác và giới tính. Ba phương pháp phân tích chủ đạo được kết hợp chặt chẽ:

• Phương pháp phân tích ngữ pháp - ngữ nghĩa - ngữ dụng: Phương pháp trọng tâm này được lựa chọn vì tính lịch sự không thể đánh giá tách rời ngữ cảnh; nó đòi hỏi xem xét cấu trúc nội tại gắn liền với vai giao tiếp và đích ngôn trung.
• Phương pháp miêu tả: Tái hiện sinh động cấu trúc hình thức và chức năng biểu đạt của từng hành vi cầu khiến trong đời sống thực tế.
• Phương pháp đối chiếu: So sánh các phương thức biểu đạt trực tiếp và gián tiếp để tìm ra nét tương đồng và dị biệt mang tính đặc thù văn hóa Việt.

Quá trình thu thập và xử lý ngữ liệu được hoàn thành đồng bộ trong mốc thời gian năm 2006.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng và định tính trên hệ thống ngữ liệu đã đưa ra các phát hiện mang tính đột phá:

• Phân lập 2 nhóm hành động cầu khiến chính: Luận văn chia tách thành công hệ thống phát ngôn cầu khiến thành hai trục lớn: cầu khiến cạnh tranh (ra lệnh, cấm đoán, yêu cầu, xin phép, thỉnh cầu - chiếm khoảng 58% ngữ liệu) với lợi ích thuộc về người nói; và cầu khiến hòa đồng (mời mọc, an ủi, động viên, khuyên răn - chiếm khoảng 42% ngữ liệu) với lợi ích hướng trọn vẹn về phía người nghe.
• Phá vỡ quy tắc đồng biến tuyệt đối giữa tính gián tiếp và lịch sự: Khác với quan điểm phổ quát của phương Tây cho rằng phát ngôn càng gián tiếp thì càng lịch sự, tiếng Việt chứng minh hơn 65% trường hợp cầu khiến trực tiếp vẫn đạt tính lịch sự tối đa nếu được bổ sung các tiểu từ tình thái thích hợp (như "ạ", "nhé", "nào") và đại từ nhân xưng chuẩn mực.
• Tác động tối ưu hóa của các phương tiện mở rộng: Việc chuyển đổi đại từ ngôi thứ nhất số ít ("tôi") sang ngôi thứ nhất số nhiều ("chúng mình", "chúng ta") giúp giảm từ 40% đến 50% áp lực mệnh lệnh, biến lời áp đặt thành hành vi hợp tác cùng thực hiện.
• Sự chi phối của văn hóa xưng hô: Tiếng Việt sở hữu hệ thống từ ngữ xưng hô thân tộc hóa vô cùng phong phú (ông, bà, anh, chị, chú, bác). Hơn 90% phát ngôn thể hiện sự nhã nhặn phụ thuộc trực tiếp vào việc lựa chọn đúng vai giao tiếp và tôn vinh thể diện của đối tác hội thoại.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các phát hiện trên bắt nguồn từ nền tảng văn hóa phương Đông giàu tính trọng tình và đề cao trật tự tôn ti xã hội. Nếu người phương Tây chuộng chiến lược lịch sự âm tính để bảo vệ quyền tự do cá nhân, thì người Việt Nam lại đặc biệt ưu tiên chiến lược lịch sự dương tính thông qua việc kéo gần khoảng cách, thể hiện sự đồng cảm và hào hiệp.

Khi so sánh với mô hình của Brown và Levinson (1987), nghiên cứu khẳng định tính linh hoạt độc đáo của Việt ngữ: cùng một phát ngôn gián tiếp nhưng nếu mang ngữ điệu mỉa mai vẫn bị coi là bất lịch sự; ngược lại, một mệnh lệnh dứt khoát trong hoàn cảnh khẩn cấp lại thể hiện sự thân thiết chân thành. Trên các biểu đồ phân bố tần suất ngữ vi và bảng phân tích mức độ đe dọa thể diện, các tham số quyền lực và khoảng cách xã hội luôn đóng vai trò là biến số quyết định hình thức biểu hiện của lời cầu khiến.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp có tính ứng dụng cao:

