chương 1, Chu Thái Sơn đã đề cập đến văn hóa vật chất của người Ê-đê; trong chương 3, Vũ Đình Lợi đã giới thiệu khái quát về những lễ nghi - phong tục trong chu kỳ đời sống của người Ê-đê,… Đây là những tri thức quý báu cho NCS trong quá trình hệ thống hóa những đặc trưng văn hóa của tộc người Ê-đê. Trong bài viết Dấu vết hệ thống bốn hôn đẳng ở Tây Nguyên của Phan Hữu Dật (1991) giới thiệu về tục cuê nuê và giải thích tục này thông qua tìm hiểu thiết chế xã hội, hình thái hôn nhân gia đình của người Ê-đê. Kết quả nghiên cứu của ông đã có những đóng góp quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử hôn nhân và gia đình ở nước ta như hình thái hôn nhân, tính chất và thiết chế hôn nhân. Cuốn sách Gia đình và hôn nhân truyền thống ở các dân tộc Malayô – Polynêxia Trường Sơn - Tây Nguyên của Vũ Đình Lợi (1994) đã khắc họa những vấn đề liên quan đến phong tục tập quán, gia đình, hôn nhân truyền thống của các dân tộc thuộc ngữ hệ Malayo – Polynesian ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên.
Đây là nghiên cứu chi tiết, cụ thể về hôn nhân và gia đình truyền thống trong đời sống của các tộc người theo chế độ mẫu hệ ở nước ta, khắc họa các nét phong tục truyền thống của đồng bào một cách sinh động. Nghiên cứu đã cho thấy tộc người Ê-đê là 17 xã hội mẫu hệ điển hình ở Tây Nguyên nói riêng và Việt Nam nói chung. Đây là nguồn tài liệu bổ ích cho NCS trong quá trình tìm hiểu về hôn nhân của người Ê-đê trước đây và hiện nay. Cuốn sách Văn hóa dân gian Ê-đê do Ngô Đức Thịnh chủ biên (1994) đã giới thiệu khá chi tiết các nghi thức liên quan đến chu kỳ đời sống của tộc người Ê-đê nói chung và về hôn nhân, gia đình nói riêng.
Đây là nguồn tài liệu tham khảo bổ ích cho những nhà nghiên cứu hôn nhân gia đình nói riêng và văn hóa tộc người Ê- đê nói chung. Tuy vậy, nghiên cứu này chưa có những nội dung chi tiết về hôn nhân của người Ê-đê ở một địa bàn cụ thể. Sau năm 2000, các công trình nghiên cứu về người Ê-đê ngày càng phong phú về chủ đề và số lượng. Luận án Tiến sĩ Dân tộc học: Người phụ nữ Ê-đê trong đời sống xã hội tộc người của Thu Nhung Mlô (2001) đã phân tích sự biến đổi vai trò của người phụ nữ trong đời sống buôn làng và chỉ ra những biến đổi đang diễn ra trong lòng xã hội Ê-đê trong bước chuyển từ cổ truyền sang hiện đại.
Luận án Tiến sĩ Văn hóa Ê-đê – truyền thống và biến đổi của Nguyễn Ngọc Hòa (2002) đã trình bày quá trình biến đổi của văn hóa Ê-đê từ truyền thống đến hiện đại và đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn, làm giàu và phát huy giá trị của văn hóa Ê-đê trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, tác giả chỉ tập trung hệ thống lại, trình bày những nét biến đổi của văn hóa Ê-đê mà không có những phân tích sâu về những thực hành hôn nhân hiện nay của người Ê-đê. Năm 2004, Nguyễn Thị Hạnh công bố nghiên cứu Mẫu hệ, phụ nữ Ê-đê và kinh tế hộ gia đình, công trình đã tập trung khai thác vấn đề chế độ mẫu hệ và vai trò của người phụ nữ Ê-đê trong phát triển kinh tế hộ gia đình. Qua đó cung cấp những tư liệu quan trọng về vấn đề phân công lao động, quyền và vị trí của hai giới, những đặc trưng chủ yếu của xã hội mẫu hệ Ê-đê và vị thế, vai trò của phụ nữ Ê-đê trong việc phát triển hộ gia đình.
