Luận án về hôn nhân của người Ê Đê ở xã Cuôr Dăng, huyện Cư Mgar, tỉnh Đắk Lắk

Khám phá luận án về hôn nhân của người Ê Đê tại xã Cuôr Dăng, huyện Cư Mgar, tỉnh Đắk Lắk, với những nét văn hóa và truyền thống đặc sắc.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Nghiên Cứu Dân Tộc Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Hôn Nhân Người Ê Đê Tại Xã Cuôr Dăng, Huyện Cư Mgar, Đắk Lắk
• Loại tài liệu: Luận Án
• Địa điểm: Đắk Lắk

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM, NGUYÊN TẮC VÀ HÌNH THỨC KẾT HÔN
• 3. CHƯƠNG 3: PHONG TỤC VÀ NGHI LỄ TRONG HÔN NHÂN
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ HÔN NHÂN CỦA NGƯỜI Ê-ĐÊ HIỆN NAY Ở XÃ CUÔR DĂNG, HUYỆN CƯ M’GAR, TỈNH ĐẮK LẮK
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về hôn nhân người Ê Đê

Hôn nhân của người Ê Đê tại xã Cuôr Dăng, huyện Cư M'gar, tỉnh Đắk Lắk mang đậm bản sắc văn hóa và truyền thống của tộc người. Hôn nhân người Ê Đê không chỉ là sự kết hợp giữa hai cá nhân mà còn là sự gắn kết giữa hai gia đình, hai dòng tộc. Nghiên cứu này nhằm làm rõ các đặc điểm, hình thức và phong tục tập quán trong hôn nhân của người Ê Đê, từ đó phản ánh sự biến đổi trong bối cảnh hiện đại. Theo thống kê, người Ê Đê chiếm trên 80% dân số xã Cuôr Dăng, cho thấy sự ảnh hưởng mạnh mẽ của văn hóa tộc người này trong đời sống xã hội địa phương.

1.1. Đặc điểm văn hóa hôn nhân

Văn hóa hôn nhân của người Ê Đê được hình thành từ lâu đời, với nhiều phong tục tập quán đặc sắc. Phong tục tập quán trong hôn nhân bao gồm tục thách cưới, lễ ăn hỏi và các nghi lễ truyền thống khác. Những phong tục này không chỉ thể hiện sự tôn trọng đối với tổ tiên mà còn là cách để khẳng định bản sắc văn hóa của tộc người. Hôn nhân truyền thống thường diễn ra trong không khí trang trọng, với sự tham gia của cả hai gia đình và cộng đồng. Điều này cho thấy sự gắn kết chặt chẽ giữa các thành viên trong xã hội Ê Đê.

II. Biến đổi trong hôn nhân người Ê Đê

Trong những thập kỷ qua, hôn nhân của người Ê Đê đã trải qua nhiều biến đổi do tác động của quá trình hiện đại hóa và hội nhập văn hóa. Nghiên cứu văn hóa cho thấy rằng, nhiều cặp đôi hiện nay lựa chọn kết hôn theo hình thức tự do hơn, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào các phong tục truyền thống. Sự giao lưu văn hóa với các tộc người khác cũng đã tạo ra những hình thức hôn nhân mới, như hôn nhân hỗn hợp dân tộc. Điều này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong quan niệm về hôn nhân mà còn cho thấy sự thích nghi của người Ê Đê với những thay đổi trong xã hội.

2.1. Hôn nhân hỗn hợp và ảnh hưởng

Hôn nhân hỗn hợp giữa người Ê Đê và các tộc người khác đang ngày càng trở nên phổ biến. Hôn nhân khác dân tộc không chỉ mang lại sự đa dạng văn hóa mà còn tạo ra những thách thức trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa của người Ê Đê. Nhiều gia đình đã phải điều chỉnh các phong tục tập quán của mình để phù hợp với các giá trị văn hóa mới. Điều này đặt ra câu hỏi về việc làm thế nào để duy trì các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện đại.

III. Chính sách và thực tiễn hôn nhân

Chính sách của Đảng và Nhà nước về hôn nhân và gia đình đã có những tác động tích cực đến đời sống hôn nhân của người Ê Đê. Luật Hôn nhân và Gia đình được ban hành đã tạo ra khung pháp lý cho việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ trong hôn nhân. Tuy nhiên, việc áp dụng luật pháp trong thực tiễn vẫn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc giải quyết các vấn đề như ly hôn và phân chia tài sản. Nghiên cứu này sẽ cung cấp những luận cứ khoa học giúp chính quyền địa phương trong việc thực hiện chính sách, giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của tộc người Ê Đê.

3.1. Thực trạng và thách thức

Mặc dù có nhiều chính sách hỗ trợ, thực trạng hôn nhân của người Ê Đê vẫn còn nhiều thách thức. Đời sống xã hội của người Ê Đê vẫn bị chi phối bởi các phong tục tập quán, trong đó có những phong tục về hôn nhân - gia đình. Việc thực hiện các quy định của pháp luật về hôn nhân đối với người Ê Đê cần được xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo sự hài hòa giữa pháp luật và phong tục tập quán.

IV. Kết luận và khuyến nghị

Nghiên cứu hôn nhân của người Ê Đê tại xã Cuôr Dăng không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm văn hóa của tộc người này mà còn chỉ ra những vấn đề cần giải quyết trong bối cảnh hiện đại. Nghiên cứu dân tộc cho thấy rằng, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong hôn nhân là rất cần thiết. Các khuyến nghị sẽ được đưa ra nhằm hỗ trợ chính quyền địa phương trong việc xây dựng các chính sách phù hợp với thực tiễn đời sống của người Ê Đê.

