Luận văn thạc sĩ lịch sử kiến thức về đau ốm và sự lựa chọn cách chữa trị của người tày ở nông thôn miền núi tỉnh yên bái nghiên cứu trường hợp xã kiên thành huyện trấn yên

Luận văn thạc sĩ phân tích lịch sử kiến thức về đau ốm và sự lựa chọn cách chữa trị của người tày ở nông thôn miền núi tỉnh, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Thu Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Chính
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Cách Chữa Trị Đau Ốm Của Người Tày Ở Yên Bái
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: SƠ LƯỢC VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Điều kiện tự nhiên của xã Kiên Thành
• 1.2. Một số đặc điểm kinh tế xã hội của xã Kiên Thành
• 1.3. Vài nét về người Tày ở địa phương
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN NIỆM VỀ ĐAU ỐM
• 2.1. Quan niệm về tình trạng ốm đau
• 2.2. Hình dung về cơ thể con người và cách thức xác định đau ốm
• 2.3. Các cách thức xác định ốm đau
• 2.4. Biểu hiện, phân loại ốm đau và nguyên nhân gây ốm
• 3. CHƯƠNG 3: LỰA CHỌN PHƯƠNG THỨC CHỮA TRỊ
• 3.1. Lựa chọn phương thức chữa trị
• 3.2. Tìm đến khu vực y học dân gian
• 3.3. Khám chữa bệnh ở trạm y tế và bệnh viện
• 3.4. Chữa trị đồng thời ở nhiều khu vực y tế khác nhau
• 3.5. Các yếu tố ảnh hưởng tới lựa chọn chữa trị
• 3.6. Quan niệm về tộc an
• 3.7. Kiến thức về đau ốm
• 3.8. Điều kiện kinh tế
• 3.9. Điều kiện giao thông
• 4. CHƯƠNG 4: CÁC DỊCH VỤ Y TẾ Ở ĐỊA PHƯƠNG
• 4.1. Khu vực y học dân gian
• 4.2. Khu vực y học hiện đại
• 4.3. Các cơ sở khám chữa bệnh
• 4.4. Tình trạng bán dạo thuốc và thiết bị hỗ trợ chăm sóc sức khỏe

Tóm tắt

I. Giới thiệu về người Tày và bối cảnh nghiên cứu

Nghiên cứu về cách chữa trị đau ốm của người Tày ở Yên Bái mang lại cái nhìn sâu sắc về y học cổ truyền và kinh nghiệm chữa bệnh của cộng đồng này. Người Tày là một trong những dân tộc thiểu số tại Việt Nam, với nền văn hóa phong phú và những phương pháp chữa trị độc đáo. Tại Yên Bái, đặc biệt là xã Kiên Thành, người Tày đã phát triển những phương pháp chữa trị riêng biệt, kết hợp giữa y học dân gian và y học hiện đại. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách chữa trị đau ốm mà còn phản ánh những giá trị văn hóa và truyền thống của dân tộc Tày.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và xã hội của xã Kiên Thành

Xã Kiên Thành nằm trong vùng núi cao của Yên Bái, với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Người Tày ở đây sống chủ yếu bằng nghề trồng lúa, chăn nuôi và khai thác lâm sản. Đặc điểm này ảnh hưởng lớn đến phương pháp chữa bệnh của họ, khi mà thuốc nam và các phương pháp trị liệu từ thiên nhiên được ưa chuộng. Sự kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại trong việc chữa trị đau ốm cho thấy sự thích nghi của người Tày với điều kiện sống và nhu cầu chăm sóc sức khỏe của họ.

II. Quan niệm về đau ốm và bệnh tật

Trong văn hóa của người Tày, đau ốm không chỉ được hiểu theo nghĩa thể chất mà còn mang ý nghĩa tâm linh. Họ tin rằng bệnh tật có thể do các yếu tố siêu nhiên gây ra, như sự trừng phạt của thần linh hoặc sự mất cân bằng trong cơ thể. Kiến thức về ốm đau của người Tày thường được truyền lại qua các thế hệ, kết hợp giữa kinh nghiệm cá nhân và y học cổ truyền. Điều này dẫn đến việc họ có nhiều cách thức xác định và phân loại đau ốm, từ các triệu chứng thể chất đến các yếu tố tâm linh. Sự hiểu biết này ảnh hưởng trực tiếp đến phương pháp chữa trị mà họ lựa chọn.

