Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Khái niệm chợ Thông thường, ai cũng hiểu rằng chợ là nơi diễn ra hoạt động mua bán, trao đổi hàng hóa và dịch vụ bằng tiền bạc hoặc hiện vật. Có thể nói, chợ ra đời từ rất sớm trong lịch sử loài người, khi mà con người đã sản xuất được những sản phẩm nhiều hơn nhu cầu của họ, nên phải mang những sản phẩm dư thừa ấy đi trao đổi với người khác để lấy một thứ vật dụng nào đó mà họ chưa có, hoặc bán lấy tiền bạc để tích lũy. Cho nên, khi có nhu cầu trao đổi sản phẩm hoặc bán lấy tiền bạc, người ta đã chọn một nơi, một khu vực nào đó tiện lợi nhất trong vùng, nơi thường xuyên tập trung đông người qua lại để họ có thể đến và thực hiện việc trao đổi, mua bán hàng hóa, nơi đó người ta gọi là “chợ”.Định nghĩa Cho đến nay, chợ vẫn còn là một khái niệm tương đối, nhiều học giả nghiên cứu đã đưa ra các quan niệm về chợ khác nhau.
Dưới đây chúng tôi đưa ra một vài định nghĩa tiêu biểu: Theo định nghĩa của Hoàng Phê thì “chợ là nơi công cộng để đông người đến mua và bán trong những buổi, ngày nhất định” [Hoàng Phê 2000:165]. Quan điểm của Võ Thị Thu Sương lại cho rằng: “Chợ là loại hình thương mại mang tính truyền thống, được tổ chức tại một địa điểm công cộng, tập trung đông người mua bán, trao đổi hàng hóa, đáp ứng các nhu cầu trong sản xuất, lưu thông tiêu dùng trong khu vực dân cư. Đối với nhiều vùng, chợ còn là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc” [Võ Thị Thu Sương 2000:10]. Một quan niệm khác cho rằng: “Chợ là loại hình thương nghiệp truyền thống phát triển khá phổ biến ở nước ta.
Chợ là hiện thân của hoạt động thương mại, là sự tồn tại của không gian thị trường mỗi vùng, nhất là vùng nông thôn, vùng sâu, vùng 10 xa, vùng biên giới và tập trung nhiều nhất ở các vùng đô thị, các thành phố lớn” [Sở Thương mại thành phố Hồ Chí Minh 2003:7]. Cũng theo Sở Thương mại thành phố Hồ Chí Minh, trong kết quả điều tra mạng lưới và lưu lượng hàng hóa chợ năm 1999, thì “Chợ là một nơi (địa điểm) công cộng, tập trung đông người mua bán trao đổi hàng hóa, dịch vụ với nhau, được hình thành do yêu cầu của sản xuất, đời sống xã hội và hoạt động theo các chu kỳ thời gian nhất định” [Sở Thương mại thành phố Hồ Chí Minh 2000:8]. Các quan niệm trên cho thấy: tính chất chung của chợ là một loại hình thương nghiệp, có tính truyền thống và là một bộ phận của kinh tế thị trường. Đây là nơi tập trung các hoạt động mua bán hàng hóa và dịch vụ phong phú của các thành phần kinh tế mà đa phần là kinh tế cá thể với các mặt hàng tiêu dùng hàng ngày là chủ yếu.
Có thể hiểu đơn giản hơn, chợ là một địa điểm công cộng để mua bán, trao đổi hàng hóa, dịch vụ của dân cư, mà ở đó bất kỳ ai có nhu cầu cũng đều có thể đến để mua, bán hoặc trao đổi hàng hóa với nhau. Trong quá trình phát triển kinh tế, chợ đã dần thay đổi tính chất. Từ chợ truyền thống hình thành ban đầu ở nông thôn, với tính chất là chuyên buôn bán những mặt hàng tự sản tự tiêu như lương thực, thực phẩm, phục vụ các nhu cầu thiết yếu hàng ngày cho con người thì ngày nay, trong quá trình đô thị hóa, chợ gắn liền với đô thị và mang tính chất kinh tế thị trường. Hàng hóa không chỉ là tự sản tự tiêu mà thêm vào đó là xuất khẩu, nhập khẩu với những mặt hàng mang tính hiện đại; không chỉ là các mặt hàng do con người sản xuất, mà ngay bản thân con người cũng là một thứ hàng hóa trên thị trường lao động.