4.1. Khuyến nghị chính sách

Cần có các chính sách cụ thể nhằm bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống trong hôn nhân của người Ê Đê. Việc tổ chức các hoạt động văn hóa, giáo dục về hôn nhân và gia đình sẽ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc giữ gìn bản sắc văn hóa. Đồng thời, cần có sự phối hợp giữa các cấp chính quyền và cộng đồng trong việc thực hiện các chính sách này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu tập trung giải quyết các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến hôn nhân truyền thống và sự biến đổi trong hôn nhân của người Ê-đê tại địa bàn xã Cuôr Dăng, huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk. Người Ê-đê là một trong năm dân tộc thiểu số theo chế độ mẫu hệ (cùng với Gia-rai, Chu Ru, Raglai và Chăm) thuộc nhóm ngôn ngữ Nam Đảo (Malayo-Polynesian) tại Việt Nam, có dân số đông thứ hai trong các dân tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên. Hôn nhân và gia đình của người Ê-đê mang đậm các quy định của tập quán pháp (luật tục), phản ánh cấu trúc dòng họ mẫu hệ. Trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, giao lưu tiếp biến văn hóa và thực thi hệ thống pháp luật nhà nước (đặc biệt là Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1959, năm 2014 và Nghị định 126/2014/NĐ-CP), nhiều phong tục hôn nhân truyền thống của người Ê-đê đã và đang nảy sinh những điểm chưa tương thích hoặc biến đổi sâu sắc. Tác giả xác định tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ yêu cầu bảo tồn các giá trị văn hóa tộc người, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học nhằm giải quyết các mâu thuẫn giữa luật tục và luật pháp trong các vấn đề như tục thách cưới, đăng ký kết hôn, xử lý ly hôn và phân chia tài sản sau ly hôn.

Mục đích nghiên cứu:

• Thứ nhất: Cung cấp hệ thống tư liệu về đặc điểm, hình thức - nguyên tắc, phong tục tập quán, nghi lễ hôn nhân truyền thống của người Ê-đê đang được thực hành tại điểm nghiên cứu.
• Thứ hai: Tìm hiểu những biến đổi trong hôn nhân của người Ê-đê ở điểm nghiên cứu từ năm 1975 đến nay, qua đó làm rõ đời sống hôn nhân của đồng bào trong thời kỳ đổi mới đất nước theo hướng đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
• Thứ ba: Góp phần đánh giá làm rõ những giá trị cơ bản và các vấn đề đang đặt ra trong hôn nhân của người Ê-đê hiện nay, qua đó cung cấp cơ sở khoa học phục vụ cho việc xây dựng và thực hiện các chính sách, giải pháp nhằm phát huy các giá trị của hôn nhân trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội của người Ê-đê ở điểm nghiên cứu nói riêng và tộc người này ở Tây Nguyên nói chung.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

• Nhiệm vụ 1: Nghiên cứu tổng quan về người Ê-đê ở điểm nghiên cứu, nhất là các đặc điểm liên quan và tác động đến hôn nhân của tộc người này.
• Nhiệm vụ 2: Nghiên cứu làm rõ các đặc điểm, nguyên tắc – hình thức, phong tục tập quán và nghi lễ hôn nhân của người Ê-đê hiện nay ở điểm nghiên cứu.
• Nhiệm vụ 3: Đánh giá xu hướng biến đổi và phân tích nguyên nhân biến đổi của các xu hướng; xác định các giá trị của hôn nhân và những vấn đề đang đặt ra hiện nay để từ đó đề xuất một số khuyến nghị, giải pháp nhằm phát huy các giá trị của hôn nhân trong quá trình phát triển hiện nay.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề hôn nhân hiện nay của người Ê-đê ở xã Cuôr Dăng, huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk, bao gồm quan niệm, đặc điểm, nguyên tắc – hình thức, phong tục và nghi lễ trong hôn nhân.
• Phạm vi nội dung: Các đặc điểm, hình thức - nguyên tắc, phong tục tập quán, nghi lễ hôn nhân của người Ê-đê tại địa bàn khảo sát.
• Phạm vi không gian: Xã Cuôr Dăng, huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk (nằm cách thành phố Buôn Ma Thuột 17 km, gồm 6 buôn: buôn Cuôr Dăng A, buôn Cuôr Dăng B, buôn Kroa B, buôn Kroa C, buôn Aring, buôn Ko Hneh; người Ê-đê chiếm trên 80% dân số toàn xã).
• Phạm vi thời gian: Các thực hành hôn nhân hiện đang diễn ra tại địa bàn nghiên cứu, đặt trong sự so sánh và đối chiếu lịch đại từ mốc năm 1975 đến nay. Mốc thời gian năm 1975 gắn liền với các chính sách di dân phát triển kinh tế mới và làn sóng di cư tự do từ các tỉnh phía Bắc và duyên hải miền Trung lên Tây Nguyên, tạo ra những biến đổi cơ cấu dân cư và văn hóa sâu sắc.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã phân loại và tổng thuật có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo từng nhóm chủ đề:

Các nghiên cứu chung về hôn nhân và gia đình:

• Nghiên cứu quốc tế: Luận án điểm lại các mốc lịch sử nghiên cứu lý thuyết từ Bacofell (1861) với tác phẩm Mẫu quyền khẳng định tổ chức xã hội mẫu hệ xuất hiện trước phụ hệ; J.Lennan (1865) với Hôn nhân nguyên thủy và Mc Lenan (1866) với Nghiên cứu lịch sử cổ đại – hôn nhân nguyên thủy làm rõ chế độ ngoại hôn; L. Morgan (1877) với Xã hội cổ đại phân loại năm hình thái gia đình (gia đình huyết tộc, gia đình punalua, gia đình đối ngẫu, gia đình phụ quyền, gia đình một vợ một chồng); F. Engels (1884) với tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và nhà nước luận giải tính chất huyết tộc và sự kế thừa tài sản theo dòng mẹ; Emily Schultz và Robert H. Lavenda (2001) định nghĩa hôn nhân dưới góc độ tiến trình xã hội và sự chuyển biến vị trí xã hội của các bên tham gia.
• Nghiên cứu tại Việt Nam: Phan Hữu Dật (1991, 1998) với các nghiên cứu về bức tranh hôn nhân các dân tộc, dấu vết hôn nhân ba thị tộc và hệ thống bốn hôn đẳng ở Tây Nguyên; Đỗ Thúy Bình (1994) về hôn nhân gia đình các dân tộc Tày, Nùng, Thái; Bá Trung Phụ (1994) về gia đình và hôn nhân của người Chăm; Nguyễn Xuân Hồng (1998) về hôn nhân - gia đình - ma chay của người Tà Ôi, Cơ Tu, Bru - Vân Kiều; Nguyễn Ngọc Tấn, Đặng Thị Hoa và Nguyễn Thị Thanh (2004) về hôn nhân gia đình người Hmông, Dao; Bùi Ngọc Quang (2013) nghiên cứu về người Brâu ở làng Đắk Mế, xã Bờ Y, huyện Ngọc Hồi, tỉnh Kon Tum; Nguyễn Khắc Cảnh và Đặng Thị Kim Oanh (2015) trong giáo trình Nhân học về thân tộc, dòng họ, hôn nhân và gia đình; Võ Tấn Tú (2016) về người Chu Ru; Nguyễn Ngọc Thanh và Hồ Sĩ Lập (2017) về văn hóa hôn nhân của tộc người Raglai.