2.1. Phân loại và nguyên nhân gây đau ốm

Người Tày phân loại đau ốm thành hai nhóm chính: đau ốm do nguyên nhân thể chất và đau ốm do các yếu tố siêu nhiên. Họ thường xác định nguyên nhân gây bệnh thông qua các biểu hiện bên ngoài và cảm nhận của cơ thể. Những kinh nghiệm chữa bệnh từ cha ông được coi là nguồn kiến thức quý giá, giúp họ hiểu rõ hơn về bệnh tật và cách thức chữa trị. Việc phân loại này không chỉ giúp họ trong việc tìm kiếm phương pháp chữa trị mà còn phản ánh sự kết hợp giữa y học dân gian và y học hiện đại trong cộng đồng.

III. Lựa chọn phương thức chữa trị

Khi gặp phải đau ốm, người Tày thường lựa chọn giữa nhiều phương thức chữa trị khác nhau. Họ có thể tìm đến y học cổ truyền, sử dụng thuốc nam hoặc các phương pháp trị liệu từ thiên nhiên. Đồng thời, họ cũng không ngần ngại tìm đến các cơ sở y tế hiện đại khi cần thiết. Sự lựa chọn này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm kiến thức về ốm đau, điều kiện kinh tế và sự sẵn có của các dịch vụ y tế. Việc lựa chọn phương thức chữa trị không chỉ là một hành động cá nhân mà còn phản ánh các giá trị văn hóa và truyền thống của dân tộc Tày.

3.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn chữa trị

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chữa trị của người Tày. Đầu tiên, kiến thức về ốm đau và phương pháp chữa bệnh truyền thống đóng vai trò quan trọng. Thứ hai, điều kiện kinh tế cũng ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế. Cuối cùng, các mối quan hệ trong cộng đồng và sự ảnh hưởng của các thiết chế xã hội cũng góp phần định hình hành vi chữa trị của họ. Sự kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại cho thấy sự linh hoạt và thích nghi của người Tày trong việc chăm sóc sức khỏe.

IV. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về cách chữa trị đau ốm của người Tày ở Yên Bái không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Những hiểu biết về kiến thức chữa bệnh và phương pháp trị liệu của người Tày có thể giúp cải thiện các chương trình chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng dân tộc thiểu số. Việc hiểu rõ hơn về cách chữa trị và đau ốm trong bối cảnh văn hóa sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách xây dựng các chương trình y tế phù hợp hơn với nhu cầu và thói quen của người dân. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe mà còn bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc Tày.

4.1. Đề xuất cho các chương trình y tế

Dựa trên những phát hiện từ nghiên cứu, các chương trình y tế cần được thiết kế để phù hợp với kiến thức và thói quen chữa bệnh của người Tày. Cần có sự kết hợp giữa y học hiện đại và y học cổ truyền để tạo ra một hệ thống chăm sóc sức khỏe toàn diện. Đồng thời, việc nâng cao nhận thức về sức khỏe và giáo dục y tế cũng rất quan trọng để người dân có thể lựa chọn phương pháp chữa trị hiệu quả nhất cho bản thân và gia đình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu về kiến thức và lựa chọn cách chữa trị đau ốm của người Tày ở nông thôn miền núi tỉnh Yên Bái, cụ thể tại xã Kiên Thành, huyện Trấn Yên, được thực hiện trong bối cảnh dân số người Tày chiếm khoảng 38,76% tổng dân số xã, với điều kiện kinh tế xã hội còn nhiều khó khăn và cơ sở hạ tầng y tế chưa phát triển đầy đủ. Tỉ lệ hộ nghèo tại xã là 22,8%, trong khi tỉ lệ hộ nghèo toàn tỉnh Yên Bái là 26,5%, cao hơn mức trung bình cả nước (14,2%). Địa bàn nghiên cứu có địa hình núi cao, giao thông khó khăn, khí hậu khắc nghiệt với mùa đông lạnh kéo dài và mùa hè mưa bão, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế của người dân.