Đỗ Thị Phấn (2007) với Đất Và Người Tây Nguyên là công trình tập hợp bài viết của các nhà nghiên cứu, nhà báo, nhà khảo cổ. về Tây Nguyên. Các bài viết 18 tập trung nghiên cứu về lịch sử, văn hoá, xã hội của vùng Tây Nguyên, đặc biệt giai đoạn cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX. Trong đó, đáng chú ý có bài Gia đình mẫu hệ vùng Trường Sơn - Tây Nguyên đã phân tích và đưa ra những nhận định ban đầu về hôn nhân và gia đình mẫu hệ của các tộc người ở Tây Nguyên.
Những tư liệu này đã giúp NCS có cái nhìn tổng quan về vấn đề nghiên cứu. Cuốn sách Luật tục Ê-đê (Tập quán pháp) của Ngô Đức Thịnh, Chu Thái Sơn, Nguyễn Hữu Thấu sưu tầm và biên soạn (2012) là một nghiên cứu điển hình về luật tục của người Ê-đê. Luật tục Ê-đê là chuẩn mực xã hội, được cụ thể hóa từ hệ thống giá trị xã hội của người Ê-đê, được cộng đồng thừa nhận và có hiệu lực trong việc điều tiết xã hội, trong đó có các quan hệ gia đình. Trong cơ cấu của bộ luật tục Ê-đê có thể thấy nội dung về hôn nhân chiếm phần lớn (chương V, có 48/236 điều)1.
Qua đó cho biết tầm quan trọng của hôn nhân đối với đời sống người Ê-đê. Luật tục Ê-đê bắt nguồn từ quan niệm xã hội mẫu hệ nên những điều khoản trong luật tục Ê-đê thường hướng tới bảo vệ, củng cố thiết chế gia đình mẫu hệ. Qua các nội dung luật tục được ghi chép trong tác phẩm đã thể hiện rất rõ quan niệm của người Ê-đê: gia đình là nền tảng của xã hội. Trong bối cảnh kinh tế - xã hội của người Ê-đê hiện nay thì sự biến đổi của luật tục Ê-đê cho thấy tự nó loại bỏ những điểm lỗi thời không còn phù hợp với xã hội hiện tại.
Năm 2012, Buôn Krông Tuyết Nhung công bố ấn phẩm Văn hóa mẫu hệ qua sử thi Ê-đê dưới góc độ văn hóa học. Trên cơ sở khảo sát nguyên tắc mẫu hệ được thể hiện trong đời sống xã hội tộc người Ê-đê, tác giả khảo sát một số sử thi tiêu biểu của người Ê-đê đã được biên soạn xuất bản và đang được lưu truyền trong dân gian để thấy được sự phản ánh của văn hóa mẫu hệ qua hệ thống đề tài (chiến tranh, hôn nhân), qua cốt truyện và hệ thống nữ nhân vật được đề cập trong sử thi Ê-đê. Trong phần trình bày quan hệ dòng họ, gia đình và hôn nhân, tác giả đề cập đến vai trò của dòng nữ chi phối toàn bộ gia đình, dòng họ và hôn nhân của người Ê-đê. 1 Theo nghiên cứu này, luật tục Ê-đê được chia làm 11 chương với 236 điều.
