Nghiên Cứu Hệ Thống Giao Thông Nam Kỳ Giai Đoạn 1862 - 1945: Lịch Sử và Tác Động

Hệ thống giao thông đóng vai trò then chốt trong cơ sở hạ tầng, tác động sâu sắc đến sự hình thành và phát triển kinh tế - xã hội của một khu vực. 222 trang.

• Đề tài: Nghiên Cứu Hệ Thống Giao Thông Nam Kỳ (1862 - 1945): Lịch Sử và Tác Động
• Loại tài liệu: luận án

Mục lục chi tiết

• LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.3. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.4. CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Về cơ sở lý luận
• 1.4.2. Các phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG GIAO THÔNG Ở NAM KỲ GIAI ĐOẠN 1862 – 1918
• 2.1. KHÁI QUÁT VỀ VÙNG ĐẤT NAM KỲ VÀ HỆ THỐNG GIAO THÔNG Ở NAM KỲ TRƯỚC NĂM 1862
• 2.1.1. Khái quát về vùng đất Nam Kỳ
• 2.1.2. Hệ thống giao thông ở Nam Kỳ trước năm 1862
• 2.1.2.1. Hệ thống giao thông đường bộ
• 2.1.2.2. Hệ thống giao thông đường thủy
• 2.2. CHÍNH SÁCH KHAI THÁC THUỘC ĐỊA VÀ XÂY DỰNG HỆ THỐNG GIAO THÔNG CỦA THỰC DÂN PHÁP Ở NAM KỲ (1862 -1918)
• 2.2.1. Thực dân Pháp xâm lược Nam Kỳ
• 2.2.2. Bộ máy hành chính của Pháp ở Nam Kỳ giai đoạn 1862 – 1918
• 2.2.3. Chính sách xây dựng hệ thống giao thông của Pháp ở Nam Kỳ
• 2.3. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG GIAO THÔNG NAM KỲ GIAI ĐOẠN 1862 – 1918
• 2.3.1. Hệ thống giao thông đường thủy
• 2.3.2. Hệ thống giao thông đường bộ
• 2.3.3. Hệ thống giao thông đường sắt
• 2.3.4. Hệ thống giao thông hàng không
• 2.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG II
• 3. CHƯƠNG 3: HỆ THỐNG GIAO THÔNG Ở NAM KỲ GIAI ĐOẠN 1919 – 1945
• 3.1. BỐI CẢNH LỊCH SỬ VÀ CHÍNH SÁCH XÂY DỰNG HỆ THỐNG GIAO THÔNG Ở NAM KỲ GIAI ĐOẠN 1919 – 1945
• 3.1.1. Bối cảnh lịch sử
• 3.1.2. Chính sách xây dựng, phát triển hệ thống giao thông Nam Kỳ giai đoạn 1919 – 1945
• 3.2. XÂY DỰNG HỆ THỐNG GIAO THÔNG Ở NAM KỲ GIAI ĐOẠN 1919- 1945
• 3.2.1. Hệ thống giao thông đường bộ
• 3.2.2. Hệ thống giao thông đường thủy
• 3.2.3. Hệ thống giao thông đường sắt
• 3.2.4. Hệ thống Giao thông hàng không
• 3.3. DIỆN MẠO CỦA HỆ THỐNG GIAO THÔNG Ở NAM KỲ GIAI ĐOẠN 1919 - 1945
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM, TÁC ĐỘNG VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM CỦA QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG GIAO THÔNG NAM KỲ (1862 - 1945)
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM CHÍNH CỦA HỆ THỐNG GIAO THÔNG Ở NAM KỲ (1862 - 1945)
• 4.2. TÁC ĐỘNG VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA HỆ THỐNG GIAO THÔNG ĐẾN ĐỜI SỐNG KINH TẾ - XÃ HỘI Ở NAM KỲ
• 4.2.1. Tác động của hệ thống giao thông đối với sự phát triển kinh tế
• 4.2.2. Tác động của hệ thống giao thông đến xã hội Nam Kỳ
• 4.3. BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆC PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG GIAO THÔNG NAM KỲ
• 4.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG IV
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH SÁCH CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Về Hệ Thống Giao Thông Nam Kỳ 1862 1945

Hệ thống giao thông đóng vai trò then chốt trong cơ sở hạ tầng, tác động sâu sắc đến sự hình thành và phát triển kinh tế - xã hội của một khu vực. Nghiên cứu về giao thông Nam Kỳ thời Pháp thuộc giúp ta hiểu rõ quá trình hình thành và ảnh hưởng của nó đến cơ sở hạ tầng, kinh tế, và xã hội Việt Nam thời cận đại. Thực dân Pháp sử dụng hệ thống giao thông như một công cụ để xâm chiếm và khai thác thuộc địa. Bài viết này tập trung phân tích quá trình này, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho sự phát triển hiện tại và tương lai. Nghiên cứu này cũng giúp tái hiện bức tranh chân thực về lịch sử giao thông Nam Kỳ trong bối cảnh thuộc địa.

1.1. Lý Do Khoa Học Của Nghiên Cứu Lịch Sử Giao Thông Nam Kỳ

Nghiên cứu lịch sử giao thông Nam Kỳ là cần thiết vì nó góp phần làm sáng tỏ một giai đoạn lịch sử quan trọng của Việt Nam dưới thời Pháp thuộc. Các công trình nghiên cứu trước đây thường tập trung vào hệ thống giao thông chung của Đông Dương, thiếu đi sự chuyên sâu về giao thông Nam Kỳ. Việc khai thác triệt để các tài liệu lưu trữ, đặc biệt là từ chính quyền Pháp, sẽ mang lại cái nhìn chính xác và đầy đủ hơn về quá trình xây dựng, quản lý và phát triển hệ thống giao thông này. Điều này giúp tái hiện đúng bản chất lịch sử và đóng góp vào kho tàng tri thức về lịch sử Việt Nam 1862-1945.

1.2. Ý Nghĩa Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Giao Thông Vận Tải Nam Kỳ

Nam Kỳ là nơi khởi đầu quá trình hiện đại hóa của Việt Nam dưới thời Pháp thuộc, bắt đầu từ việc xây dựng cơ sở hạ tầng, đặc biệt là giao thông vận tải. Việc nghiên cứu này cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu từ quá trình xây dựng, quản lý và khai thác hệ thống giao thông trong quá khứ, có giá trị tham khảo cho sự phát triển cơ sở hạ tầng hiện nay, đặc biệt là ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Điều này giúp khắc phục những khó khăn còn tồn tại và thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của vùng.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Giao Thông Nam Kỳ

Nghiên cứu hệ thống giao thông Nam Kỳ giai đoạn 1862-1945 đối mặt với nhiều thách thức. Các công trình nghiên cứu trước đây còn nhiều hạn chế, chưa khai thác triệt để nguồn tài liệu lưu trữ, đặc biệt là các văn bản của chính quyền Pháp. Việc thiếu thông tin chi tiết và chính xác gây khó khăn trong việc tái hiện bức tranh toàn cảnh về quá trình hình thành và phát triển hệ thống giao thông. Bên cạnh đó, việc đánh giá tác động của giao thông đến kinh tế - xã hội Nam Kỳ cũng đòi hỏi sự phân tích sâu sắc và toàn diện.