Vấn đề nghiên cứu tập trung vào việc tìm hiểu quan niệm về đau ốm và bệnh tật của người Tày, sự phân loại các trạng thái sức khỏe, cũng như hành vi lựa chọn các phương thức chữa trị trong bối cảnh văn hóa và điều kiện kinh tế xã hội đặc thù. Mục tiêu chính là làm rõ kiến thức về đau ốm và quá trình lựa chọn chữa trị của người dân, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng cho các dân tộc thiểu số ở vùng miền núi phía Bắc.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm khảo sát thực địa tại ba thôn tập trung người Tày là An Thịnh, Kiên Lao và Đồng An, với cỡ mẫu 45 hộ gia đình, chiếm khoảng 28-30% tổng số hộ của từng thôn. Nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung hiểu biết về mối quan hệ giữa văn hóa, niềm tin và hành vi chăm sóc sức khỏe, đồng thời có giá trị thực tiễn trong việc xây dựng chính sách y tế phù hợp với đặc thù vùng dân tộc thiểu số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên cách tiếp cận toàn thể trong nhân học y tế, xem con người là sản phẩm của văn hóa và xã hội, chịu ảnh hưởng bởi cấu trúc xã hội và các áp lực văn hóa. Khung lý thuyết chính bao gồm:

• Mô hình đa nguyên về hệ thống y tế của Arthur Kleinman, phân chia hệ thống y tế thành ba khu vực: y học thường thức (popular sector), y học dân gian (folk sector) và y học hiện đại (professional sector). Mỗi khu vực có mô hình giải thích và phương thức chữa trị khác nhau, ảnh hưởng đến lựa chọn của người bệnh.

• Mô hình giải thích (explanatory model) của Kleinman, tập trung vào tri thức và niềm tin về dấu hiệu, nguyên nhân, tiến triển và cách phòng ngừa đau ốm trong từng khu vực y tế.

• Ba mô hình hành vi lựa chọn chữa trị: lựa chọn đồng thời (chữa ở nhiều khu vực cùng lúc), lựa chọn phân cấp (lần lượt tìm đến các phương pháp khác nhau), và lựa chọn hỗn hợp (kết hợp hai mô hình trên).

Các khái niệm chính được nghiên cứu gồm: đau ốm (sickness), bệnh tật (disease), các khu vực chữa trị, tri thức và niềm tin về nguyên nhân và cách chữa trị, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn chữa trị như khả năng cung cấp dịch vụ, khả năng chi trả và kiến thức về bệnh tật.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp định tính và định lượng, với các kỹ thuật thu thập dữ liệu:

• Quan sát tham gia: Thực hiện trong hai đợt, đợt 1 thu thập thông tin chung và số liệu bệnh án trạm y tế xã (2.752 ca khám trong 6 tháng cuối năm 2009, 2010 và 6 tháng đầu năm 2011), đợt 2 thực hiện bảng hỏi, phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm.

• Khảo sát bảng hỏi cấu trúc: 45 bảng hỏi được thực hiện ngẫu nhiên tại ba thôn An Thịnh, Kiên Lao và Đồng An, tập trung vào hoàn cảnh kinh tế, nhân khẩu học, tình trạng ốm đau, lựa chọn khu vực chữa trị, phương pháp chữa trị và chi phí.

• Phỏng vấn sâu: Hơn 30 cuộc phỏng vấn với các nhóm khác nhau về giới tính, độ tuổi, nghề nghiệp, vai trò xã hội, bao gồm thầy thuốc nam, cán bộ y tế xã và người dân.

• Thảo luận nhóm: 5 cuộc thảo luận nhóm được tổ chức ngẫu nhiên để thu thập ý kiến đa chiều về quan niệm đau ốm và hành vi chữa trị.

• Thu thập tài liệu thứ cấp: Báo cáo kinh tế xã hội, số liệu thống kê y tế địa phương, các nghiên cứu trước đây về chăm sóc sức khỏe dân tộc thiểu số.

Phân tích dữ liệu định lượng sử dụng phần mềm SPSS 13.0, với cỡ mẫu 45 hộ được chọn theo nguyên tắc xã hội học, đảm bảo tính đại diện cho nhóm người Tày tại địa phương. Dữ liệu định tính được mã hóa, phân tích nội dung và so sánh với các nghiên cứu tương tự để rút ra kết luận.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quan niệm về đau ốm và bệnh tật: 75,6% người Tày phân biệt rõ giữa “ốm đau” và “bệnh tật”. “Ốm đau” được hiểu là các biểu hiện nhẹ, có thể chữa khỏi bằng thuốc nam tại nhà, trong khi “bệnh tật” là các trường hợp nặng, phải chữa bằng thuốc Tây hoặc đến bệnh viện. Khoảng 15,6% không phân biệt hai khái niệm này, cho thấy sự đa dạng trong nhận thức. Ví dụ, người dân cho rằng “bệnh gan” hay “bệnh tim” là bệnh tật, còn các triệu chứng nhẹ như “đau tay” là ốm đau.