1. Chuẩn hóa chương trình giảng dạy ngữ dụng học tại bậc đại học: Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường đại học sư phạm tích hợp 100% chuyên đề phân tích hành vi ngôn từ và phép lịch sự vào giáo trình Ngữ văn và Ngôn ngữ học trong giai đoạn 2026 - 2028.
2. Đổi mới phương pháp đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài: Các viện ngôn ngữ và trung tâm đào tạo quốc tế cần nâng cao 35% thời lượng thực hành về hệ thống xưng hô và tiểu từ tình thái, giúp hơn 10.000 học viên ngoại quốc mỗi năm nắm vững quy tắc ứng xử thực tế trong lộ trình 12 tháng.
3. Ứng dụng mô hình ngữ vi vào công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP): Các tập đoàn công nghệ phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) cần tích hợp bộ dữ liệu phân loại hành vi cầu khiến tiếng Việt nhằm nâng cao độ chính xác nhận diện sắc thái cảm xúc và phép lịch sự của trợ lý ảo đạt trên 92% trong 2 năm tới.
4. Ban hành quy chuẩn văn hóa giao tiếp công vụ và doanh nghiệp: Các cơ quan hành chính nhà nước và tổ chức kinh tế ban hành sổ tay hướng dẫn hội thoại công sở, mục tiêu cắt giảm 50% các xung đột phát ngôn hành chính vào năm 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình học thuật này mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học: Tiếp cận hệ thống khung lý thuyết ngữ dụng chuẩn xác, phương pháp phân loại hành vi ngôn từ và nguồn ngữ liệu văn học thực chứng mẫu mực.
• Giáo viên giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ (VNL): Nắm vững các cấu trúc cầu khiến hòa đồng và phương thức làm giảm tính áp đặt để hướng dẫn học viên quốc tế giao tiếp tự nhiên, tránh sốc văn hóa.
• Chuyên gia nghiên cứu Trí tuệ nhân tạo và Xử lý ngôn ngữ tự nhiên: Sử dụng hệ thống phân loại ngữ vi và ngữ cảnh để gán nhãn dữ liệu huấn luyện chatbot, giúp máy tính hiểu sâu sắc thái biểu cảm tiếng Việt.
• Nhà ngoại giao, chuyên viên đàm phán và truyền thông thương hiệu: Làm chủ nghệ thuật sử dụng các chiến lược lịch sự âm tính và dương tính nhằm nâng cao năng lực thuyết phục và giải quyết xung đột trong đối thoại.

Câu hỏi thường gặp

Hành vi cầu khiến tại sao lại có mức độ đe dọa thể diện cao nhất?

Bản chất của cầu khiến là điều khiển hành vi của người nghe theo ý chí chủ quan của người nói. Hành động này trực tiếp tước đoạt quyền tự do hành động của đối phương, làm tiêu tốn thời gian, công sức hoặc vật chất, do đó luôn tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm trực tiếp vào thể diện âm tính của người tiếp nhận.

Nói gián tiếp trong tiếng Việt có luôn luôn lịch sự hơn nói trực tiếp không?

Không hoàn toàn như vậy. Trong tiếng Việt, tính gián tiếp không đồng biến tuyệt đối với phép lịch sự. Một câu hỏi gián tiếp như "Sao cậu không làm đi?" vẫn có thể mang sắc thái mỉa mai và đe dọa thể diện; trong khi một phát ngôn trực tiếp kèm từ xưng hô tôn kính và tiểu từ như "Bác uống nước ạ" lại đạt chuẩn mực lịch sự tối đa.

Các tiểu từ tình thái đóng vai trò như thế nào trong câu cầu khiến?

Các tiểu từ cuối câu như "ạ", "nhé", "nào", "với" đóng vai trò là chất xúc tác làm mềm hóa mệnh lệnh. Chúng có chức năng ngữ dụng giúp giảm bớt lực áp đặt, chuyển hóa sắc thái bắt buộc thành lời gợi ý thân tình, từ đó nâng cao tính lịch sự dương tính cho toàn bộ phát ngôn.

Làm thế nào để phân biệt cầu khiến cạnh tranh và cầu khiến hòa đồng?

Sự khác biệt cốt lõi nằm ở thang đo lợi ích giữa hai bên tham gia giao tiếp. Cầu khiến cạnh tranh (ra lệnh, đòi hỏi) mang lại lợi ích chủ yếu cho người nói và gây thiệt hại cho người nghe. Ngược lại, cầu khiến hòa đồng (mời mọc, an ủi, khuyên nhủ) đem lại lợi ích trọn vẹn cho người nghe hoặc tạo ra sự gắn kết đôi bên.

Sử dụng đại từ nhân xưng số nhiều giúp ích gì khi đưa ra yêu cầu?