2.1. Hạn Chế Trong Các Nghiên Cứu Trước Về Giao Thông Vận Tải

Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào hệ thống giao thông chung của Đông Dương mà không đi sâu vào đặc thù của Nam Kỳ. Điều này dẫn đến việc thiếu cái nhìn chính xác và toàn diện về quá trình hình thành và phát triển giao thông tại khu vực này. Ngoài ra, việc chưa khai thác triệt để các tài liệu lưu trữ cũng là một hạn chế lớn, khiến cho các nghiên cứu chưa thể tái hiện đầy đủ và chân thực lịch sử giao thông Nam Kỳ.

2.2. Nguồn Tài Liệu và Khó Khăn Tiếp Cận Thông Tin Giao Thông

Việc tiếp cận nguồn tài liệu lưu trữ, đặc biệt là các văn bản của chính quyền Pháp, là một thách thức lớn. Các tài liệu này thường nằm rải rác ở nhiều trung tâm lưu trữ khác nhau, đòi hỏi nhiều thời gian và công sức để thu thập và phân tích. Hơn nữa, các tài liệu bằng tiếng Pháp cũng đòi hỏi khả năng ngoại ngữ tốt để có thể hiểu và sử dụng một cách hiệu quả. Việc thiếu nguồn tài liệu đáng tin cậy và đầy đủ gây khó khăn cho việc nghiên cứu và đánh giá chính xác lịch sử giao thông Nam Kỳ.

2.3. Đánh Giá Tác Động Của Giao Thông Lên Kinh Tế Xã Hội Nam Kỳ

Việc đánh giá tác động của giao thông đến kinh tế - xã hội Nam Kỳ là một nhiệm vụ phức tạp. Cần phải xem xét nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm sự phát triển của nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, cũng như những thay đổi trong đời sống xã hội, văn hóa. Việc phân tích mối quan hệ nhân quả giữa hệ thống giao thông và các yếu tố này đòi hỏi sự phân tích sâu sắc và toàn diện, cũng như việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Lịch Sử Giao Thông Nam Kỳ 1862 1945

Nghiên cứu lịch sử giao thông Nam Kỳ cần sử dụng các phương pháp luận khoa học, dựa trên chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Cần có cái nhìn biện chứng, khách quan và khoa học để xem xét các hiện tượng lịch sử. Các phương pháp chuyên ngành như phương pháp lịch sử và phương pháp logic là cơ bản để tái hiện và phân tích quá trình phát triển hệ thống giao thông. Phương pháp hệ thống cấu trúc cũng được sử dụng để nghiên cứu tính đa dạng và phong phú của cơ sở hạ tầng kinh tế - kỹ thuật.

3.1. Phương Pháp Lịch Sử Trong Nghiên Cứu Giao Thông Nam Kỳ

Phương pháp lịch sử được sử dụng để xem xét các hiện tượng, sự vật qua các giai đoạn cụ thể (nguyên nhân, các giai đoạn phát triển, kết quả…) nhằm tái hiện và miêu tả đúng như nó đã từng tồn tại. Trong nghiên cứu này, phương pháp lịch sử được sử dụng để tái hiện lại hệ thống giao thông của hai thời kỳ khác nhau ở Nam Kỳ: trước khi có sự hiện diện của người Pháp và dưới thời Pháp thuộc. Điều này giúp làm rõ sự thay đổi và phát triển của hệ thống giao thông theo thời gian.

3.2. Phương Pháp Logic Trong Nghiên Cứu Phát Triển Giao Thông

Phương pháp lôgic được sử dụng để nghiên cứu các hiện tượng trong hình thức tổng quát, nhằm vạch ra bản chất, quy luật, khuynh hướng chung trong sự vận động khách quan được nhận thức. Trong nghiên cứu này, phương pháp lôgic được sử dụng để làm rõ tác động và hệ quả của sự biến đổi hạ tầng kỹ thuật đối với sự phát triển kinh tế của vùng đất Nam Kỳ. Điều này giúp hiểu rõ mối quan hệ giữa giao thông và các yếu tố kinh tế - xã hội khác.

IV. Ảnh Hưởng Giao Thông Đến Kinh Tế và Xã Hội Nam Kỳ 1862 1945

Hệ thống giao thông do Pháp xây dựng đã tác động sâu sắc đến kinh tế Nam Kỳ 1862-1945. Việc xây dựng đường bộ, đường sắt, kênh đào đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc khai thác tài nguyên, vận chuyển hàng hóa và phát triển thương mại. Tuy nhiên, những lợi ích này chủ yếu phục vụ cho mục đích của chính quyền thực dân Pháp, trong khi người dân bản địa phải chịu nhiều thiệt thòi. Sự phát triển giao thông cũng gây ra những biến đổi lớn trong xã hội Nam Kỳ.

4.1. Tác Động Của Giao Thông Đến Sự Phát Triển Kinh Tế Nam Kỳ

Việc xây dựng hệ thống giao thông đã tạo điều kiện cho việc mở rộng sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa và cao su. Các tuyến đường sắt và kênh đào giúp vận chuyển hàng hóa nhanh chóng và hiệu quả hơn, thúc đẩy thương mại và xuất khẩu. Tuy nhiên, sự phát triển kinh tế này chủ yếu phục vụ cho lợi ích của chính quyền thực dân Pháp và các nhà tư bản, trong khi người dân bản địa phải chịu nhiều áp bức và bóc lột. Số liệu thống kê cho thấy sự tăng trưởng của sản lượng lúa gạo và cao su, nhưng đồng thời cũng cho thấy sự bất bình đẳng trong phân phối lợi ích.

4.2. Ảnh Hưởng Của Giao Thông Lên Xã Hội Nam Kỳ

Sự phát triển giao thông đã dẫn đến những thay đổi lớn trong cơ cấu xã hội Nam Kỳ. Các đô thị lớn như Sài Gòn và Chợ Lớn trở thành trung tâm kinh tế và văn hóa, thu hút nhiều người dân từ các vùng nông thôn đến sinh sống và làm việc. Tuy nhiên, sự đô thị hóa cũng gây ra những vấn đề xã hội như ô nhiễm môi trường, tệ nạn xã hội và sự phân hóa giàu nghèo. Bên cạnh đó, hệ thống giao thông cũng tạo điều kiện cho việc giao lưu văn hóa giữa các vùng miền và với các nước phương Tây, làm thay đổi phong tục tập quán và lối sống của người dân Nam Kỳ.

4.3. Chính Sách Giao Thông Của Pháp và Ảnh Hưởng Xã Hội

Chính sách giao thông của Pháp tại Nam Kỳ không chỉ tập trung vào việc xây dựng cơ sở hạ tầng mà còn nhằm mục đích kiểm soát và khai thác thuộc địa. Việc ưu tiên xây dựng các tuyến đường phục vụ cho quân sự và khai thác tài nguyên đã gây ra nhiều bất công cho người dân bản địa. Hơn nữa, việc thu phí giao thông và áp đặt các quy định hà khắc đã gây khó khăn cho việc đi lại và buôn bán của người dân, làm gia tăng sự bất mãn và phản kháng.

V. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Phát Triển Giao Thông Nam Kỳ 1862 1945

Nghiên cứu lịch sử giao thông Nam Kỳ giai đoạn 1862-1945 mang lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu cho việc phát triển hệ thống giao thông hiện nay. Cần có quy hoạch tổng thể, đầu tư đồng bộ và chú trọng đến yếu tố bền vững. Đồng thời, cần đảm bảo rằng sự phát triển giao thông phải phục vụ cho lợi ích của toàn xã hội, chứ không chỉ cho một nhóm người. Việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa lịch sử liên quan đến hệ thống giao thông cũng là một vấn đề quan trọng.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Quy Hoạch Tổng Thể Trong Giao Thông

Bài học đầu tiên là tầm quan trọng của quy hoạch tổng thể. Việc xây dựng hệ thống giao thông cần phải dựa trên một quy hoạch chi tiết và khoa học, có tính đến các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường và quốc phòng. Quy hoạch cần phải được điều chỉnh và cập nhật thường xuyên để đáp ứng những thay đổi của tình hình thực tế. Thiếu quy hoạch hoặc quy hoạch không phù hợp sẽ dẫn đến lãng phí nguồn lực, gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến đời sống của người dân.

5.2. Đầu Tư Đồng Bộ và Tính Bền Vững Trong Phát Triển Giao Thông

Bài học thứ hai là cần phải đầu tư đồng bộ và chú trọng đến yếu tố bền vững. Việc xây dựng đường xá, cầu cống, bến cảng cần phải được thực hiện đồng bộ và theo tiêu chuẩn kỹ thuật cao. Đồng thời, cần phải chú trọng đến việc bảo vệ môi trường, sử dụng năng lượng tái tạo và giảm thiểu khí thải. Hệ thống giao thông cần phải được thiết kế và xây dựng sao cho có thể sử dụng lâu dài và ít gây tác động tiêu cực đến môi trường và xã hội.

VI. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Giao Thông Vận Tải Nam Kỳ

Nghiên cứu về giao thông vận tải Nam Kỳ vẫn còn nhiều tiềm năng để khai thác. Các hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn về tác động của hệ thống giao thông đến các lĩnh vực kinh tế, xã hội và văn hóa. Cần có thêm các nghiên cứu so sánh giữa giao thông Nam Kỳ với các khu vực khác ở Việt Nam và trên thế giới. Ngoài ra, việc ứng dụng các phương pháp nghiên cứu mới, như phân tích dữ liệu lớn và mô hình hóa, cũng có thể mang lại những hiểu biết sâu sắc hơn về lịch sử giao thông và tác động của nó.

6.1. Phân Tích Sâu Hơn Về Tác Động Kinh Tế Xã Hội Văn Hóa

Các nghiên cứu tương lai cần tập trung vào việc phân tích sâu hơn về tác động của hệ thống giao thông đến các lĩnh vực kinh tế, xã hội và văn hóa. Cần phải xem xét không chỉ những tác động trực tiếp mà còn cả những tác động gián tiếp và lâu dài. Ví dụ, cần phân tích tác động của giao thông đến sự phát triển của các ngành công nghiệp, dịch vụ, du lịch, cũng như đến sự thay đổi trong lối sống, phong tục tập quán và bản sắc văn hóa của người dân Nam Kỳ.

6.2. Nghiên Cứu So Sánh Với Các Khu Vực Khác Về Giao Thông

Việc nghiên cứu so sánh giữa giao thông Nam Kỳ với các khu vực khác ở Việt Nam và trên thế giới có thể mang lại những hiểu biết sâu sắc hơn về đặc điểm và vai trò của hệ thống giao thông này. Cần so sánh về quy mô, cấu trúc, công nghệ và tác động của giao thông ở các khu vực khác nhau, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm và đưa ra những khuyến nghị chính sách phù hợp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu lịch sử chuyên ngành về đề tài "Quá trình hình thành và phát triển hệ thống giao thông ở Nam Kỳ (1862 – 1945)" được thực hiện nhằm tái hiện toàn diện tiến trình xây dựng, chuyển biến và tác động của cơ sở hạ tầng giao thông vận tải tại Nam Kỳ dưới thời kỳ thuộc địa của thực dân Pháp.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu xuất phát từ hai phương diện:

• Về mặt khoa học: Giao thông vận tải là thành tố quan trọng trong cơ cấu hạ tầng kinh tế - kỹ thuật, giữ vai trò tiền đề cho sự vận hành kinh tế - xã hội của một vùng lãnh thổ. Giai đoạn 1862 – 1945 là thời kỳ Nam Kỳ chịu sự tác động sâu sắc từ các chính sách khai thác thuộc địa của Pháp, làm biến đổi cơ cấu kinh tế phong kiến tự cung tự cấp sang mô hình kinh tế hàng hóa và thương mại xuất khẩu. Các công trình công bố trước đây thường chỉ tiếp cận giao thông Nam Kỳ lồng ghép trong tổng thể Đông Dương hoặc nghiên cứu đơn lẻ tại một vài địa phương, chưa khai thác triệt để hệ thống văn bản lưu trữ công quyền cấp 1 bằng tiếng Pháp để phản ánh đúng bản chất lịch sử.
• Về mặt thực tiễn: Nam Kỳ – đặc biệt là khu vực đồng bằng sông Cửu Long – là địa bàn có mạng lưới sông rạch dày đặc. Việc nghiên cứu quá trình cải tạo, quy hoạch và xây dựng các loại hình giao thông thủy, bộ, sắt, hàng không trong quá khứ cung cấp những cứ liệu lịch sử và bài học kinh nghiệm phục vụ công tác quy hoạch, phát triển hạ tầng giao thông hiện đại.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là làm rõ quá trình quy hoạch, xây dựng và vận hành hệ thống giao thông qua hai chương trình khai thác thuộc địa (1897 – 1914 và 1919 – 1929), từ đó đánh giá sự biến đổi diện mạo hạ tầng và tác động của nó đối với đời sống kinh tế - xã hội Nam Kỳ.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án bao gồm 4 nhiệm vụ:

1. Làm rõ chính sách khai thác thuộc địa nói chung và chính sách phát triển giao thông của thực dân Pháp ở Nam Kỳ và Đông Dương.
2. Xác định quá trình hoạch định, khảo sát, xây dựng, mở rộng và phát triển hệ thống giao thông của thực dân Pháp ở Nam Kỳ.
3. Phân tích sự tác động của hệ thống giao thông vận tải đến tình hình kinh tế - xã hội - văn hóa ở Nam Kỳ.
4. Xác định những mặt tích cực và hạn chế từ quá trình hình thành, phát triển hệ thống giao thông Nam Kỳ để rút ra những bài học kinh nghiệm trong quá trình xây dựng và phát triển hệ thống giao thông vận tải hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu là quá trình hình thành và phát triển của 4 phân hệ giao thông tại Nam Kỳ: đường thủy, đường bộ, đường sắt và đường hàng không từ năm 1862 đến năm 1945, cùng những thành tựu, hạn chế và tác động kinh tế - xã hội liên quan.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