Các nghiên cứu của tác giả nước ngoài về tộc người Ê-đê:

• Henri Maitre (đầu thế kỷ XX) trong Các xứ thượng ở miền Nam Đông Dương ghi chép sơ khởi về đời sống kinh tế - xã hội và tục tái hôn của phụ nữ góa người Ê-đê.
• Léopold Sabatier (1915) sưu tầm và biên soạn bộ Luật tục Ê-đê (Bi duê), ghi nhận đầy đủ các quy định về luật tục hôn nhân và thiết chế mẫu hệ từng được sử dụng tại Tòa án phong tục tỉnh Đắk Lắk.
• Anne De Hautecloque Howe (2004) với công trình Người Rhađê, một xã hội mẫu quyền khảo tả chi tiết về kết ước hôn nhân, thủ tục cưới xin, đời sống vợ chồng, ly hôn tại buôn làng người Ê-đê vào thập niên 1960.

Các nghiên cứu của tác giả trong nước về người Ê-đê:

• Giai đoạn trước năm 1975: Các công trình mang tính đại cương của Cửu Long Giang và Toan Ánh (1974), Nguyễn Trắc Dĩ (1970), Lân Đình (1969), Lê Thêm (1957).
• Giai đoạn sau năm 1975: Công trình chuyên khảo Đại cương về các dân tộc Ê-đê, Mnông ở Dak Lak (1982) với phần nghiên cứu của Chu Thái Sơn về văn hóa vật chất và Vũ Đình Lợi về lễ nghi chu kỳ đời sống; Phan Hữu Dật (1991) giải thích tục nối dây (cuê nuê); Vũ Đình Lợi (1994) với chuyên khảo Gia đình và hôn nhân truyền thống ở các dân tộc Malayô – Polynêxia Trường Sơn - Tây Nguyên; Ngô Đức Thịnh chủ biên (1994) cuốn Văn hóa dân gian Ê-đê; Thu Nhung Mlô (2001) với luận án Tiến sĩ Dân tộc học về vai trò người phụ nữ Ê-đê; Nguyễn Ngọc Hòa (2002) với luận án Tiến sĩ về văn hóa Ê-đê truyền thống và biến đổi; Nguyễn Thị Hạnh (2004) về mẫu hệ, phụ nữ và kinh tế hộ gia đình; Đỗ Thị Phấn (2007) trong Đất Và Người Tây Nguyên; Ngô Đức Thịnh, Chu Thái Sơn và Nguyễn Hữu Thấu (2012) sưu tầm, biên soạn cuốn Luật tục Ê-đê (Tập quán pháp) gồm 11 chương, 236 điều (chương V về hôn nhân chiếm 48 điều); Buôn Krông Tuyết Nhung (2012) khảo sát chế độ mẫu hệ qua sử thi; Hà Đình Thành (2012) nghiên cứu cộng đồng dân tộc Ê-đê ở tỉnh Đắk Lắk; Trương Thị Hiền (2017) phân tích luật tục Ê-đê dưới góc độ xã hội học pháp luật.

Khoảng trống nghiên cứu: Các công trình trước đây chủ yếu dừng lại ở việc mô tả đại cương, nghiên cứu lịch sử hoặc khảo sát trong không gian truyền thống trước thời kỳ đổi mới. Chưa có công trình chuyên khảo nào đi sâu phân tích toàn diện các vấn đề đương đại trong hôn nhân của người Ê-đê tại một địa bàn cấp xã cụ thể, đặc biệt là các hiện tượng: hôn nhân hỗn hợp dân tộc, hôn nhân khác tôn giáo, sự giao lưu với các tộc người phụ hệ và xu hướng biến đổi của các nghi lễ, tập quán hôn nhân dưới tác động của quá trình hiện đại hóa và thực thi Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khái niệm và khung phân tích:

• Hôn nhân: Là sự giao kết giữa nam và nữ được xã hội thừa nhận qua tập quán hoặc luật pháp, thực hiện chức năng tái sản xuất con người, xác lập quan hệ thông gia và trách nhiệm nuôi dạy thế hệ sau.
• Ngoại hôn dòng họ: Nguyên tắc cấm kết hôn giữa các thành viên cùng huyết thống theo dòng mẹ, dù khác buôn làng hay cách nhiều đời.
• Nội hôn tộc người và Hôn nhân khác tộc người: Sự lựa chọn bạn đời cùng hoặc khác thành phần dân tộc.
• Dòng họ mẫu hệ (Matriliny/Matrilineal descent): Hệ thống tính dòng dõi và truyền thừa tài sản theo dòng mẹ. Tác giả tiếp thu nhận định của Đặng Thị Kim Oanh (2016) về ba đặc trưng: hạt nhân là cặp chị em gái – anh em trai; người đàn ông quan trọng nhất với một đứa trẻ là người cậu (dam dei) chứ không phải cha ruột; trong xã hội Ê-đê tồn tại hiện tượng "mẫu quyền trong gia đình nhưng nam quyền ngoài xã hội".
• Nghi lễ hôn nhân, Phong tục và Ly hôn: Các bước chuyển đổi trạng thái xã hội được cộng đồng, thần linh công nhận, cùng các thiết chế chấm dứt quan hệ hôn nhân theo luật tục và pháp luật.

Lý thuyết nghiên cứu:

• Lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa (Cultural acculturation): Tiếp thu quan điểm của trường phái Nhân học Mỹ và Từ điển Nhân học của Thomas Barfield (1997) để phân tích quá trình tương tác, vay mượn, thích nghi và biến đổi văn hóa giữa người Ê-đê và các cộng đồng cư dân cộng cư (người Việt, các dân tộc thiểu số phía Bắc, các dân tộc tại chỗ khác).
• Lý thuyết chức năng và Cấu trúc - chức năng (Structural-functionalism): Kế thừa quan điểm của Émile Durkheim, Bronisław Malinowski và đặc biệt là Alfred R. Radcliffe-Brown. Luận án vận dụng quan điểm của Radcliffe-Brown về "các điều kiện cần thiết để tồn tại" nhằm giải thích vai trò của các nghi lễ hôn nhân trong việc duy trì cấu trúc liên kết xã hội buôn làng; đồng thời lý giải sự biến mất hoặc thay đổi của các tập tục khi điều kiện sinh thái - xã hội (như diện tích rừng suy giảm, kinh tế thị trường phát triển) không còn tương thích.