Bên cạnh ngôi chợ truyền thống gắn với các cộng đồng cư dân và đời sống kinh tế địa phương đang dần suy tàn bởi sự xâm chiếm của nền kinh tế thị trường là sự xuất hiện các chợ đầu mối ở các đô thị lớn hoặc ở các địa điểm có vị trí thuận lợi là các ngã tư giao thông, đặc biệt là sự ra đời các siêu thị hoặc các trung tâm thương mại với phong cách mua bán mới, được hiểu theo một khái niệm mang tính chất dịch vụ kinh doanh. Chợ không còn là một từ chỉ địa điểm cố định về mặt không 11 gian, mà trở thành một khái niệm chỉ định các hoạt động thương mại, thành tố văn hóa ngày càng phổ biến trong các quan hệ giao tiếp của xã hội loài người. Do vậy, trong Từ điển Bách khoa Việt Nam có ghi: “Chợ là nơi gặp gỡ giữa cung và cầu các hàng hóa, dịch vụ, vốn là nơi tập trung hoạt động mua bán hàng hóa giữa người sản xuất, người buôn bán và người tiêu dùng” [Từ điển Bách khoa Việt Nam 2003:9]. Còn theo quan điểm của Lê Thị Mai: “Chợ là một loại hình hoạt động thị trường, xuất hiện từ xa xưa cho đến nay ở khắp nơi trên thế giới.
Chợ là nơi người mua, người bán gặp gỡ, trao đổi, mua bán hàng hóa, dịch vụ do phương thức tổ chức sản xuất và nhu cầu xã hội quy định” [Lê Thị Mai 2000:12]. Theo các định nghĩa này, xuất phát từ nhu cầu trao đổi hàng hóa, khái niệm chợ biến đổi dần theo thời gian do nhu cầu ngày càng đa dạng và phong phú của người tiêu dùng, đã tạo nên sự chuyển đổi mạnh mẽ về cơ cấu kinh tế từ lịch sử cho đến hiện tại, đã gây nên những thay đổi lớn trong mọi lĩnh vực của đời sống: kinh tế tăng trưởng, thu nhập bình quân tăng, mức sống được cải thiện và nâng cao. Phải chăng vì vậy mà Lewis Mumford đã coi chợ là « phát minh thiên tài » của xã hội loài người. Cho nên, chợ không chỉ dừng lại ở khía cạnh trao đổi hàng hóa mà còn phản ánh các quan hệ ứng xử, giao tiếp, nhằm đáp ứng các nhu cầu đời sống hàng ngày.
Như một lẽ hoàn toàn tự nhiên, chợ và tính chất mua bán, trao đổi hàng hóa luôn gắn bó với nhau từ bao đời nay. Đi ra chợ bán và mua một món hàng nào đó là một nhu cầu không thể thiếu được của mỗi người dân. Chợ đã đóng vai trò rất quan trọng trong suốt quá trình lịch sử, đó là đảm nhận cung ứng và phân phối sản phẩm để đáp ứng nhu cầu sinh sống cho con người. Do đó, mỗi nền văn hóa khác nhau thì sẽ có thói quen mua bán, ứng xử ở chợ khác nhau, và văn hóa chợ là một đặc trưng của đời sống văn hóa người dân vùng đó.