• Phạm vi không gian: Toàn bộ lãnh thổ Nam Kỳ. Trước năm 1862 gồm 6 tỉnh thời Nguyễn (3 tỉnh miền Đông: Gia Định, Định Tường, Biên Hòa; 3 tỉnh miền Tây: Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên). Năm 1876, Pháp chia thành 4 khu vực hành chính (Circonspections administratives): Sài Gòn, Mỹ Tho, Vĩnh Long, Bát Xát. Đến đầu thế kỷ XX, không gian này được cơ cấu thành 20 tỉnh (4 tỉnh miền Đông, 9 tỉnh miền Trung, 7 tỉnh miền Tây) và 3 thành phố (Sài Gòn, Chợ Lớn, Cap Saint Jacques), cùng địa bàn Côn Đảo.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1862 (mốc Pháp chiếm 3 tỉnh miền Đông và bắt đầu cải tạo hạ tầng) đến năm 1945 (mốc Cách mạng tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời). Thời gian nghiên cứu chia thành 2 giai đoạn: Giai đoạn 1 (1862 – 1918) gắn với cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất; Giai đoạn 2 (1919 – 1945) gắn với cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai và giai đoạn "cộng trị" Pháp - Nhật (1940 – 1945).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành khảo sát và phân loại các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 3 nhóm chủ đề chính:

Nhóm chủ đề nghiên cứu	Tác giả và công trình tiêu biểu trong nước	Tác giả và công trình tiêu biểu nước ngoài
1. Nghiên cứu chung về vùng đất Nam Kỳ	- Lê Quang Định (1806), Hoàng Việt nhất thống dư địa chí. - Trịnh Hoài Đức (1820), Gia Định thành thông chí. - Sơn Nam, Lịch sử khẩn hoang miền Nam, Đất Gia Định xưa (1984), Đồng bằng sông Cửu Long – nét sinh hoạt xưa (1985). - Văn Tạo & Furuta Moto (2011), Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam – những chứng tích lịch sử. - Vương Hồng Sển (1991), Sài Gòn năm xưa. - Dương Kinh Quốc (1999), Việt Nam những sự kiện lịch sử (1858-1918). - Nguyễn Đức Hiệp (2016), các khảo cứu về Sài Gòn – Chợ Lớn. - Các luận án tiến sĩ sử học của Trần Thị Mai (1998), Võ Thị Hồng (1998), Nguyễn Thùy Dương (1998) về kinh tế các tỉnh Nam Kỳ.	- J.-C. Baurac (1899), La Cochinchine et ses habitants, provinces de l'Ouest. - Jean Bouchot (1927), Documents pour servir à l'Histoire de Saigon 1859 - 1865. - Prosper Cultru (1910), Histoire de la Cochinchine française: des origines à 1883. - Fredrik Logevall (2012), Embers of War. - 23 tập chuyên khảo địa chí (Monographie) các tỉnh Nam Kỳ của Hội Nghiên cứu Đông Dương (Société des Études Indochinoises) và các tác giả: M. Robert, Victor Duvernoy, Louis Girerd, Lê Thành Tường, Nguyễn Văn Hải (1901 – 1951).
2. Nghiên cứu về cơ sở hạ tầng và hệ thống giao thông	- Nguyễn Thế Anh (1970), Việt Nam dưới thời Pháp đô hộ. - Phan Văn Liên (1988), Giao thông vận tải Việt Nam giai đoạn 1858-1957. - Trần Hữu Quang (2012), Hạ tầng đô thị Sài Gòn buổi đầu. - Nguyễn Đình Tư (2016), Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ (1859-1954). - Cục Hàng không Việt Nam (2016), Lịch sử 60 năm hàng không dân dụng Việt Nam. - Lê Huỳnh Hoa (2002), Luận án Cảng Sài Gòn và những biến đổi kinh tế Nam Kỳ thời Pháp thuộc (1860 – 1939). - Phạm Đức Hảnh (2009), Luận văn Lịch sử kênh đào Nam bộ thời nhà Nguyễn... - Các bài viết chuyên khảo của Lê Thảo Nguyên, Đinh Văn Hạnh, Lê Thị Kim Phượng, Nguyễn Thanh Lợi.	- Léopold Pallu de la Barrière (1864), Histoire de l'expédition de Cochinchine en 1861. - Guide historique des rues de Sai Gon (1943). - Ryan S. Mayfield (2003), The Road Less Traveled: Automobiles in French Colonial Indochina. - Tài liệu từ trang thông tin Histoire de l'Aviation về Charles Van Den Born.
3. Giao thông gắn với hai cuộc khai thác thuộc địa	- Đặng Phong (2002), Lịch sử kinh tế Việt Nam (tập 1). - Phạm Văn Chiến (2003), Lịch sử kinh tế Việt Nam. - Kỷ yếu Hội thảo khoa học Cần Thơ (2008) với tham luận của Lê Huỳnh Hoa, Phan Văn Hoàng, Trần Thị Mai, Phạm Hồng Tung. - Ngô Đăng Trí (1994), Lê Quốc Sử (1994).	- A. Pouyanne (1926), Les travaux publics de l'Indochine (phân loại 3 nhóm công trình công chính). - Jean-Pierre Aumiphin (1994), Sự hiện diện tài chính và kinh tế của Pháp ở Đông Dương (1859 - 1939). - Paul Doumer (1902, 1905), các báo cáo và chương trình xây dựng hạ tầng Đông Dương. - Jean Chesneaux (1955), nghiên cứu về lịch sử Việt Nam cận đại.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận từng mặt riêng lẻ (từng tuyến đường sắt, hệ thống kênh đào cục bộ hoặc hạ tầng đô thị Sài Gòn) hoặc nằm rải rác trong các nghiên cứu kinh tế chung. Luận án này là công trình chuyên khảo hệ thống hóa toàn diện cả 4 loại hình giao thông trên toàn địa bàn Nam Kỳ trong suốt khung thời gian 1862 – 1945 dựa trên việc xử lý trực tiếp khối tư liệu lưu trữ hành chính gốc bằng tiếng Pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử (chủ nghĩa Mác – Lênin) cùng quan điểm lịch sử của tư tưởng Hồ Chí Minh, xem xét đối tượng nghiên cứu trong không gian, thời gian lịch sử cụ thể và trong mối liên hệ khách quan giữa cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng tầng và sự phát triển kinh tế - xã hội.

Các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành được áp dụng:

• Phương pháp lịch sử: Được vận dụng chủ yếu trong Chương 2 và Chương 3 để khôi phục tiến trình hình thành, xây dựng hệ thống hạ tầng giao thông qua từng thời kỳ từ thời Nguyễn đến hai giai đoạn thuộc Pháp.
• Phương pháp lôgic: Vận dụng trong Chương 3 và Chương 4 nhằm phân tích bản chất, quy luật vận động, mối liên hệ nhân quả và tác động của mạng lưới giao thông đối với kinh tế và xã hội.
• Phương pháp hệ thống - cấu trúc: Phân tích hạ tầng kinh tế - kỹ thuật Nam Kỳ thành một hệ thống hoàn chỉnh gồm 4 phân hệ thành phần (đường thủy, đường bộ, đường sắt, hàng không), từ đó đánh giá sự liên kết đa phương thức phục vụ mục đích khai thác của chính quyền thuộc địa.
• Phương pháp liên ngành: Kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử kinh tế, xã hội học, khoa học kỹ thuật giao thông vận tải, cùng phương pháp văn bản học và lưu trữ học để giám định, biên dịch và xử lý các nguồn sử liệu.