Phương pháp tiếp cận và phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp luận: Dựa trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, cùng đường lối, chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước Việt Nam (Luật Hôn nhân và Gia đình, Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam).
• Phương pháp kế thừa và phân tích tài liệu: Thu thập số liệu thống kê, văn bản quản lý nhà nước các cấp, tài liệu thư tịch cổ và các nghiên cứu đã công bố.
• Phương pháp điền dã dân tộc học (Định tính):
  • Quan sát tham dự: Tác giả trực tiếp tham dự 5 lễ ăn hỏi truyền thống, 7 đám cưới tổ chức theo phong cách mới của người Việt (gồm 4 đám cưới nội tộc Ê-đê, 1 đám cưới Ê-đê - Tày, 1 đám cưới Ê-đê - Việt, 1 đám cưới Ê-đê - Gia-rai), 1 lễ đính hôn tại Chi hội Tin Lành Cuôr Dăng và 1 lễ cưới Công giáo tại giáo xứ Thiên Đăng.
  • Phỏng vấn sâu: Thực hiện phỏng vấn sâu 35 người am hiểu và đại diện cho các nhóm xã hội tại địa phương. Cơ cấu mẫu phỏng vấn gồm: 20 nữ (57,1%), 15 nam (42,9%); 28 người Ê-đê (80,0%), 3 người Việt (8,57%), 2 người Gia-rai (5,71%), 1 người Hrê (2,86%), 1 người Thái (2,86%); 5 người dưới 20 tuổi (14,29%), 10 người từ 20–35 tuổi (28,57%), 5 người từ 35–50 tuổi (14,29%), 15 người trên 50 tuổi (42,86%); 10 người không tôn giáo (28,57%), 15 người theo đạo Tin Lành (42,86%), 6 người Công giáo (17,14%), 3 người Phật giáo (8,57%), 1 người Cao Đài (2,86%); 25 người làm nông nghiệp (71,43%), 7 cán bộ các cấp từ buôn đến huyện (20,0%), 2 người hưu trí (5,71%), 1 giáo viên (2,86%); 5 người chưa từng đi học (14,29%), 25 người có trình độ từ lớp 1 đến lớp 12 (71,43%), 5 người trình độ cao đẳng trở lên (14,29%); 5 hộ nghèo (14,29%), 20 hộ trung bình (57,10%), 10 hộ khá giả (28,57%).
  • Thảo luận nhóm: Tiến hành các buổi thảo luận chuyên đề với các nhóm đặc thù như nhóm già làng, nhóm cán bộ buôn, nhóm phụ nữ trung niên, nhóm nam giới lớn tuổi.
  • Phương pháp chuyên gia: Tọa đàm chuyên sâu với các nhà nghiên cứu dân tộc học, nhà quản lý văn hóa - dân số cấp xã, huyện và các già làng uy tín.
  • So sánh đồng đại và lịch đại: Phân tích đối chiếu các phong tục hôn nhân giữa các giai đoạn lịch sử (trước và sau năm 1975) và giữa các nhóm cộng cư.
• Phương pháp điều tra xã hội học (Định lượng):
  • Thiết kế bảng hỏi với hơn 50 câu hỏi khảo sát thông tin hộ gia đình, tiêu chí chọn bạn đời, nghi thức kết hôn, mô hình cư trú.
  • Mẫu khảo sát gồm 200 phiếu điều tra chọn mẫu có chủ đích tại 3 buôn đại diện: buôn Cuôr Dăng B, buôn Aring và buôn Kroa B (trên tổng số 5 buôn người Ê-đê tại xã Cuôr Dăng).
  • Đối tượng điều tra là những người đã kết hôn trong độ tuổi từ 15 đến 65 tuổi (gồm cả đối tượng kết hôn trước và sau năm 1975).
  • Dữ liệu định lượng được nhập liệu, làm sạch và xử lý bằng phần mềm SPSS.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và địa bàn nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện lịch sử nghiên cứu về hôn nhân của người Ê-đê, xác lập khung lý thuyết (Lý thuyết tiếp biến văn hóa và Lý thuyết chức năng) cùng hệ khái niệm công cụ. Đồng thời, chương này phác họa bức tranh toàn cảnh về địa bàn nghiên cứu:

• Điều kiện tự nhiên và kinh tế: Xã Cuôr Dăng có diện tích đất tự nhiên 3.333 ha (đất nông nghiệp chiếm 77,73% với 2.594,71 ha; đất phi nông nghiệp chiếm 22,08% với 737,93 ha; đất chưa sử dụng là 6,08 ha). Mặt nước thủy lợi gồm 437,80 ha (đập Ea Khăp và đập Ea Hneh chiếm 421,65 ha, tưới tiêu cho hơn 300 ha cà phê và 35 ha lúa nước). Đất đỏ bazan màu mỡ, nhiệt độ trung bình năm 23,5°C. Hoạt động kinh tế chuyển dịch từ nương rẫy luân khoảnh khép kín truyền thống sang trồng cây công nghiệp dài ngày; từ năm 1983 người dân bắt đầu trồng cà phê và hiện nay cây cà phê chiếm 83,7% diện tích đất sản xuất nông nghiệp. Chăn nuôi chuyển từ mục đích hiến tế sang sản xuất hàng hóa; các nghề thủ công như dệt vải, đan lát bị thu hẹp dần do sự phát triển của hàng hóa thị trường.
• Đặc điểm văn hóa - xã hội: Cư dân Ê-đê tại xã thuộc hai nhóm Kpă và Adham. Mô hình nhà dài truyền thống dần thay thế bằng nhà sàn ngắn hoặc nhà cấp 4 (xây dựng theo Chương trình 134 và Quyết định 167). Cấu trúc tự quản buôn làng chuyển từ chế độ già làng, chủ buôn (Pô buôn) và người xử kiện (Pô phat kđi) sang Ban tự quản buôn gồm Bí thư, Trưởng buôn và các đoàn thể chính trị - xã hội. Đời sống tâm linh ghi nhận sự suy giảm của niềm tin đa thần (yang) cùng sự phát triển của các tôn giáo mới như đạo Tin Lành và Công giáo.