2. Lựa chọn phương thức chữa trị: Người dân thường tự chữa trị tại nhà bằng thuốc nam khi bệnh nhẹ, chiếm khoảng 60-70% trường hợp. Khi bệnh nặng hoặc không khỏi, họ tìm đến y học dân gian hoặc y học hiện đại. Có khoảng 35% người dân lựa chọn đồng thời nhiều khu vực chữa trị, kết hợp thuốc nam, thầy cúng và trạm y tế xã. Tỉ lệ người khám chữa bệnh tại trạm y tế xã theo nhóm tuổi cho thấy nhóm người cao tuổi chiếm khoảng 40%, trẻ em chiếm 30%, còn lại là người trưởng thành.

3. Ảnh hưởng của điều kiện kinh tế và giao thông: Khả năng chi trả và điều kiện giao thông khó khăn là rào cản lớn trong việc tiếp cận y học hiện đại. Khoảng 22,2% hộ gia đình thuộc diện nghèo, trong khi giao thông mùa mưa lũ thường bị cô lập, làm giảm khả năng đi lại và khám chữa bệnh kịp thời.

4. Vai trò của niềm tin tôn giáo và văn hóa: Niềm tin vào các thế lực siêu nhiên và các nghi lễ cúng bái vẫn phổ biến, ảnh hưởng đến lựa chọn chữa trị. Khoảng 50% người dân tin rằng cúng bái góp phần khỏi bệnh, dẫn đến việc họ thường tìm đến thầy cúng hoặc sử dụng bùa chú song song với các phương pháp y học khác.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy kiến thức và quan niệm về đau ốm của người Tày chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi văn hóa truyền thống và niềm tin tôn giáo, đồng thời bị chi phối bởi điều kiện kinh tế và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế. Việc phân biệt giữa “ốm đau” và “bệnh tật” phản ánh sự khác biệt trong cách nhìn nhận và xử lý tình trạng sức khỏe, tương tự các nghiên cứu nhân học y tế khác ở các dân tộc thiểu số.

Hành vi lựa chọn chữa trị đa dạng, bao gồm tự chữa, y học dân gian và y học hiện đại, thể hiện sự linh hoạt và thích nghi với điều kiện thực tế. Việc lựa chọn đồng thời nhiều khu vực chữa trị cho thấy người dân không hoàn toàn tin tưởng tuyệt đối vào một phương pháp nào, mà dựa trên sự kết hợp nhằm tăng hiệu quả chữa bệnh.

Khó khăn về kinh tế và giao thông làm hạn chế khả năng tiếp cận y học hiện đại, dẫn đến việc người dân ưu tiên sử dụng thuốc nam và các phương pháp dân gian. Điều này phù hợp với các báo cáo ngành y tế cho thấy trên 50% người dân nông thôn tự điều trị tại nhà, chỉ khoảng 12-14% đến trạm y tế xã.

Niềm tin tôn giáo và các nghi lễ cúng bái có vai trò quan trọng trong nhận thức và hành vi chữa trị, tạo nên sự khác biệt so với quan điểm y học hiện đại. Việc này cũng được ghi nhận trong các nghiên cứu về nhân học y tế ở các dân tộc thiểu số khác, cho thấy sự tồn tại song song của các hệ thống tri thức y học.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỉ lệ lựa chọn các khu vực chữa trị theo độ tuổi, biểu đồ phân bố trình độ học vấn và nghề nghiệp của người trả lời bảng hỏi, cũng như bảng so sánh quan niệm về đau ốm và bệnh tật.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tuyên truyền, giáo dục sức khỏe phù hợp văn hóa: Phát triển các chương trình truyền thông dựa trên hiểu biết về quan niệm và niềm tin của người Tày, nhằm nâng cao nhận thức về bệnh tật và khuyến khích sử dụng dịch vụ y tế hiện đại. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: Trung tâm y tế huyện, UBND xã, các tổ chức phi chính phủ.

2. Cải thiện cơ sở hạ tầng y tế và giao thông: Đầu tư nâng cấp trạm y tế xã, trang thiết bị y tế và hệ thống giao thông để người dân dễ dàng tiếp cận dịch vụ khám chữa bệnh. Thời gian: 3-5 năm; chủ thể: Sở Y tế, UBND tỉnh, chính quyền địa phương.