Nguồn tư liệu khai thác gồm có:

• Tài liệu lưu trữ cấp 1 tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (Hà Nội): Các tập Công báo Bulletin officiel de la Cochinchine (BOC), Journal officiel de l'Indochine (JOI), Journal officiel de l'Indochine française (JOIF), Bulletin administratif de la Cochinchine, Phông Sở Tài chính Đông Dương và Niên giám Đông Dương.
• Tài liệu lưu trữ cấp 1 tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II (TP. Hồ Chí Minh): Phông Phủ Thống đốc Nam Kỳ, Công báo Nam Kỳ và Sách bổ trợ. Nguồn này chứa các sắc lệnh của Tổng thống Pháp, nghị định của Toàn quyền Đông Dương và Thống đốc Nam Kỳ, các biên bản, báo cáo của Nha/Sở Công chính.
• Nguồn xuất bản phẩm và sách chuyên khảo: Các bộ địa chí thời Nguyễn (Đại Nam thực lục, Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, Gia Định thành thông chí), các ấn phẩm của Hội Nghiên cứu Đông Dương, tài liệu thống kê kinh tế thuộc địa và các công trình nghiên cứu chuyên sâu đã công bố.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài

Chương 1 tổng thuật các công trình nghiên cứu liên quan theo 3 trục nội dung: nghiên cứu chung về Nam Kỳ, nghiên cứu về cơ sở hạ tầng giao thông, và nghiên cứu về giao thông gắn với 2 cuộc khai thác thuộc địa. Tác giả chỉ ra các ưu điểm và khoảng trống của các tài liệu đi trước, khẳng định sự cần thiết phải khai thác các phông lưu trữ gốc tiếng Pháp tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I và II nhằm tái hiện bức tranh toàn cảnh về giao thông Nam Kỳ từ năm 1862 đến năm 1945.

Chương 2: Quá trình hình thành và phát triển hệ thống giao thông ở Nam Kỳ giai đoạn 1862 – 1918

Chương 2 trình bày bối cảnh lịch sử, chính sách thuộc địa và quá trình xây dựng hạ tầng giao thông Nam Kỳ từ khi Pháp xâm lược đến hết Chiến tranh thế giới thứ nhất:

• Khái quát trước năm 1862: Nam Kỳ là vùng đồng bằng trù phú với khoảng 6.000 kênh rạch chằng chịt. Giao thông đường bộ thời Nguyễn chủ yếu là đường thiên lý (như đoạn từ Gia Định đi Huế ra phía Đông và đoạn đi miền Tây qua Tân An, Mỹ Tho) cùng đường liên tỉnh, liên huyện nhỏ hẹp bằng đất, phương tiện chủ yếu là xe bò, xe ngựa và đi bộ. Giao thông thủy giữ vai trò chủ đạo với nhiều công trình đào đắp quy mô: kênh Bảo Định (đào năm 1705, cải tạo năm 1819), kênh Ruột Ngựa (1772), kênh Phố Xếp (1778), kênh Rạch Chanh (1785), kênh Thoại Hà (1818), kênh An Thông (1819), kênh Vĩnh Tế (1819 – 1824), kênh Lợi Tế (1829), kênh Long An / Vĩnh An (1843 – 1844).
• Thiết lập bộ máy hành chính và chính sách giao thông: Sau Hòa ước 1862 và việc chiếm trọn 6 tỉnh năm 1867, Pháp thành lập bộ máy cai trị đứng đầu là Thống đốc Nam Kỳ (trải qua 75 đời Thống đốc từ 1859 đến 1945). Năm 1876, Nam Kỳ chia thành 4 khu vực hành chính (Circonspections administratives), sau đổi thành 20 tỉnh vào đầu thế kỷ XX. Các tổ chức quản lý giao thông, công chính ra đời: Sở Công chính Nam Kỳ (tổ chức lại ngày 18/8/1879), Sở Công chính Đông Dương (Service des Travaux Publics de l'Indochine, lập ngày 09/9/1898 do Guillemoto làm Giám đốc), Tổng Thanh tra Công chính Đông Dương (thành lập ngày 31/12/1911).
• Chương trình khai thác thuộc địa của Paul Doumer: Dự án năm 1897 của Toàn quyền Paul Doumer xác định xây dựng hạ tầng lớn làm công cụ nòng cốt. Đạo luật ngày 25/12/1898 cho phép chính quyền thuộc địa phát hành quốc trái vay 200 triệu francs (thời hạn 75 năm, lãi suất 3,5%) để xây dựng mạng lưới đường sắt Đông Dương. Vốn đầu tư vào giao thông vận tải chiếm 26% tổng lượng vốn đầu tư thời kỳ này.
• Xây dựng các tuyến đường cụ thể: Tuyến đường sắt đầu tiên của Việt Nam và Đông Dương là tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho (dài 71 km, khổ đường 1m, chi phí 11 triệu francs) được hoàn thành vào giữa những năm 80 của thế kỷ XIX, cùng tuyến xe điện Sài Gòn – Chợ Lớn. Hệ thống cảng biển (Cảng Sài Gòn thành lập từ 1860) và nạo vét kênh rạch bằng máy xáng hơi nước được triển khai nhằm vận chuyển lúa gạo và phục vụ mục tiêu quân sự, bình định.

Chương 3: Hệ thống giao thông ở Nam Kỳ giai đoạn 1919 – 1945

Chương 3 khảo sát diện mạo và sự mở rộng của hệ thống giao thông Nam Kỳ từ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất đến năm 1945:

• Bối cảnh và chính sách (1919 – 1945): Giai đoạn này gắn liền với cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai (1919 – 1929), thời kỳ khủng hoảng kinh tế (1929 – 1933) và giai đoạn Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 – 1945). Từ năm 1940 đến tháng 3/1945, phát xít Nhật tiến vào Đông Dương thực hiện chế độ "cộng trị" với Pháp; hạ tầng giao thông không được đầu tư xây mới mà bị khai thác phục vụ vận chuyển nguyên liệu, lương thực (xuất khẩu gạo qua Cảng Sài Gòn sang Nhật).
• Xây dựng và phát triển 4 loại hình giao thông:
  • Đường bộ: Mạng lưới đường thuộc địa (Routes Coloniales) và đường liên tỉnh được mở rộng, rải nhựa và xây dựng cầu bê tông cốt thép thay thế cầu gỗ. Giai đoạn 1918 – 1937 chứng kiến sự gia tăng nhanh chóng của số lượng ô tô, xe hơi, xe tải và xe khách tại Nam Kỳ (chiếm tỷ trọng lớn nhất toàn Đông Dương theo thống kê của Ryan S. Mayfield).
  • Đường thủy: Tiếp tục đào mới và nạo vét các tuyến kênh chính ở Tây Nam Kỳ bằng cơ giới hóa (máy xáng), mở rộng năng lực thông thuyền kết nối các vùng lúa trọng điểm với Cảng Sài Gòn và sang Phnom Penh (Campuchia).
  • Đường sắt: Tiếp tục hoàn thiện các đoạn kết nối thuộc tuyến đường sắt xuyên Đông Dương và mạng lưới đường sắt nội vùng.
  • Đường hàng không: Xuất hiện các chuyến bay thử nghiệm đầu tiên (sự kiện Charles Van Den Born) và từng bước hình thành các sân bay, đường bay dân dụng và quân sự tại Nam Kỳ.
• Diện mạo hạ tầng: Hình thành mạng lưới giao thông đa phương thức liên kết giữa các tỉnh miền Đông (vùng đồn điền cao su), miền Tây (vùng lúa gạo) với trung tâm đầu mối Sài Gòn – Chợ Lớn.