Chương 2: Đặc điểm, nguyên tắc và hình thức kết hôn

Chương 2 phân tích các chuẩn mực và nguyên tắc cơ bản trong hôn nhân của người Ê-đê tại xã Cuôr Dăng:

• Quan niệm và phương thức tìm hiểu: Hôn nhân được xem là bước ngoặt vòng đời nhằm tái tạo nòi giống, liên kết dòng họ và bổ sung lực lượng lao động. Tục cà răng đánh dấu tuổi trưởng thành trong truyền thống đã hoàn toàn chấm dứt; thanh niên nam nữ hiện nay tự do tìm hiểu qua các sinh hoạt lao động, học tập, giao lưu tôn giáo. Quy định cấm quan hệ tính giao trước hôn nhân vẫn được duy trì trong ý thức cộng đồng nhằm tránh vi phạm đạo đức và kiêng kỵ tâm linh.
• Thời gian tìm hiểu trước hôn nhân: Dữ liệu định lượng từ khảo sát 200 đối tượng năm 2017 được tổng hợp tại Bảng 2.1:

Thời gian tìm hiểu	Số trường hợp (người)	Tỷ lệ (%)
Từ 1 – 6 tháng	43	21,5
Từ 7 – 12 tháng	68	34,0
Từ 13 – 24 tháng	36	18,0
Từ 25 – 36 tháng	31	15,5
Từ 36 tháng trở lên	22	11,0
Tổng cộng	200	100,0

Dữ liệu cho thấy thời gian tìm hiểu phổ biến nhất là từ 7 đến 12 tháng (34,0%), kế tiếp là từ 1 đến 6 tháng (21,5%). Nhìn chung thời gian tìm hiểu trước hôn nhân của các cặp vợ chồng tương đối ngắn.

• Nguyên tắc và các hình thức kết hôn: Phân tích chi tiết quyền quyết định hôn nhân (sự chuyển dịch từ quyền quyết định của gia đình, người cậu sang sự tự nguyện của đôi nam nữ); nguyên tắc ngoại hôn dòng họ mẫu hệ tuyệt đối; các trường hợp hôn nhân ưu đãi truyền thống (kết hôn con cô – con cậu); thực trạng hôn nhân cận huyết thống từ năm 1975 đến năm 2018; cùng xu hướng gia tăng các cuộc hôn nhân hỗn hợp dân tộc (giữa người Ê-đê với người Việt, người Tày, người Gia-rai...) và hôn nhân khác tôn giáo tại các buôn.

Chương 3: Phong tục và nghi lễ trong hôn nhân

Chương 3 khảo tả tiến trình thực hành các nghi lễ và phong tục hôn nhân:

• Quy trình nghi lễ: Khảo sát các bước từ lễ hỏi chồng (do nhà gái chủ động), lễ đính hôn cho đến lễ cưới chính thức (bi kuôl). Khảo tả sự đan xen giữa nghi lễ cổ truyền với các nghi thức cưới hỏi theo lối sống mới (đám cưới tổ chức theo phong cách người Việt, nghi thức tôn giáo tại Chi hội Tin Lành và nhà thờ Công giáo).
• Các tập quán đặc thù và sự biến đổi: Phân tích tục thách cưới và các cuộc tranh luận về việc duy trì hay xóa bỏ tập tục này; sự biến đổi của tục nối dây (cuê nuê); vai trò của người cậu (dam dei) và gia đình dòng họ hai bên; sự can thiệp của các bên liên quan khi xảy ra mâu thuẫn vợ chồng, ngoại tình hoặc ly hôn; cùng sự biến đổi trong tập quán cư trú bên vợ (uxorilocal) sang mô hình cư trú linh hoạt sau kết hôn.

Chương 4: Một số vấn đề về hôn nhân của người Ê-đê hiện nay ở xã Cuôr Dăng, huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk

Chương 4 tổng kết các vấn đề thực tiễn đang đặt ra trong đời sống hôn nhân đương đại:

• Xu hướng biến đổi và nguyên nhân: Đánh giá các nguyên nhân kinh tế (chuyển đổi sang kinh tế hàng hóa trồng cà phê), xã hội (sự gia tăng dân số cơ học, giao lưu tiếp xúc văn hóa), tôn giáo (sự lan rộng của đạo Tin Lành, Công giáo) và pháp lý (sự phổ biến của Luật Hôn nhân và Gia đình).
• Mối quan hệ giữa luật tục và luật pháp: Phân tích những điểm hòa đồng và những mâu thuẫn cụ thể giữa quy định của tập quán pháp Ê-đê và pháp luật hiện hành trong việc đăng ký kết hôn, xử lý bồi thường tài sản sau ly hôn và quyền nuôi dưỡng con cái.
• Hệ thống giải pháp và khuyến nghị: Đề xuất các giải pháp bảo tồn giá trị văn hóa gia đình truyền thống, tăng cường công tác tuyên truyền phổ biến pháp luật hôn nhân tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và làm rõ diện mạo toàn diện về quan niệm, nguyên tắc, hình thức, phong tục tập quán và nghi lễ hôn nhân của người Ê-đê tại một địa bàn cư trú cụ thể trong giai đoạn hiện nay.
• Cung cấp nguồn tư liệu khoa học thực địa mới, góp phần bổ sung lý luận nhân học và dân tộc học về sự biến đổi của chế độ mẫu hệ tại Việt Nam dưới tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
• Làm sáng tỏ cơ chế giao lưu tiếp biến văn hóa và sự điều chỉnh chức năng của các thiết chế dòng họ, gia đình mẫu hệ trong bối cảnh đan xen giữa luật tục tộc người và pháp luật quốc gia.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn:

• Cung cấp hệ thống dữ liệu thực chứng (định tính và định lượng) phản ánh thực trạng hôn nhân, hôn nhân hỗn hợp tộc người, hôn nhân khác tôn giáo tại xã Cuôr Dăng, huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk.
• Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý nhà nước hoạch định, thực thi có hiệu quả Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam và phong trào xây dựng đời sống văn hóa mới ở khu dân cư, đảm bảo hài hòa giữa bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người và xây dựng xã hội tiến bộ.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