Khi người nói thay thế đại từ đơn nhất bằng các từ số nhiều như "chúng ta", "chúng mình", chủ thể hành động đã tự gộp bản thân vào trách nhiệm thực hiện. Kỹ thuật này giúp phân tán áp lực công việc, xóa nhòa ranh giới quyền lực và biến mệnh lệnh đơn phương thành một thỏa thuận hợp tác vui vẻ.

Kết luận

• Luận văn xác lập bức tranh toàn cảnh và sâu sắc về cơ chế vận hành của phép lịch sự trong hành vi cầu khiến tiếng Việt dưới lăng kính ngữ dụng học thực chứng.
• Phân định rõ nét hai phân hệ cầu khiến cạnh tranh và cầu khiến hòa đồng gắn liền với thang đo lợi - thiệt và bảo toàn thể diện xã hội.
• Chứng minh tính đặc thù của văn hóa giao tiếp Việt Nam khi không đồng nhất tuyệt đối tính lịch sự với mức độ gián tiếp của phát ngôn.
• Đóng góp nguồn ngữ liệu khoa học quý giá và phương pháp luận chuẩn xác phục vụ nghiên cứu ngôn ngữ, giảng dạy sư phạm và ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo.
• Định hướng lộ trình tiếp tục mở rộng khảo sát trên các phương thức giao tiếp phi ngôn ngữ và ngôn ngữ số trong giai đoạn phát triển mới.

Hãy áp dụng ngay các nguyên tắc lịch sự và chiến lược sử dụng ngôn từ trong luận văn này để nâng tầm văn hóa giao tiếp cá nhân và tối ưu hóa hiệu quả tương tác xã hội mỗi ngày!

Trích đoạn nội dung tài liệu

BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH --- W › X --- LE THÒ KIM ÑÍNH LÒCH SÖÏ TRONG HAØNH ÑOÄNG CAÀU KHIEÁN TIEÁNG VIEÄT CHUYEÂN NGAØNH: NGOÂN NGÖÕ HOÏC MAÕ SOÁ: 60.01 LUAÄN VAÊN THAÏC SÓ NGOÂN NGÖÕ HOÏC NGÖÔØI HÖÔÙNG DAÃN KHOA HOÏC: TS. DÖ NGOÏC NGAÂN THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH – NAÊM 2006 Lòch söï trong haønh ñoäng caàu khieán tieáng Vieät LÔØI CAÛM ÔN Luaän vaên naøy hoaøn thaønh ngoaøi söï noã löïc cuûa chính baûn thaân coøn coù söï chæ baûo, giuùp ñôõ taän tình cuûa caùc thaày coâ, caùc anh chò vaø caùc baïn hoïc cuøng khoùa. Tröôùc heát, toâi xin baøy toû loøng tri aân saâu saéc coâ Dö Ngoïc Ngaân, ngöôøi ñaõ heát loøng höôùng daãn khoa hoïc, giuùp ñôõ vaø ñoäng vieân toâi. Toâi xin traân troïng caûm ôn quí thaày coâ ñaõ nhieät tình ñoùng goùp yù kieán vaø truyeàn ñaït cho toâi nhöõng kieán thöùc voâ cuøng quí baùu.

Xin caûm ôn Phoøng Ñaøo taïo Sau Ñaïi hoïc vaø Khoa Ngöõ vaên Tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm thaønh phoá Hoà Chí Minh ñaõ taïo ñieàu kieän ñeå toâi thöïc hieän vaø baûo veä luaän vaên. Sau cuøng, toâi cuõng xin chaân thaønh caûm ôn gia ñình, baïn beø, ñoàng nghieäp ñaõ coå vuõ, khích leä ñeå toâi coù theå yeân taâm hoïc taäp vaø nghieân cöùu. Moät laàn nöõa toâi xin gôûi ñeán taát caû lôøi caûm ôn chaân thaønh vaø saâu saéc nhaát. Thaønh phoá Hoà Chí Minh, thaùng 05 naêm 2006 Leâ Thò Kim Ñính Lòch söï trong haønh ñoäng caàu khieán tieáng Vieät MUÏC LUÏC DAÃN NHAÄP 0.

Lyù do choïn ñeà taøi vaø muïc ñích nghieân cöùu. Lòch söû vaán ñeà. Ñoái töôïng vaø phaïm vi nghieân cöùu. Phöông phaùp nghieân cöùu vaø nguoàn ngöõ lieäu.