19 Tuy nhiên, nghiên cứu không đi sâu tìm hiểu quan niệm, nguyên tắc - hình thức kết hôn của người Ê-đê hiện nay. Cuốn sách Cộng đồng dân tộc Ê-đê ở tỉnh Đắk Lắk hiện nay của Hà Đình Thành (2012) tập trung khảo sát, nghiên cứu cộng đồng dân tộc Ê-đê trong đời sống chính trị, văn hóa, xã hội hiện nay ở Đắk Lắk, trong đó tập trung vào ba nhóm đối tượng chính là thanh niên, phụ nữ và người cao tuổi. Nội dung của cuốn sách đã đánh giá khá chi tiết và đầy đủ về đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa của người Ê-đê, đồng thời đưa ra các nhận xét về những mặt tích cực, các mặt tiêu cực và những biến đổi của người Ê-đê. Từ đó, đề xuất một số giải pháp, kiến nghị bảo tồn và phát huy các giá trị tốt đẹp của người Ê-đê nhằm đảm bảo khối đại đoàn kết các dân tộc, chống lại âm mưu diễn biến hòa bình của các thế lực thù địch.
Cuốn sách này là tài liệu tham khảo có giá trị đối với NCS trong quá trình tìm hiểu hôn nhân của người Ê-đê tại thời điểm hiện nay. Năm 2017, Trương Thị Hiền xuất bản cuốn Luật tục Ê-đê một nền tư pháp hòa giải những giá trị xã hội và sự biến đổi. Trong chương 2, tác giả bàn đến sự pha trộn giữa những yếu tố mang tính duy lý và các yếu tố của kiểu tư pháp Khadi trong hôn nhân và gia đình của người Ê-đê thể hiện qua những nội dung: mô hình cư trú sau hôn nhân, chế độ ngoại hôn, nhận con nuôi, ngoại tình, ly hôn, tục nối dây, thừa kế tài sản, quan hệ anh chị em, trách nhiệm bồi thường cha mẹ. Công trình nghiên cứu tiếp cận dưới góc độ xã hội học cung cấp cho NCS có góc nhìn đa chiều về vấn đề hôn nhân của người Ê-đê.
Tuy nhiên, trong phần liên quan tới hôn nhân, nghiên cứu này chỉ trình bày sự biến đổi trong thực hành luật pháp và luật tục trong việc xử lý tội ngoại tình, loạn luân, nơi ở sau kết hôn ở người Ê-đê nói chung. Ngoài ra, NCS đã tiếp cận một số đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước, cấp bộ, các luận án, luận văn, các bài tạp chí. viết về văn hóa tộc người nói chung và hôn nhân của người Ê-đê nói riêng. Có thể nhận thấy, tài liệu nghiên cứu về người Ê-đê cho đến nay đã có số lượng lớn, đa dạng, cung cấp cho NCS những hiểu biết cơ bản về tộc người này, như: văn hóa sản xuất, văn hóa xã hội, văn hoá vật 20 chất, văn học nghệ thuật dân gian, những lễ nghi – phong tục trong chu kỳ đời sống, những biến đổi kinh tế - xã hội và sự phát triển về văn hoá ở người Ê-đê trong truyền thống và hiện nay.
Cùng với đó, các công trình, những bài viết của các học giả trong và ngoài nước cũng đã đề cập đến các quan niệm, nguyên tắc – hình thức, phong tục và nghi lễ hôn nhân của người Ê-đê dưới những góc độ, mức độ khác nhau. Các nghiên cứu này là nguồn tư liệu quý giá để NCS tham khảo trong quá trình thực hiện luận án này. Tuy nhiên, tác giả chưa được tiếp cận chuyên khảo nào đi sâu phân tích, nghiên cứu về hôn nhân của người Ê-đê tại một địa bàn cụ thể trong bối cảnh hiện nay. Vì vậy, nghiên cứu hôn nhân hiện nay của người Ê-đê ở xã Cuôr Dăng, huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn có ý nghĩa về mặt thực tiễn.
Một số khái niệm cơ bản - Hôn nhân: Hôn nhân là bước ngoặt, là nghi thức hết sức quan trọng trong chu kỳ đời người, là tập tục không thể thiếu trong bất cứ đời sống xã hội của mỗi tộc người. Với mục đích là tái tạo, phát triển nòi giống, hôn nhân phản ánh mối quan hệ sinh học và xã hội, vật chất và tinh thần, tư tưởng và tâm lý tộc người [89, tr. Từ trước đến nay có nhiều khái niệm về hôn nhân.