• Vận dụng lý thuyết cấu trúc - chức năng của Radcliffe-Brown về "các điều kiện cần thiết để tồn tại" nhằm xác định các yếu tố văn hóa tích cực cần bảo tồn và các hủ tục lỗi thời cần loại bỏ.
• Đề xuất các giải pháp nâng cao nhận thức pháp luật về hôn nhân và gia đình cho đồng bào, gắn kết vai trò hòa giải của Ban tự quản buôn và các già làng uy tín với hệ thống tư pháp cơ sở.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn về thời gian, kinh phí và nhân lực nghiên cứu, phần khảo sát định lượng bằng bảng hỏi chưa thể bao quát toàn bộ 5 buôn có người Ê-đê của xã Cuôr Dăng mà chỉ thực hiện chọn mẫu tại 3 buôn (buôn Cuôr Dăng B, buôn Aring, buôn Kroa B) với quy mô 200 phiếu điều tra; dung lượng mẫu phỏng vấn sâu dừng lại ở 35 người tại một địa bàn xã cụ thể thuộc huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi khảo sát so sánh sang các nhóm địa phương khác của người Ê-đê (như nhóm Ê-đê Krung, Ktul, Drao...) và các cộng đồng dân tộc thiểu số theo chế độ mẫu hệ khác tại Tây Nguyên (như Gia-rai, Chu Ru, Raglai) nhằm xây dựng bức tranh so sánh tổng thể và đa chiều hơn về sự biến đổi hôn nhân mẫu hệ ở Việt Nam.

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên thuộc các ngành Dân tộc học, Nhân học, Văn hóa học, Xã hội học và Luật học. Đồng thời, công trình cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn có giá trị cho cán bộ làm công tác hoạch định chính sách dân tộc, cán bộ tư pháp, văn hóa và dân số tại tỉnh Đắk Lắk nói riêng và khu vực Tây Nguyên nói chung.
• Phần nội dung có giá trị tham khảo cao: Chương 2 và Chương 3 với hệ thống tư liệu điền dã chi tiết về nghi lễ, phong tục cưới hỏi truyền thống và các dữ liệu định lượng về hôn nhân hỗn hợp dân tộc, thời gian tìm hiểu; cùng các phân tích ở Chương 4 về sự tương tác giữa luật tục Ê-đê và Luật Hôn nhân và Gia đình.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng phương pháp và quy mô thu thập dữ liệu điền dã như thế nào? Luận án kết hợp đồng thời phương pháp định tính và định lượng:

• Về định tính: Phỏng vấn sâu 35 người đại diện cho các giới tính, lứa tuổi, dân tộc, tôn giáo, trình độ học vấn và điều kiện kinh tế; tiến hành các cuộc thảo luận nhóm; tham dự trực tiếp 5 lễ ăn hỏi truyền thống, 7 đám cưới theo phong cách người Việt, 1 lễ đính hôn Tin Lành và 1 lễ cưới Công giáo.
• Về định lượng: Điều tra 200 phiếu khảo sát bằng bảng hỏi cấu trúc (trên 50 câu hỏi) đối với các đối tượng từ 15 đến 65 tuổi đã kết hôn tại 3 buôn (Cuôr Dăng B, Aring, Kroa B) thuộc xã Cuôr Dăng; dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS.

2. Thời gian tìm hiểu trước hôn nhân của các cặp vợ chồng người Ê-đê tại địa bàn khảo sát diễn ra như thế nào? Theo kết quả xử lý 200 phiếu điều tra của tác giả vào năm 2017:

• Thời gian từ 1 đến 6 tháng chiếm 21,5% (43 người).
• Thời gian từ 7 đến 12 tháng chiếm tỷ lệ cao nhất là 34,0% (68 người).
• Thời gian từ 13 đến 24 tháng chiếm 18,0% (36 người).
• Thời gian từ 25 đến 36 tháng chiếm 15,5% (31 người).
• Thời gian từ 36 tháng trở lên chiếm 11,0% (22 người). Số liệu phản ánh thời gian tìm hiểu trước khi tiến tới hôn nhân của đồng bào tương đối ngắn, tập trung chủ yếu dưới 1 năm.

3. Khái niệm dòng họ mẫu hệ của người Ê-đê được luận án luận giải với những đặc trưng cốt lõi nào? Tác giả tiếp thu luận điểm của Đặng Thị Kim Oanh (2016) và khẳng định ba đặc trưng cơ bản:

• Hạt nhân dòng họ là mối liên kết giữa cặp chị em gái và anh em trai; người đàn ông khi kết hôn sang cư trú nhà vợ nhưng vẫn giữ vai trò kiểm soát trong dòng họ gốc của mình.
• Người đàn ông có vai trò quan trọng nhất đối với một đứa trẻ là người cậu ruột (dam dei - anh/em trai của mẹ) chứ không phải người cha; quyền thừa kế tài sản dòng họ được trao truyền qua người cậu.
• Thực hành quyền lực trong xã hội Ê-đê mang tính chất "mẫu quyền trong gia đình nhưng nam quyền ngoài xã hội", phụ nữ nắm quyền chi phối nội bộ gia tộc nhưng nam giới đại diện điều hành các công việc cộng đồng.

4. Luận án đã vận dụng những lý thuyết chuyên ngành nào để giải thích sự biến đổi hôn nhân? Tác giả sử dụng hai khung lý thuyết chính:

• Lý thuyết giao lưu tiếp biến văn hóa (Cultural acculturation): Sử dụng để phân tích sự tương tác, vay mượn và thích nghi văn hóa giữa người Ê-đê với các cộng đồng người Việt, người Tày, Gia-rai cộng cư, dẫn đến sự biến đổi trong nghi lễ và xuất hiện hôn nhân hỗn hợp tộc người.
• Lý thuyết chức năng và cấu trúc - chức năng: Kế thừa luận điểm của Émile Durkheim và Alfred R. Radcliffe-Brown ("điều kiện cần thiết để tồn tại") để lý giải chức năng duy trì liên kết cộng đồng của các nghi lễ hôn nhân, cũng như nguyên nhân các tập tục bị thay đổi khi môi trường tự nhiên - xã hội biến đổi.