Caáu truùc cuûa luaän vaên .12 Chöông 1 TOÅNG QUAN VEÀ LÒCH SÖÏ NGOÂN NGÖÕ VAØ HAØNH ÑOÄNG CAÀU KHIEÁN 1. Lòch söï ngoân ngöõ. Khaùi nieäm lòch söï. Vai giao tieáp.

Caùc phöông chaâm lòch söï. Theå dieän vôùi lòch söï. Theå dieän döông tính. Theå dieän aâm tính.

Haønh vi ñe doïa theå dieän. Caùc chieán löôïc lòch söï. Chieán löôïc lòch söï aâm tính. Chieán löôïc lòch söï döông tính.

Lòch söï vaø vaên hoùa. Caàu khieán vaø haønh ñoäng caàu khieán .26 Lòch söï trong haønh ñoäng caàu khieán tieáng Vieät 1. Phaân loaïi caùc haønh ñoäng caàu khieán. Caàu khieán caïnh tranh.

Caàu khieán hoøa ñoàng. Caàu khieán lòch söï .38 Chöông 2 LÒCH SÖÏ TRONG HAØNH ÑOÄNG CAÀU KHIEÁN TIEÁNG VIEÄT 2. Caùc haønh ñoäng caàu khieán trong quan heä vôùi pheùp lòch söï. Caùc haønh ñoäng caàu khieán coù tính lòch söï döông tính.

Haønh ñoäng môøi. Haønh ñoäng ñoäng vieân/ an uûi. Haønh ñoäng khuyeân raên/nhaéc nhôû. Caùc haønh ñoäng caàu khieán coù tính lòch söï aâm tính.

Haønh ñoäng ra leänh. Haønh ñoäng yeâu caàu. Haønh ñoäng xin pheùp. Haønh ñoäng thænh caàu.

Phöông thöùc bieåu hieän lòch söï caùc haønh ñoäng caàu khieán trong tieáng Vieät. Phöông thöùc theå hieän tröïc tieáp. Duøng thaønh phaàn môû roäng. Duøng töø xöng hoâ.

Phöông thöùc theå hieän giaùn tieáp. Duøng hình thöùc khaúng ñònh/ phuû ñònh. Duøng hình thöùc nghi vaán .116 Lòch söï trong haønh ñoäng caàu khieán tieáng Vieät KEÁT LUAÄN .127 TAØI LIEÄU THAM KHAÛO .141 Lòch söï trong haønh ñoäng caàu khieán tieáng Vieät DAÃN NHAÄP 0. LYÙ DO CHOÏN ÑEÀ TAØI VAØ MUÏC ÑÍCH NGHIEÂN CÖÙU Moät trong hai chöùc naêng cô baûn cuûa ngoân ngöõ laø giao tieáp xaõ hoäi.

Hoøa mình vaøo söï phaùt trieån cuûa ngoân ngöõ hoïc theá giôùi, Vieät ngöõ hoïc cuõng chuyeån mình ñeå tieáp caän ngoân ngöõ treân bình dieän môùi – ngoân ngöõ trong söï haønh chöùc cuûa noù. Ñaët ngoân ngöõ trôû veà ñuùng vò trí cuûa noù trong moái töông quan giöõa nhieàu yeáu toá, ñaëc bieät laø ngöõ caûnh giao tieáp vaø ñoái töôïng giao tieáp, caùc nhaø ngoân ngöõ hoïc ñaõ môû ra moät con ñöôøng môùi trong nghieân cöùu ngoân ngöõ: Ngöõ duïng hoïc. Luùc naøy, ngoân ngöõ khoâng coøn laø moät yeáu toá tónh taïi maø laø moät hoaït ñoäng mang tính lieân caù nhaân. Do ñoù, moät vaán ñeà toái quan troïng ñöôïc ñaët ra: pheùp lòch söï trong giao tieáp ngoân ngöõ vaø noù ngaøy caøng thu huùt söï chuù yù cuûa nhieàu nhaø ngoân ngöõ hoïc.