Chương 4: Đặc điểm, tác động và bài học kinh nghiệm của quá trình hình thành và phát triển hệ thống giao thông Nam Kỳ (1862 - 1945)

Chương 4 tổng kết các đặc điểm, đánh giá tác động kinh tế - xã hội và đúc kết bài học:

• 3 đặc điểm chính:
  1. Hệ thống được xây dựng tương đối đồng bộ, hoàn chỉnh các cơ cấu thành phần (thủy, bộ, sắt, hàng không) của một hệ thống giao thông cận - hiện đại, tận dụng triệt để yếu tố địa hình và mạng lưới thủy văn tự nhiên.
  2. Hệ thống có tốc độ hiện đại hóa cao so với mặt bằng chung của Đông Dương (ứng dụng sớm máy hơi nước, tàu điện, đường sắt, ô tô và máy xáng).
  3. Mạng lưới có tính liên thông, liên kết nội vùng, liên tỉnh, liên kỳ và liên bang (kết nối Nam Kỳ với Trung Kỳ, Bắc Kỳ và Campuchia).
• Tác động kinh tế - xã hội:
  • Kinh tế: Mở rộng diện tích canh tác lúa nước ở miền Tây Nam Kỳ (giai đoạn 1873 – 1930) và diện tích đồn điền cao su ở miền Đông (1920 – 1945); gia tăng sản lượng và kim ngạch xuất khẩu lúa gạo qua Cảng Sài Gòn; chuyển đổi nền kinh tế từ tự nhiên, tự cấp sang kinh tế hàng hóa gắn với thị trường thế giới.
  • Xã hội: Đẩy nhanh quá trình đô thị hóa (đặc biệt khu vực Sài Gòn – Chợ Lớn); hình thành các tầng lớp xã hội mới (công nhân giao thông, phu đồn điền, tư sản, thị dân); thay đổi tập quán sinh hoạt và giao lưu văn hóa giữa các vùng miền.
• Bài học kinh nghiệm: Đúc kết các vấn đề về quy hoạch hạ tầng đi trước một bước; kết hợp đa phương thức vận tải đường thủy - đường bộ; khai thác địa hình tự nhiên của đồng bằng sông nước; huy động và quản lý nguồn vốn trong xây dựng công trình giao thông.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án nêu rõ những đóng góp khoa học và thực tiễn:

• Về mặt tư liệu: Luận án hệ thống hóa, dịch thuật và đưa vào sử dụng khối lượng lớn tài liệu lưu trữ hành chính gốc bằng tiếng Pháp tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I và II (các nghị định, sắc lệnh, báo cáo kỹ thuật của Sở Công chính, Công báo Nam Kỳ và Đông Dương), bổ sung nguồn sử liệu xác thực cho nghiên cứu lịch sử giao thông.
• Về mặt nhận thức lịch sử: Làm rõ bản chất chính sách giao thông của chính quyền thực dân: vừa là công cụ quân sự phục vụ bình định và vơ vét tài nguyên thuộc địa, vừa khách quan du nhập kỹ thuật hiện đại phương Tây, đặt nền móng cho hệ thống giao thông đa phương thức tại Nam Kỳ. Luận án phục dựng bức tranh toàn diện về quá trình xây dựng đồng bộ 4 phân hệ (thủy, bộ, sắt, hàng không) qua hai cuộc khai thác thuộc địa (1897 – 1914 và 1919 – 1929).
• Về mặt thực tiễn: Rút ra các bài học lịch sử có giá trị tham khảo cho công tác quản lý, quy hoạch kết cấu hạ tầng giao thông vận tải hiện nay, đặc biệt là kinh nghiệm phát triển mạng lưới thủy lợi kết hợp giao thông thủy nội địa tại khu vực Tây Nam Bộ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của công trình:

• Nguồn tư liệu về hoạt động xây dựng hạ tầng giai đoạn 1940 – 1945 phản ánh sự đình trệ do ảnh hưởng của Chiến tranh thế giới thứ hai và chính sách "cộng trị" giữa phát xít Nhật và thực dân Pháp (chủ yếu tập trung khai thác năng lực vận tải sẵn có mà không đầu tư xây mới).
• Dữ liệu về ngành hàng không dân dụng trong thời kỳ đầu còn hạn chế do nguồn lưu trữ của thời kỳ này chưa phong phú như đường bộ và đường sắt.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng nghiên cứu so sánh đối sánh mô hình phát triển giao thông Nam Kỳ với các xứ khác trong Liên bang Đông Dương (Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Campuchia, Lào).
• Đi sâu nghiên cứu tác động vi mô của từng tuyến đường, kênh đào cụ thể đối với sự chuyển dịch cơ cấu xã hội và đời sống cư dân bản xứ tại từng tiểu vùng nông thôn Nam Bộ.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên, giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Lịch sử Kinh tế, Địa lý Lịch sử, Văn bản học và Lưu trữ học. Phần tổng quan tài liệu (Chương 1) và các căn cứ pháp lý, nghị định hành chính (Chương 2, Chương 3) cung cấp nguồn tra cứu sử liệu.
• Các nhà hoạch định chính sách, kỹ sư quy hoạch giao thông: Tham khảo các phân tích về sự kết hợp giữa hệ thống thủy văn tự nhiên và kênh đào nhân tạo ở Tây Nam Kỳ, cũng như kinh nghiệm liên kết vùng giữa miền Đông và miền Tây Nam Bộ (Chương 4).

Câu hỏi thường gặp

1. Tuyến đường sắt đầu tiên được xây dựng ở Nam Kỳ và Việt Nam là tuyến nào, quy mô ra sao?
Tuyến đường sắt đầu tiên là tuyến Sài Gòn – Mỹ Tho, có chiều dài 71 km, khổ đường 1m, kinh phí xây dựng 11 triệu francs, được khởi công và hoàn thành vào giữa những năm 80 của thế kỷ XIX.

2. Chính quyền thực dân Pháp đã tổ chức lại đơn vị hành chính Nam Kỳ như thế nào để phục vụ quản lý và xây dựng giao thông?
Ngày 05/01/1876, Thống đốc Nam Kỳ ban hành Nghị định chia Nam Kỳ thành 4 khu vực hành chính: Sài Gòn, Mỹ Tho, Vĩnh Long và Bát Xát. Đến đầu thế kỷ XX, các hạt/tiểu khu được đổi thành 20 tỉnh (4 tỉnh miền Đông, 9 tỉnh miền Trung, 7 tỉnh miền Tây) cùng 3 thành phố (Sài Gòn, Chợ Lớn, Cap Saint Jacques).