5. Cơ cấu kinh tế tại xã Cuôr Dăng có những đặc điểm gì tác động đến sự chuyển biến đời sống hôn nhân? Xã Cuôr Dăng có diện tích tự nhiên 3.333 ha, đất nông nghiệp chiếm 77,73% (2.594,71 ha) với thổ nhưỡng đất đỏ bazan. Từ năm 1983, người dân bắt đầu trồng cây cà phê và hiện loại cây này chiếm tới 83,7% diện tích đất sản xuất nông nghiệp, trở thành nguồn thu nhập chủ đạo. Sự chuyển dịch từ kinh tế nương rẫy tự cấp tự túc sang kinh tế hàng hóa thị trường cùng việc mở rộng giao thông (Quốc lộ 14 chạy qua 5 km) đã thúc đẩy giao lưu văn hóa, làm thay đổi cấu trúc nhà dài truyền thống và biến đổi các điều kiện kinh tế của lễ cưới hỏi.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ là công trình nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về các đặc điểm, nguyên tắc, phong tục và nghi lễ hôn nhân của người Ê-đê tại xã Cuôr Dăng, huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk. Bằng việc kết hợp phương pháp điền dã dân tộc học định tính và khảo sát xã hội học định lượng, tác giả đã làm sáng tỏ diện mạo hôn nhân truyền thống cùng các xu hướng biến đổi đương đại dưới tác động của kinh tế thị trường, giao lưu tộc người và việc thực thi pháp luật nhà nước. Công trình đã đóng góp nguồn tư liệu thực chứng phong phú cho chuyên ngành Dân tộc học/Nhân học, đồng thời cung cấp luận cứ khoa học phục vụ công tác xây dựng chính sách gia đình và bảo tồn văn hóa tộc người tại khu vực Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, Chu Thái Sơn đã đề cập đến văn hóa vật chất của người Ê-đê; trong chương 3, Vũ Đình Lợi đã giới thiệu khái quát về những lễ nghi - phong tục trong chu kỳ đời sống của người Ê-đê,… Đây là những tri thức quý báu cho NCS trong quá trình hệ thống hóa những đặc trưng văn hóa của tộc người Ê-đê. Trong bài viết Dấu vết hệ thống bốn hôn đẳng ở Tây Nguyên của Phan Hữu Dật (1991) giới thiệu về tục cuê nuê và giải thích tục này thông qua tìm hiểu thiết chế xã hội, hình thái hôn nhân gia đình của người Ê-đê. Kết quả nghiên cứu của ông đã có những đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử hôn nhân và gia đình ở nước ta như hình thái hôn nhân, tính chất và thiết chế hôn nhân. Cuốn sách Gia đình và hôn nhân truyền thống ở các dân tộc Malayô – Polynêxia Trường Sơn - Tây Nguyên của Vũ Đình Lợi (1994) đã khắc họa những vấn đề liên quan đến phong tục tập quán, gia đình, hôn nhân truyền thống của các dân tộc thuộc ngữ hệ Malayo – Polynesian ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên.

Đây là nghiên cứu chi tiết, cụ thể về hôn nhân và gia đình truyền thống trong đời sống của các tộc người theo chế độ mẫu hệ ở nước ta, khắc họa các nét phong tục truyền thống của đồng bào một cách sinh động. Nghiên cứu đã cho thấy tộc người Ê-đê là 17 xã hội mẫu hệ điển hình ở Tây Nguyên nói riêng và Việt Nam nói chung. Đây là nguồn tài liệu bổ ích cho NCS trong quá trình tìm hiểu về hôn nhân của người Ê-đê trước đây và hiện nay. Cuốn sách Văn hóa dân gian Ê-đê do Ngô Đức Thịnh chủ biên (1994) đã giới thiệu khá chi tiết các nghi thức liên quan đến chu kỳ đời sống của tộc người Ê-đê nói chung và về hôn nhân, gia đình nói riêng.

Đây là nguồn tài liệu tham khảo bổ ích cho những nhà nghiên cứu hôn nhân gia đình nói riêng và văn hóa tộc người Ê- đê nói chung. Tuy vậy, nghiên cứu này chưa có những nội dung chi tiết về hôn nhân của người Ê-đê ở một địa bàn cụ thể. Sau năm 2000, các công trình nghiên cứu về người Ê-đê ngày càng phong phú về chủ đề và số lượng. Luận án Tiến sĩ Dân tộc học: Người phụ nữ Ê-đê trong đời sống xã hội tộc người của Thu Nhung Mlô (2001) đã phân tích sự biến đổi vai trò của người phụ nữ trong đời sống buôn làng và chỉ ra những biến đổi đang diễn ra trong lòng xã hội Ê-đê trong bước chuyển từ cổ truyền sang hiện đại.

Luận án Tiến sĩ Văn hóa Ê-đê – truyền thống và biến đổi của Nguyễn Ngọc Hòa (2002) đã trình bày quá trình biến đổi của văn hóa Ê-đê từ truyền thống đến hiện đại và đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn, làm giàu và phát huy giá trị của văn hóa Ê-đê trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, tác giả chỉ tập trung hệ thống lại, trình bày những nét biến đổi của văn hóa Ê-đê mà không có những phân tích sâu về những thực hành hôn nhân hiện nay của người Ê-đê. Năm 2004, Nguyễn Thị Hạnh công bố nghiên cứu Mẫu hệ, phụ nữ Ê-đê và kinh tế hộ gia đình, công trình đã tập trung khai thác vấn đề chế độ mẫu hệ và vai trò của người phụ nữ Ê-đê trong phát triển kinh tế hộ gia đình. Qua đó cung cấp những tư liệu quan trọng về vấn đề phân công lao động, quyền và vị trí của hai giới, những đặc trưng chủ yếu của xã hội mẫu hệ Ê-đê và vị thế, vai trò của phụ nữ Ê-đê trong việc phát triển hộ gia đình.

Đỗ Thị Phấn (2007) với Đất Và Người Tây Nguyên là công trình tập hợp bài viết của các nhà nghiên cứu, nhà báo, nhà khảo cổ. về Tây Nguyên. Các bài viết 18 tập trung nghiên cứu về lịch sử, văn hoá, xã hội của vùng Tây Nguyên, đặc biệt giai đoạn cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX. Trong đó, đáng chú ý có bài Gia đình mẫu hệ vùng Trường Sơn - Tây Nguyên đã phân tích và đưa ra những nhận định ban đầu về hôn nhân và gia đình mẫu hệ của các tộc người ở Tây Nguyên.

Những tư liệu này đã giúp NCS có cái nhìn tổng quan về vấn đề nghiên cứu. Cuốn sách Luật tục Ê-đê (Tập quán pháp) của Ngô Đức Thịnh, Chu Thái Sơn, Nguyễn Hữu Thấu sưu tầm và biên soạn (2012) là một nghiên cứu điển hình về luật tục của người Ê-đê. Luật tục Ê-đê là chuẩn mực xã hội, được cụ thể hóa từ hệ thống giá trị xã hội của người Ê-đê, được cộng đồng thừa nhận và có hiệu lực trong việc điều tiết xã hội, trong đó có các quan hệ gia đình. Trong cơ cấu của bộ luật tục Ê-đê có thể thấy nội dung về hôn nhân chiếm phần lớn (chương V, có 48/236 điều)1.