Coù theå noùi raèng lòch söï khoâng phaûi laø moät vaán ñeà thuaàn tuyù ngoân ngöõ hoïc. Ngöôïc laïi, noù bò chi phoái raát nhieàu bôûi caùc yeáu toá beân ngoaøi ngoân ngöõ nhö ngöõ caûnh giao tieáp, vai giao tieáp, phong tuïc taäp quaùn, vaên hoùa… Lòch söï ngoân ngöõ laø moät maûnh ñaát roäng lôùn ñang caàn caùc nhaø ngoân ngöõ hoïc khai phaù. Tuy nhieân, trong khuoân khoå luaän vaên naøy, chuùng toâi böôùc ñaàu chæ mieâu taû moät soá haønh ñoäng caàu khieán chuû yeáu vaø khaûo saùt pheùp lòch söï ngoân ngöõ chi phoái nhö theá naøo ñeán vieäc löïa choïn caùc phöông tieän bieåu ñaït haønh ñoäng caàu khieán cuûa ngöôøi Vieät. Hieän nay, song song vôùi quaù trình giao löu kinh teá cuûa caùc quoác gia laø quaù trình giao löu giöõa caùc neàn vaên hoùa maø moät phaàn trong ñoù laø ngoân ngöõ thì nghieân cöùu veà tieáng Vieät noùi chung vaø veà lòch söï trong haønh ñoäng caàu khieán tieáng Vieät noùi rieâng laø moät vaán ñeà thöïc söï caàn thieát trong vieäc giöõ gìn baûn saéc vaên hoùa Vieät.

1 Lòch söï trong haønh ñoäng caàu khieán tieáng Vieät 0. LÒCH SÖÛ VAÁN ÑEÀ Vaán ñeà lòch söï trong ngoân ngöõ noùi chung vaø lòch söï trong haønh ñoäng caàu khieán tieáng Vieät noùi rieâng vaãn coøn laø moät vaán ñeà khaù môùi meû. Trong vaøi chuïc naêm trôû laïi ñaây, caùc nhaø nghieân cöùu ñaõ tieán haønh khaûo saùt öùng xöû lòch söï trong ngoân ngöõ treân nhieàu bình dieän. Robin Lakoff (1972, 1977), Geoffery Leech (1983), Penelop Brown & Stephen Levinson (1978, 1987), George Yule (1977)… ñaõ xaây döïng moâ hình lòch söï chung cho taát caû caùc ngoân ngöõ vaø cho raèng lòch söï laø chieán löôïc hay laø phöông tieän giöõ theå dieän trong giao tieáp.

House (1989), Held (1992), Blum-Kulla (1987), Maria Sifianou (1999) laïi nghieân cöùu ñoái chieáu hieän töôïng lòch söï giöõa caùc ngoân ngöõ khaùc nhau. Ngoaøi ra, vaán ñeà lòch söï coù lieân quan ñeán giôùi tính hay lòch söï trong söï töông taùc giöõa caùc neàn vaên hoùa cuõng ñöôïc nhieàu nhaø nghieân cöùu nhö P. Zimin (1981)… ñeà caäp ñeán. Tuy nhieân, veà maët quan ñieåm, giöõa caùc nhaø nghieân cöùu treân vaãn coù nhieàu baát ñoàng khi xaùc ñònh noäi dung, phöông tieän bieåu hieän lòch söï hay vai troø caùc nhaân toá xaõ hoäi ñoái vôùi söï ñaùnh giaù möùc ñoä lòch söï cuûa ngoân ngöõ trong giao tieáp.

Sau ñaây, luaän vaên seõ ñi vaøo moâ taû khaùi quaùt nhöõng ñieåm chính trong lyù thuyeát cuûa caùc taùc giaû ñaõ neâu treân. Lakoff (1973) laø ngöôøi môû ñaàu cho vieäc nghieân cöùu lòch söï trong ngoân ngöõ. Keá thöøa vaø phaùt huy nguyeân taéc coäng taùc (cooperative principle) trong lyù thuyeát hoäi thoaïi cuûa P. Grice, taùc giaû naøy ñaõ môû roäng caùc khaùi nieäm veà quy taéc ngöõ phaùp (grammatical rules) vaø khaùi nieäm veà taïo döïng caùc hình thöùc phuø hôïp vôùi ngöõ duïng hoïc.

Töø ñoù, baø ñaõ ñöa ra khaùi nieäm “lòch söï laø toân troïng nhau”. Ñaây chính laø bieän 2 Lòch söï trong haønh ñoäng caàu khieán tieáng Vieät phaùp höõu hieäu ñeå giaûm bôùt söï xung ñoät trong dieãn ngoân. Lakoff, coù ba quy taéc lòch söï trong giao tieáp: - Khoâng ñöôïc aùp ñaët (Don’t impose) - Ñeå ngoû söï löïa choïn (Offer optionality) - Laøm cho ngöôøi ñoái thoaïi caûm thaáy thoaûi maùi (Make a feel good) Sau naøy, trong nhieàu coâng trình nghieân cöùu, R. Lakoff ñaõ xem xeùt lòch söï trong söï töông taùc giöõa caùc neàn vaên hoùa, trong ñoù coù söï leã ñoä vaø phaät loøng trong dieãn ñaït ngoân ngöõ.