Ngoài ra, chợ còn đảm nhận vai trò là trung gian giữa người sản xuất và người tiêu dùng. “Nói đến chợ là nói đến kinh tế hàng hóa, nói đến hình thức giao thương 12 phổ biến xưa nay trên thế giới. Từ những tụ điểm trao đổi, mua bán sản vật đơn giản từ thời cổ đại cho đến những siêu thị tổ chức cung cấp hàng hóa bằng một dây chuyền công nghệ hiện đại đáp ứng mọi nhu cầu đa dạng của con người trong xã hội ngày nay; từ chợ làng ở nông thôn, chợ vùng cao, ở các vùng dân tộc miền núi cho tới chợ hẻm phố, chợ đầu mối, chợ trung tâm ở các vùng thị tứ,…tất cả đều mang tính chất chung như vậy” [Dẫn theo Nhâm Hùng 2009:2]. Tuy nhiên, ngoài vai trò là nơi giao thương phổ biến, chợ còn đóng nhiều vai trò khác nhau trong đời sống của con người.
Chợ từ xưa đã không chỉ thỏa mãn nhu cầu mua bán, trao đổi của người dân mà còn thỏa mãn cả nhu cầu về văn hóa tinh thần. Thậm chí ở nhiều vùng nông thôn làng xã, chợ còn là địa điểm diễn ra các sinh hoạt văn hóa của người dân. Chẳng hạn như một vài chợ ở miền Tây Nam Bộ, xen lẫn với những hoạt động mua bán là những hoạt động của những gánh hát, những gánh xiếc, mãi võ bán thuốc cao đơn hoàn tán, những nhóm tập trung biểu diễn đàn ca tài tử… tạo nên một nét đặc trưng đậm chất Nam Bộ và cũng chỉ có ở Nam Bộ. Mối liên hệ giữa chợ và đô thị Thành thị ra đời có nhiều nguồn gốc khác nhau.
Các nhà nghiên cứu trên thế giới chủ yếu dựa vào chức năng để tìm hiểu về sự ra đời của thành thị. Đó là các chức năng tài chính – thương mại về kinh tế, phòng vệ về quân sự, hành hương hoặc thần quyền về tôn giáo, cơ cấu tổ chức về chính trị, v. George, một tác giả người Pháp, trong công trình Đô thị và sự kiện thành thị xuyên thế giới (1952) quan niệm thành thị được khai sinh từ môi trường thương mại, đến thế kỷ XIX trở thành môi trường kỹ thuật và nhân văn theo các nhu cầu và phương thức phát triển khác nhau. Theo ông, đô thị có 5 loại hình mà chợ nhỏ là dạng đô thị đầu tiên.
Thành thị xuất hiện chủ yếu ở các địa điểm thuận tiện để trao đổi thực phẩm hiếm (nhất là ở các cảng) hoặc trong các vòng thành. Thế hệ đô thị thứ hai là các thành thị thương mại trải qua các thời kỳ khác nhau từ cổ trung đại đến cận đại, trước khi xuất hiện nền kinh tế công nghiệp và tiền TBCN thế kỷ XIX, hình thành các mô hình thành thị thương mại và công nghiệp, thành thị thuộc địa do 13 nhu cầu phát triển kinh tế TBCN thế kỷ XIX và XX và thành thị XHCN, trong đó các chức năng hành chính và tổ chức sản xuất công nghiệp được chú ý nhiều hơn so với chức năng lưu chuyển hàng hóa và phân phối sản phẩm [Trần Ngọc Khánh 2010, tập bài giảng Văn hóa đô thị]. Nếu như chợ là nơi tập trung các hoạt động trao đổi, mua bán thì mọi thành thị đều có một hoặc nhiều trung tâm, là hạt nhân thu hút các hoạt động kinh doanh dịch vụ. Trong các thành thị lớn ở các nước phát triển, người ta gọi đó là khu vực trung tâm thương mại CBD (Central Business District), nơi tâp trung các hoạt động chủ yếu của thành thị như tài chính, thương mại, dịch vụ, hành chính, giao thông công cộng, kể cả công viên, phố đi bộ.
để thu hút các thành phần dân cư. Thành thị là nơi tập trung thu hút số đông dân cư cũng như nhiều thành phần dân cư, một đô thị càng có mật độ dân cư đông thì nhu cầu của người dân về chợ càng nhiều.