3. Chương trình của Paul Doumer năm 1898 huy động tài chính cho đường sắt bằng cách nào?
Thông qua Đạo luật ngày 25/12/1898 được Quốc hội Pháp thông qua, chính quyền Đông Dương được phép phát hành quốc trái vay 200 triệu francs với lãi suất 3,5%, thời hạn hoàn trả trong vòng 75 năm để đầu tư xây dựng mạng lưới đường sắt.

4. Cơ quan quản lý công chính cao nhất của Liên bang Đông Dương được thành lập vào thời gian nào?
Nghị định ngày 09/9/1898 của Toàn quyền Đông Dương thành lập Sở Công chính Đông Dương (Service des Travaux Publics de l'Indochine) do kỹ sư Guillemoto làm Giám đốc. Đến ngày 31/12/1911, Toàn quyền Đông Dương ra nghị định thành lập Tổng Thanh tra Công chính Đông Dương làm cơ quan chỉ đạo cao nhất.

5. Hoạt động giao thông ở Nam Kỳ giai đoạn 1940 – 1945 có đặc điểm gì nổi bật?
Từ năm 1940 đến tháng 3/1945, phát xít Nhật và thực dân Pháp thực hiện chế độ "cộng trị". Giai đoạn này hoàn toàn không có công trình xây dựng hạ tầng mới; hệ thống giao thông sẵn có bị trưng dụng tối đa để vận chuyển tài nguyên và xuất khẩu gạo sang Nhật qua Cảng Sài Gòn.

Kết luận

Luận án "Quá trình hình thành và phát triển hệ thống giao thông ở Nam Kỳ (1862 – 1945)" là công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, phục dựng có hệ thống quá trình kiến thiết 4 loại hình giao thông thủy, bộ, sắt và hàng không dưới thời thuộc địa. Dựa trên việc khai thác nguồn tài liệu lưu trữ cấp 1 tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I và II, tác giả đã làm rõ quy hoạch, chính sách và cơ chế vận hành hạ tầng kỹ thuật gắn với 2 cuộc khai thác thuộc địa của Pháp. Công trình khẳng định tính hai mặt của hệ thống giao thông thuộc địa: vừa là công cụ phục vụ bộ máy cai trị và vơ vét kinh tế, vừa khách quan tạo ra bước chuyển biến căn bản cho diện mạo hạ tầng và kinh tế - xã hội Nam Kỳ thời cận đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI Trong thời gian qua, nghiên cứu về vùng đất Nam Kỳ (trước và trong thời thuộc Pháp), về quá trình hình thành và phát triển hệ thống giao thông ở Nam Kỳ (1862-1945) gắn với hai chương trình khai thác thuộc địa (1897 – 1918 và 1919 - 1939) của thực dân Pháp thực hiện ở Nam Kỳ và Đông Dương đã được nhiều học giả trong và ngoài nước thực hiện. Với nhiều góc độ nghiên cứu, kết quả và nhận xét khác nhau, các công trình nghiên cứu đó đã phần nào cung cấp những thông tin, hiểu biết về vùng đất này cũng như những hoạt động cai trị, bóc lột và khai thác của thực dân Pháp ở vùng đất phương Nam giàu tài nguyên và nguồn lực. Liên quan đến vấn đề nghiên cứu của luận án, đã có khá nhiều công trình khoa học và nghiên cứu về hệ thống giao thông thời thuộc Pháp ở Nam Kỳ.

Đặc biệt các vấn đề về hạ tầng kinh tế - kỹ thuật, về giao thông đường sắt, giao thông đường thủy, giao thông đường bộ và đường hàng không; về kinh tế, văn hóa, xã hội của thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn và các tỉnh Nam Kỳ. Các công trình này ít nhiều đã góp phần quan trọng để nhận thức quá khứ, cung cấp những hiểu biết một cách khoa học cho việc xây dựng và phát triển về hệ thống giao thông trong việc xác định đường lối phát triển kinh tế - xã hội ở mỗi địa phương và khu vực. Tuy nhiên đến nay vẫn còn thiếu đề tài nghiên cứu riêng biệt, chuyên sâu về quá trình hình thành và phát triển hệ thống giao thông ở Nam Kỳ. Để khắc phục tình trạng đó, thực hiện mục đích nghiên cứu của luận án, cơ sở nghiên cứu chính của luận án là các khối tài liệu lưu trữ của chính quyền thuộc địa của Pháp ở Nam Kỳ và Đông Dương hiện đang lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (Hà Nội) và Trung tâm Lưu trữ quốc gia II (Tp.

Đó là nguồn sử liệu đáng tin cậy nhất về những hoạt động quản lý, điều hành của chính quyền cai trị trong đó có hoạt động công chính về hoạt động xây dựng, quản lý và phát triển hệ thống giao thông ở Nam Kỳ, Việt Nam và Đông Dương thời thuộc Pháp. Bên cạnh việc khai thác thông tin từ tài liệu lưu trữ, việc tham khảo, tiếp thu kết quả từ các công trình nghiên cứu về lịch sử, kinh tế, phát triển hệ thống giao thông ở 18 Việt Nam, nhất là ở Nam Kỳ trong thời Pháp thuộc của các tác giả Việt Nam và nước ngoài sẽ góp phần đảm bảo tính kế thừa và cũng là một cách để bổ sung những vấn đề cần điều chỉnh thông tin về hệ thống giao thông ở Nam Kỳ từ tài liệu lưu trữ mà các công trình nghiên cứu hiện chưa đầy đủ. Có thể điểm qua một số công trình nghiên cứu chung về vùng đất Nam Kỳ, về sự hình thành và phát triển của hệ thống giao thông nơi đây và nhất là vai trò và tác dụng của cơ sở hạ tầng kỹ thuật quan trọng này trong hai cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp ở Nam Kỳ, Việt Nam và Đông Dương như sau. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CHUNG VỀ VÙNG ĐẤT NAM KỲ Nghiên cứu về vùng đất Nam Kỳ không thể không nắm bắt những thông tin về các mặt địa lý – thổ nhưỡng, điều kiện tự nhiên, phong tục, dân cư, kinh tế – xã hội… của vùng đất này.

Đây chính là những sử liệu không thể thiếu khi nghiên cứu về cơ sở hạ tầng kỹ thuật mà cụ thể là hệ thống giao thông Nam Kỳ trước và trong thời kỳ Pháp thuộc. Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước Tài liệu thành văn có sớm nhất đề cập đến lịch sử, địa lý, xã hội vùng đất Nam Kỳ là các cuốn sách địa chí gồm: “Hoàng Việt nhất thống dư địa Chí” và “Gia Định thành thông chí” dưới thời nhà Nguyễn. Được nhắc đến đầu tiên là cuốn sách “Hoàng Việt nhất thống dư địa Chí” (1806), do Lê Quang Định, Thượng thư Bộ Binh khởi sự biên soạn, được Phan Đăng dịch và xuất bản vào năm 2003. Đây là bộ địa chí đầu tiên của nhà Nguyễn.