3. Hỗ trợ tài chính cho hộ nghèo trong chăm sóc sức khỏe: Mở rộng chính sách bảo hiểm y tế cho người nghèo, hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh nhằm giảm gánh nặng tài chính. Thời gian: liên tục; chủ thể: Bộ Y tế, Bảo hiểm xã hội, các tổ chức tài chính vi mô.

4. Phát huy vai trò y học dân gian kết hợp y học hiện đại: Đào tạo, hỗ trợ các thầy thuốc nam địa phương, kết hợp với y học hiện đại để tạo mạng lưới chăm sóc sức khỏe toàn diện, phù hợp với văn hóa địa phương. Thời gian: 2-3 năm; chủ thể: Trung tâm y tế huyện, các tổ chức nghiên cứu dân tộc học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu nhân học và y tế công cộng: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực địa chi tiết về quan niệm và hành vi chăm sóc sức khỏe của người Tày, giúp hiểu sâu sắc mối quan hệ giữa văn hóa và y tế.

2. Chính quyền địa phương và cơ quan y tế: Thông tin về thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn chữa trị giúp xây dựng chính sách y tế phù hợp, nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

3. Tổ chức phi chính phủ và các dự án phát triển: Cơ sở để thiết kế các chương trình hỗ trợ y tế, giáo dục sức khỏe và phát triển kinh tế xã hội cho vùng dân tộc thiểu số miền núi.

4. Sinh viên và học viên cao học ngành dân tộc học, y tế công cộng: Tài liệu tham khảo phong phú về phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, phân tích văn hóa sức khỏe và ứng dụng thực tiễn trong nghiên cứu dân tộc thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

1. Người Tày phân biệt thế nào giữa “ốm đau” và “bệnh tật”?
   Người Tày thường xem “ốm đau” là các triệu chứng nhẹ, có thể chữa khỏi bằng thuốc nam tại nhà, còn “bệnh tật” là các trường hợp nặng, cần đến y học hiện đại. Khoảng 75,6% người dân phân biệt rõ hai khái niệm này.

2. Tại sao người dân thường tự chữa trị thay vì đến bệnh viện?
   Nguyên nhân chính là do điều kiện kinh tế hạn chế, giao thông khó khăn và niềm tin vào y học dân gian. Trên 50% người dân tự điều trị tại nhà, chỉ khoảng 12-14% đến trạm y tế xã.

3. Vai trò của niềm tin tôn giáo trong chữa trị bệnh như thế nào?
   Niềm tin vào thế lực siêu nhiên và các nghi lễ cúng bái vẫn phổ biến, ảnh hưởng đến lựa chọn chữa trị. Khoảng 50% người dân tin rằng cúng bái góp phần khỏi bệnh, dẫn đến việc kết hợp chữa trị y học dân gian và hiện đại.

4. Phương pháp nghiên cứu nào được sử dụng trong luận văn?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, gồm quan sát tham gia, bảng hỏi cấu trúc, phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm và phân tích số liệu định lượng bằng SPSS.

5. Làm thế nào để cải thiện việc chăm sóc sức khỏe cho người Tày ở vùng núi?
   Cần tăng cường tuyên truyền giáo dục sức khỏe phù hợp văn hóa, cải thiện cơ sở hạ tầng y tế và giao thông, hỗ trợ tài chính cho hộ nghèo, đồng thời phát huy vai trò y học dân gian kết hợp y học hiện đại.

Kết luận

• Người Tày ở xã Kiên Thành có quan niệm phân biệt rõ ràng giữa “ốm đau” và “bệnh tật”, ảnh hưởng đến lựa chọn phương thức chữa trị.
• Hành vi chữa trị đa dạng, bao gồm tự chữa, y học dân gian và y học hiện đại, với xu hướng kết hợp nhiều phương pháp cùng lúc.
• Điều kiện kinh tế khó khăn và giao thông bất tiện là rào cản lớn trong việc tiếp cận dịch vụ y tế hiện đại.
• Niềm tin tôn giáo và văn hóa truyền thống đóng vai trò quan trọng trong nhận thức và hành vi chăm sóc sức khỏe.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng các chính sách y tế phù hợp, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho người dân tộc thiểu số miền núi.