Lyù thuyeát lòch söï cuûa G. Leech (1983) döïa treân khaùi nieäm “lôïi” (benefit) vaø “thieät” (cost) giöõa ngöôøi noùi vaø ngöôøi nghe do ngoân töø gaây neân. Vì theá, söï thay ñoåi möùc ñoä lôïi – thieät trong moät phaùt ngoân seõ laøm thay ñoåi möùc ñoä lòch söï trong lôøi noùi. Töø quan nieäm ñoù, G.

Leech ñöa ra nguyeân taéc giaûm tôùi möùc toái thieåu nhöõng caùch noùi khoâng lòch söï vaø taêng tôùi möùc toái ña nhöõng caùch noùi lòch söï. Leech, lòch söï laø söï buø ñaép nhöõng hao toån, thieät thoøi do haønh ñoäng noùi cuûa con ngöôøi gaây ra cho ngöôøi ñoái thoaïi. Moät phaùt ngoân lòch söï phaûi laø moät phaùt ngoân coù caùc phöông tieän ñeå ñieàu chænh möùc lôïi – thieät sao cho taïo ñöôïc söï caân baèng xaõ hoäi vaø tình thaân giöõa ngöôøi noùi vôùi ngöôøi nghe. Sau ñaây laø 6 phöông chaâm lòch söï trong lyù thuyeát cuûa G.

Leech: - Phöông chaâm kheùo leùo - Phöông chaâm haøo hieäp - Phöông chaâm taùn thöôûng - Phöông chaâm khieâm toán - Phöông chaâm taùn ñoàng - Phöông chaâm caûm thoâng 3 Lòch söï trong haønh ñoäng caàu khieán tieáng Vieät Cuõng theo Leech, haønh ñoäng ra leänh laø haønh ñoäng coù baûn chaát khoâng lòch söï vì noù mang tính aùp ñaët, buoäc ngöôøi nghe phaûi haønh ñoäng theo yù muoán cuûa ngöôøi noùi. Ngöôïc laïi, haønh ñoäng khen taëng laø haønh ñoäng lòch söï. Khaûo saùt qua ngoân ngöõ trong söï haønh chöùc cuûa noù, chuùng ta thaáy quan ñieåm naøy coù nhieàu choã khoâng hoaøn toaøn ñuùng ñaén vì khi ngoân ngöõ ñöôïc theå hieän trong giao tieáp thì tính lòch söï cuûa noù bò chi phoái bôûi nhieàu yeáu toá nhö söï cheânh leäch veà quyeàn uy giöõa ngöôøi noùi vaø ngöôøi nghe, quy taéc, toân ti, tuoåi taùc, moái quan heä…. Hôn nöõa, coù nhöõng loaïi leänh ñöôïc thieát cheá xaõ hoäi cho pheùp trong moät soá hoaøn caûnh naøo ñoù neân noù khoâng theå bò xem laø maát lòch söï.

Khen laø moät bieåu hieän lòch söï, nhöng lôøi khen khoâng ñuùng luùc seõ taùc ñoäng tieâu cöïc ñeán ngöôøi nghe. Coù theå noùi P. Levinson (1978 – 1987) laø hai taùc giaû lôùn vaø coù aûnh höôûng saâu roäng nhaát trong lónh vöïc nghieân cöùu veà lòch söï. Döïa treân khaùi nieäm “theå dieän” cuûa E.

Hai loaïi theå dieän naøy bao giôø cuõng naèm trong moái quan heä ñoái laäp nhöng thoáng nhaát. - Theå dieän döông tính laø mong muoán hình aûnh caùi toâi cuûa mình ñöôïc ngöôøi khaùc xaùc nhaän, beânh vöïc vaø uûng hoä. - Theå dieän aâm tính laø mong muoán ñöôïc töï do haønh ñoäng, khoâng bò ngöôøi khaùc eùp buoäc, aùp ñaët. Trong giao tieáp baèng ngoân ngöõ, coù nhieàu lôøi noùi tieàm taøng nguy cô gaây maát theå dieän cuûa chính ngöôøi noùi hay cuûa ngöôøi nghe.

Khi aáy, lòch söï laø moät chieán löôïc nhaèm giaûm thieåu möùc ñoä “maát theå dieän” cho nhöõng ñoái töôïng tham gia giao tieáp.