Nét nổi bật nhất của bộ sách chính là việc ghi chép một cách tường tận về hệ thống giao thông đường bộ lẫn đường thủy của nước ta vào đầu thế kỷ XIX. Bộ sách gồm 10 quyển, ghi chép đầy đủ một cách chính xác về đường đi, các dịch trạm, các địa danh, sông núi, khe suối, ngòi rạch, cửa biển, kèm theo lời chú giải mặt mạnh mặt yếu, chỗ hiểm, chỗ thuận lợi của từng địa phương rất cụ thể với các mục: “Đường trạm trên sông dinh Phiên trấn”, “Đường trạm trên sông dinh trấn Định”, “Đường trạm trên sông dinh Vĩnh trấn” và các mục “Ghi chép về dinh Phiên trấn”, “Ghi chép về dinh 19 trấn Định”, “Ghi chép về dinh Vĩnh trấn” của nước ta vào đầu thế kỷ XIX. Sự ra đời của “Hoàng Việt nhất thống dư địa Chí” không những giúp cho người đọc hình dung khá toàn diện về hình thể đất nước Việt Nam lúc bấy giờ mà còn giúp cho người đi đường biết đến những vùng đất xa xôi tưởng như không bao giờ biết đến. Chính vì vậy bộ sách đã trở thành công cụ tra cứu cứu chủ yếu cho các công trình địa chí sau này.

Cuốn sách thứ hai được kể đến là là bộ địa chí “Gia Định thành thông chí” hay “Gia Định thông chí” của Trịnh Hoài Đức (1765-1825) viết về miền đất Gia Định. Sách viết dưới thời Gia Long, hoàn thành vào năm 1820. “Gia Định thành thông chí” là một sử liệu quan trọng được xem như một trong những công trình nghiên cứu đặc sắc nhất dưới góc độ địa lý và lịch sử thời nhà Nguyễn. Đây là cuốn sách đầu tiên mô tả kỹ lưỡng sông núi miền Nam đất nước, cũng như mô tả kỹ càng các khu vực hành chính Gia Định từ trấn, phủ tới thôn, lân cùng những phong tục tập quán, tính cách và sinh hoạt của dân cư tại vùng đất Gia Định từ thời Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược đất này năm 1698 cho đến những năm đầu thế kỷ XIX.

Sau này, khi thực dân Pháp chiếm xong 03 tỉnh miền Đông Nam Kỳ, cuốn sách đã được chính quyền thực dân dịch sang tiếng Pháp để họ nắm tình hình thổ nhưỡng và nhân cư vùng đất này nhằm phục vụ cho công cuộc khai thác thuộc địa của họ. Bản dịch được Imprimerie Impériale xuất bản năm 1863 tại Paris với tựa đề Histoire et description de la Basse Cochinchine. Bản dịch này không theo đúng kết cấu của nguyên tác, mục đích phục vụ cho độc giả người Pháp và thực dân Pháp trong việc cai trị xứ thuộc địa này. Có thể nói các bộ sách nêu trên là những tư liệu gốc, phản ảnh về lịch sử, địa lý, xã hội, con người vùng đất Nam Kỳ thời nhà Nguyễn, đáp ứng cơ bản nội dung nghiên cứu của đề tài.

Là cơ sở để so sánh những thay đổi hệ thống giao thông thời Nguyễn và thời thuộc Pháp. Tiếp đó là một số sách xuất bản ở giai đoạn sau, có nội dung tương tự của tác giả Nam Sơn cũng góp thêm tư liệu để nghiên cứu luận án như cuốn “Lịch sử khẩn hoang miền Nam”. Tác giả đi sâu vào khảo cứu công cuộc mở rộng, phát triển xứ Đàng Trong; xác định vùng biên giới Việt – Miên; thông tin địa lý, phong tục, dân cư 20 ở các vùng đất Rạch Giá, Bạc Liêu, Cà Mau, Cần Thơ. Đặc biệt, tác giả đã mô tả khá kỹ về việc đào các kênh: Bảo Định, Ruột Ngựa, Vĩnh Tế, Thoại Hà và Long An Hà.

Đây là những thông tin rất bổ ích khi nghiên cứu về hệ thống giao thông thủy ở miền sông nước Tây Nam Kỳ. Điểm mới trong cuốn sách khảo cứu này là tác giả đã nêu được số liệu thống kê số làng mạc được thành lập dọc theo kênh Vĩnh Tế, việc huy động tổ chức quản lý dân phu, dụng cụ lao động khi đào kênh Long An Hà. Ông cũng cho rằng, việc đào kênh Vĩnh Tế, Thoại Hà xuất phát từ mục đích quân sự của nhà Nguyễn. Điều này là một cứ liệu quan trọng về việc phát triển các khu dân cư gắn với hệ thống thủy nông cũng là hệ thống giao thông thủy nội vùng.

Ngoài ra, Sơn Nam còn có hai cuốn sách khác: Đất Gia Định xưa (1984), Đồng bằng sông Cửu Long – nét sinh hoạt xưa (1985). Hai tập sách này ghi chép về tiến trình đào vét kênh rạch từ thời Nguyễn sang đến thời Pháp thuộc và những tác động tích cực của hệ thống kênh rạch này về mọi mặt trong đó chủ yếu là giao thông, vận chuyển lúa gạo, hàng hóa. Tác phẩm Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam – những chứng tích lịch sử của GS. Văn Tạo và GS.

Furuta Moto, Nxb Tri thức thực hiện năm 2011. Sách đã khái quát một phần quan trọng những ảnh hưởng của chính sách cai trị Việt Nam dưới hình thức “cộng trị” từ năm 1940 – 1945. Thực dân Pháp và phát xít Nhật câu kết để bóc lột nhân dân Việt Nam một cách triệt để nhất mà không đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng trong giai đoạn này. Sách cũng nêu rõ nguyên nhân của nạn đói năm 1945 mà nhân dân ta phải gánh chịu qua hoạt động xuất khẩu lúa gạo Nam Kỳ về Nhật qua Cảng Sài Gòn – một đầu mối giao thương của Nam Kỳ và Đông Dương.

Sách Sài Gòn năm xưa của tác giả Vương Hồng Sển (1991) do Nxb Tp. Hồ Chí Minh thực hiện. Tác phẩm đã dựng lại hình ảnh Sài Gòn thời Pháp thuộc với khác biệt so với giai đoạn trước. Một trong những thay đổi đó là hệ thống giao thông như: sự có mặt của đường sắt, các con đường bộ, các cây cầu bê tông, các hãng tàu, xe lửa… Tuy nhiên sách chỉ mô tả Sài Gòn xưa qua thể loại truyện kể.

Cuốn “ Việt Nam những sự kiện lịch sử (1858-1918)” (1999), tác giả Dương Kinh Quốc của Nxb Giáo dục đã ghi chép một cách có hệ thống những sự kiện từ đầu tháng 9/1858 đến cuối tháng 12/1918. Những ghi chép đó thuộc các lĩnh vực: 21 chính trị, quân sự, văn hóa, kinh tế, khoa học kỹ thuật,… Một số nội dung cơ bản các nghị định của chính quyền thực dân cũng được dẫn giải để minh chứng. Một trong những ví dụ khi tác giả ghi lại nhận xét của Nguyễn Tri Phương về âm mưu của Pháp đánh chiếm Nam Kỳ: “Nam Kỳ là nơi thóc gạo, sản vật nhiều, tàu bè buôn bán rất có lợi giặc Pháp biết từ lâu và cũng có ý đồ đánh chiếm đã lâu…”.