Next steps: Triển khai các chương trình giáo dục sức khỏe phù hợp văn hóa, cải thiện cơ sở hạ tầng y tế và giao thông, đồng thời mở rộng chính sách hỗ trợ tài chính cho người nghèo.

Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và tổ chức phát triển cần phối hợp chặt chẽ để áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, góp phần nâng cao sức khỏe cộng đồng vùng dân tộc thiểu số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: SƠ LƯỢC VE DIA BAN NGHIÊN CỨU. Điều kiện tự nhiên của xã Kiên Thành. Một số đặc điểm kinh tế xã hội của xã Kiên Thành. Vài nét về người Tày ở địa phương W 8c g0, 10 107.

CHUONG 2: QUAN NIỆM VE ĐAU ỐM.-- 5° << se se seSssessessesserserz 171 2. Quan niệm về tinh trạng ốm đau. Ranh giới giữa các khu Vực ChỮA ẨFỊ. «ch kg rey 172 PIN (78.

Hình dung về cơ thể con người và cách thức xác định đau ốm. Hình dung về cơ thé CON HgỜÌ,.-:-©22©25+2St2ES++EEEtSEEteEErerrxrsrxrerrerrrree 179 2. Các cách thức xác định Om AAU. Biểu hiện, phân loại ốm đau và nguyên nhân gây ốm.Biểu hiện, phân loại 6m dau thuần túy thuộc VỀ thể chất .Biéu hiện và phân loại 6m dau do các thé lực siêu nhiên gây ra.- 192 Tidu Két ChUONg 2 1h.

194 CHUONG 3: LỰA CHỌN PHƯƠNG THỨC CHỮA TRỊ,. Lựa chọn phương thức Cha TỆ. TU CHIR AT nneẽ4. Tìm đến khu vực y học dân Qidn vececcceccesvessessesseeseessessessessessessessessessessessessessees 197 3.

Khám chữa bệnh ở trạm y tế và bệnh VIEN cecececcsseccssestsssscecssescsseerssvsnssvereavenears 203 3. Chữa trị đồng thời ở nhiều khu vực y tế khác nhai .----5c©cs5cc5csc5s 205 3. Các yếu tố ảnh hướng tới lựa chọn chữa tri .s--s-sc se ssssessessessess 207 126 3. Quan NE than tOC an.

Kiến thức VỀ AAU OM cecsesscessesssesssesssessesssesssessesssesssessssssessusssusssesssessesssecssessseseess 208 3. Điều kiện kinh té cecccscecscssscsssessesssesssessssssscssessssssecsssssusssusssecsuecsesssecsssssesasecssessecs 209 3. Điêu kiện giao MONG .1111 21 1e xe 211 Tidu Két ChUONG 60. 213 CHƯƠNG 4: CAC DICH VU Y TE O DIA PHUONG.

Khu vực y học đân Gian .Khu vực y học hiỆn đạÌ.Các cơ sở khám Chita ĐỆNÌ,.a nnn n6 nẽ nen heS4H,HgH,H)ỈHHẬH)HH,à. Tình trạng bán dạo thuốc và thiết bị hỗ trợ chăm sóc sức khỏe. 229 127 DANH MỤC CÁC CHỮ VIET TAT UBND Ủy ban nhân dân TH Tiểu học THCS Trung học cơ sở PTTH Phổ thông trung học THCN Trung học chuyên nghiệp CD, DH Cao dang, dai hoc BHYT Bao hiém y té KTL Không trả lời NGO Tổ chức phi chính phủ 128 DANH MỤC CÁC BANG, BIEU Danh mục biéu đồ Trang Biểu đồ 0.1: Trình độ học van của người trả lời bảng hỏi 21 Biểu đồ 1. Tỉ lệ hộ gia đình người Tay phân theo các nguồn thu chính 4I Biểu đồ 1.

Tỉ lệ các hộ gia đình sử dụng các nguồn nước khác nhau 43 Biểu đồ 3. Tỉ lệ người dân sử dụng thuốc nam của các bà lang 78 Biéu đồ 3. Quan niệm của người dân về tác dụng phụ của thuốc Tây 79 Biểu đồ 3. Tỉ lệ người khám chữa bệnh ở trạm xá phân theo thôn bản 93 Biểu đồ 4.