Qua đó cho biết tầm quan trọng của hôn nhân đối với đời sống người Ê-đê. Luật tục Ê-đê bắt nguồn từ quan niệm xã hội mẫu hệ nên những điều khoản trong luật tục Ê-đê thường hướng tới bảo vệ, củng cố thiết chế gia đình mẫu hệ. Qua các nội dung luật tục được ghi chép trong tác phẩm đã thể hiện rất rõ quan niệm của người Ê-đê: gia đình là nền tảng của xã hội. Trong bối cảnh kinh tế - xã hội của người Ê-đê hiện nay thì sự biến đổi của luật tục Ê-đê cho thấy tự nó loại bỏ những điểm lỗi thời không còn phù hợp với xã hội hiện tại.

Năm 2012, Buôn Krông Tuyết Nhung công bố ấn phẩm Văn hóa mẫu hệ qua sử thi Ê-đê dưới góc độ văn hóa học. Trên cơ sở khảo sát nguyên tắc mẫu hệ được thể hiện trong đời sống xã hội tộc người Ê-đê, tác giả khảo sát một số sử thi tiêu biểu của người Ê-đê đã được biên soạn xuất bản và đang được lưu truyền trong dân gian để thấy được sự phản ánh của văn hóa mẫu hệ qua hệ thống đề tài (chiến tranh, hôn nhân), qua cốt truyện và hệ thống nữ nhân vật được đề cập trong sử thi Ê-đê. Trong phần trình bày quan hệ dòng họ, gia đình và hôn nhân, tác giả đề cập đến vai trò của dòng nữ chi phối toàn bộ gia đình, dòng họ và hôn nhân của người Ê-đê. 1 Theo nghiên cứu này, luật tục Ê-đê được chia làm 11 chương với 236 điều.

19 Tuy nhiên, nghiên cứu không đi sâu tìm hiểu quan niệm, nguyên tắc - hình thức kết hôn của người Ê-đê hiện nay. Cuốn sách Cộng đồng dân tộc Ê-đê ở tỉnh Đắk Lắk hiện nay của Hà Đình Thành (2012) tập trung khảo sát, nghiên cứu cộng đồng dân tộc Ê-đê trong đời sống chính trị, văn hóa, xã hội hiện nay ở Đắk Lắk, trong đó tập trung vào ba nhóm đối tượng chính là thanh niên, phụ nữ và người cao tuổi. Nội dung của cuốn sách đã đánh giá khá chi tiết và đầy đủ về đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa của người Ê-đê, đồng thời đưa ra các nhận xét về những mặt tích cực, các mặt tiêu cực và những biến đổi của người Ê-đê. Từ đó, đề xuất một số giải pháp, kiến nghị bảo tồn và phát huy các giá trị tốt đẹp của người Ê-đê nhằm đảm bảo khối đại đoàn kết các dân tộc, chống lại âm mưu diễn biến hòa bình của các thế lực thù địch.

Cuốn sách này là tài liệu tham khảo có giá trị đối với NCS trong quá trình tìm hiểu hôn nhân của người Ê-đê tại thời điểm hiện nay. Năm 2017, Trương Thị Hiền xuất bản cuốn Luật tục Ê-đê một nền tư pháp hòa giải những giá trị xã hội và sự biến đổi. Trong chương 2, tác giả bàn đến sự pha trộn giữa những yếu tố mang tính duy lý và các yếu tố của kiểu tư pháp Khadi trong hôn nhân và gia đình của người Ê-đê thể hiện qua những nội dung: mô hình cư trú sau hôn nhân, chế độ ngoại hôn, nhận con nuôi, ngoại tình, ly hôn, tục nối dây, thừa kế tài sản, quan hệ anh chị em, trách nhiệm bồi thường cha mẹ. Công trình nghiên cứu tiếp cận dưới góc độ xã hội học cung cấp cho NCS có góc nhìn đa chiều về vấn đề hôn nhân của người Ê-đê.

Tuy nhiên, trong phần liên quan tới hôn nhân, nghiên cứu này chỉ trình bày sự biến đổi trong thực hành luật pháp và luật tục trong việc xử lý tội ngoại tình, loạn luân, nơi ở sau kết hôn ở người Ê-đê nói chung. Ngoài ra, NCS đã tiếp cận một số đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước, cấp bộ, các luận án, luận văn, các bài tạp chí. viết về văn hóa tộc người nói chung và hôn nhân của người Ê-đê nói riêng. Có thể nhận thấy, tài liệu nghiên cứu về người Ê-đê cho đến nay đã có số lượng lớn, đa dạng, cung cấp cho NCS những hiểu biết cơ bản về tộc người này, như: văn hóa sản xuất, văn hóa xã hội, văn hoá vật 20 chất, văn học nghệ thuật dân gian, những lễ nghi – phong tục trong chu kỳ đời sống, những biến đổi kinh tế - xã hội và sự phát triển về văn hoá ở người Ê-đê trong truyền thống và hiện nay.

Cùng với đó, các công trình, những bài viết của các học giả trong và ngoài nước cũng đã đề cập đến các quan niệm, nguyên tắc – hình thức, phong tục và nghi lễ hôn nhân của người Ê-đê dưới những góc độ, mức độ khác nhau. Các nghiên cứu này là nguồn tư liệu quý giá để NCS tham khảo trong quá trình thực hiện luận án này. Tuy nhiên, tác giả chưa được tiếp cận chuyên khảo nào đi sâu phân tích, nghiên cứu về hôn nhân của người Ê-đê tại một địa bàn cụ thể trong bối cảnh hiện nay. Vì vậy, nghiên cứu hôn nhân hiện nay của người Ê-đê ở xã Cuôr Dăng, huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn có ý nghĩa về mặt thực tiễn.

Một số khái niệm cơ bản - Hôn nhân: Hôn nhân là bước ngoặt, là nghi thức hết sức quan trọng trong chu kỳ đời người, là tập tục không thể thiếu trong bất cứ đời sống xã hội của mỗi tộc người. Với mục đích là tái tạo, phát triển nòi giống, hôn nhân phản ánh mối quan hệ sinh học và xã hội, vật chất và tinh thần, tư tưởng và tâm lý tộc người [89, tr. Từ trước đến nay có nhiều khái niệm về hôn nhân.