Tỉ lệ người dân tin rằng cúng bái góp phần khỏi 6m 98 Biểu đồ 4. Tỉ lệ bệnh nhân đến khám chữa tại trạm xá phân theo nhóm tuổi 101 Danh mục bảng Bảng 0.2: Nghề nghiệp của người trả lời bảng hỏi 21 Bảng 1.1: Số hộ, nhân khẩu trong xã Kiên Thành phân theo dân tộc 35 Bảng 1.2: Quy mô gia đình của người Tày ở xã Kiên Thành 36 Bảng 2. Thống kê một số một số cách lí giải về “ốm đau” và “bệnh tật” 52 của người dân Danh mục các hình Hình 2. Minh hoa “Om đau” và “bệnh tật” 51 Danh mục bản đồ Bản đồ 1.

Bản đồ xã Kiên Thành 27 129 DẪN LUẬN 1. Mục đích, ý nghĩa của đề tài Lý do chọn đề tài Óm đau bệnh tật là vấn đề xuyên suốt của mọi cộng đồng bởi con người luôn phải duy trì sức khỏe hay đối mặt với tình trạng đau yếu. Do đó, họ phải có những hình dung về cơ thể, kiến thức về đau ốm, cách chăm sóc một cơ thể khỏe mạnh. Tất cả những kiến thức ấy không chỉ đơn thuần là những trải nghiệm mang tính cá nhân mà còn do tư duy của cả cộng đồng quy định.

Và đó là sản phẩm đúc kết tư duy của nhiều thế hệ dựa trên kinh nghiệm từ thời nguyên thủy cho đến các xã hội hiện đại. Trong trường rộng lớn của các nghiên cứu về văn hóa tộc người, tìm hiểu van dé chăm sóc sức khỏe trong nhân học góp phần đem lại những lí giải về kiến thức, thái độ và thực hành y tế của người trong cuộc ở các xã hội khác nhau. Vì thế, cùng với những nghiên cứu văn hóa xã hội khác, nghiên cứu về chăm sóc y tế góp phần khám phá, hiểu biết thêm về văn hóa tộc người. Các nghiên cứu trong nước đề cập nhiều tới vấn đề chăm sóc sức khỏe của người dân.

Tuy vậy, vẫn ít người quan tâm tới hành vi lựa chọn trong chữa trị, nó diễn ra như thé nào trong bối cảnh văn hóa và không gian tộc người cụ thé? Nó là sản phẩm của những tính toán duy lý cá nhân hay được quy định bởi kiến thức, niềm tin và các thiết chế truyền thống? Với mong muốn trả lời những câu hỏi đó, góp phần tìm hiểu những lí giải của người trong cuộc về ốm đau, chúng tôi lựa chọn đề tài “kiến thức về đau ốm và lựa chọn trong chữa trị của người Tày ở nông thôn miền núi tỉnh Yên Bái, nghiên cứu trường hợp xã Kiên Thành, huyện Trấn Yên”. Mục tiêu của nghiên cứu này là tìm hiểu kiến thức về ốm đau và hành vi lựa chọn chữa tri của người dân tai dia ban một xã miền núi phía Bắc. Đề trả lời được câu hỏi nghiên cứu chính đó, chúng tôi mong muốn giải quyết được các vấn đề sau: - Quan niệm, sự phân loại vê ôm đau, bệnh tật của người dân: 130 Kiến thức về ốm đau của người dân luôn có độ chênh với tri thức khoa học. Người dân giải thích hiện tượng đau ốm bang thế giới quan, kinh nghiệm của họ, nhiều khi những giải thích đó còn mang đậm mau sắc tôn giáo, huyền bí thậm chí có phan phi lý.

Phải tìm hiểu được kiến thức, quan niệm của người dân về ốm đau đề hiểu các kiến thức ay chi phối như thé nào tới các thực hành chăm sóc sức khỏe. - Sự lựa chọn các khu vực chữa tri (khu vực y học chuyên nghiệp, y học dân gian hay tự chữa tri), quá trình chữa tri của người dân khi ốm đau như thé nao: Đây có thể là một hành động hoặc là chuỗi hành động của người ốm và gia đình họ khi gặp phải các vấn đề về sức khỏe. Hành động của mỗi cá nhân là kết quả của quá trình văn hóa thâm thấu vào, là sự phản ánh của các hệ giá trị, tư duy và hình ảnh cộng đồng. Do đó, sự lựa chọn các khu vực chữa tri bao giờ cũng chịu ảnh hưởng bởi kiến thức, niềm tin về đau ốm và cách thức chữa trị.

Đặc điểm, tính sẵn có của các khu vực chữa trị mở ra các lựa chọn cho người dân. Trong khi đó, khả năng chỉ trả cũng có vai trò rất quan trọng đối với lựa chọn khu vực chữa trị và cả quá trình chữa trị. Mặt khác, chúng tôi cũng duy trì quan điểm cho rằng mỗi con người chịu sự chi phối của nhiều mối quan hệ trong cộng đồng (cau trúc, thiết ché, quan hệ mạng lưới.), do đó, các mối quan hệ này sẽ tác động lên quyết định chữa trị. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn Chúng tôi hi vọng nghiên cứu này sẽ đóng góp một mô tả sâu về kiến thức, hành vi lựa chọn của người dân ở khu vực nông thôn trong việc chăm sóc sức khỏe.

Với lối tiếp cận toàn thé, sự lựa chọn chữa trị bệnh tật được hiểu như là một quá trình chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố kinh tế, văn hóa, xã hội khác nhau. Chúng tôi hi vọng tiếp cận này sẽ mang tới một cái nhìn đầy đủ về van dé chăm sóc sức khỏe này. Trong thực tiễn, những người làm công tác y tế cũng thừa nhận mối quan hệ giữa bệnh tật và văn hóa là hiển nhiên và có tác động tới sức khỏe con người, họ không phủ nhận thế giới quan quy định đến suy nghĩ và thực hành về thuốc. Nhiều người vẫn nghĩ y học hiện đại được chào đón ở các nước dang phát triển, nhưng không han vậy, trong quan điểm của người bệnh, nhiều khi, tác động của hệ thống y té hiện dai không được đánh giá cao hơn y học dân gian; thậm chí kể cả khi hệ thống y học hiện đại rất pho bién, 131 người dân vẫn tự chữa trị.

Và việc làm rõ những điều đó có tính ứng dụng cao (Chen, L. Do đó, việc tìm hiểu mối quan hệ giữa quan niệm về đau ốm và thực hành chăm sóc sức khỏe của nghiên cứu này cũng có đóng góp thực tiễn đối với công tác chăm sóc sức khỏe cho người dân tộc thiểu số. Nhiều băn khoăn vẫn dé ngỏ về hành vi khám chữa bệnh của người dân tộc thiểu số: tại sao họ lại tự chữa trị nhiều hơn là tìm tới bệnh viện? tại sao họ lại sử dụng đồng thời nhiều phương pháp chữa trị khác nhau?. do chưa có sự thấu hiểu cặn kẽ quan niệm của người dân.

Về các chính sách của Nhà nước trong chăm sóc sức khỏe cho người dân tộc thiểu số, đã có nhiều câu hỏi đặt ra về hiệu quả của chính sách ấy, như chính sách bảo hiểm y tế cho người nghèo có khả năng can thiệp vào hành vi khám chữa bệnh của người dân tộc thiểu số như thế nào? Vai trò thực sự của các chương trình truyền thông tuyên truyền chăm sóc sức khỏe?. Chúng tôi cũng hi vọng răng với việc mô tả kĩ lưỡng, sẽ có thê giải thích được một phân những câu hỏi đó. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong nhân học Việt Nam, mảng nghiên cứu về chăm sóc sức khỏe đã được quan tâm nhưng chưa phải là chủ đề được đông đảo nhà nghiên cứu theo đuôi. Những năm gan đây, chủ đề này được chú ý vì tính ứng dụng của nó.

Nhiều kết quả nghiên cứu được phục vụ trực tiếp cho các dự án chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nhưng không chỉ có các nhả nhân học mới quan tâm tới chăm sóc y tế như là một vấn đề của văn hóa xã hội. Mà y học, y tế công cộng cũng xây dựng nhiều nghiên cứu trong bối cảnh riêng của từng cộng đồng. Ngoài ra, những cuộc điều tra, khảo sát thường kỳ đã đóng góp nguồn thông tin chính xác, cập nhật và các đánh giá sát với thực tế chăm sóc sức khỏe ở khu vực nông thôn.

Khi phân loại về khuynh hướng tiếp cận các vấn đề trong nhân học y tế, giới học giả nước ngoài thường phân ra các cách tiếp cận chủ yếu: tiếp cận sinh thái — chú trọng tới thích nghi, tiếp cận giải thích đặt trong bối cảnh văn hóa xã hội và tiếp cận phê phán nhân mạnh tới sự bất công bằng trong thụ hưởng chính sách (Sargent, C.