Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0 và sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số, thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) đã trở thành xu hướng phổ biến trên toàn cầu. Theo Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, trong 11 tháng đầu năm 2022, số lượng giao dịch TTKDTM đạt hơn 6,6 tỷ giao dịch với giá trị hơn 192,38 triệu tỷ đồng, tăng lần lượt 85,6% về số lượng và 31,39% về giá trị so với năm 2021. Tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực miền Bắc, việc áp dụng các hình thức TTKDTM trong mua bán xăng dầu đang được đẩy mạnh nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh và đáp ứng xu thế phát triển chung.

Luận văn tập trung nghiên cứu hành vi của khách hàng cá nhân trong việc sử dụng hình thức thanh toán không dùng tiền mặt khi mua xăng dầu tại các cửa hàng bán lẻ của Công ty Xăng dầu Khu vực I, gồm ba tỉnh Hà Nội, Bắc Ninh và Vĩnh Phúc. Mục tiêu chính là nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định sử dụng TTKDTM của khách hàng cá nhân, từ đó đề xuất các giải pháp marketing phù hợp nhằm thúc đẩy việc áp dụng hình thức thanh toán này trong ngành bán lẻ xăng dầu. Nghiên cứu có phạm vi dữ liệu thu thập từ năm 2020 đến 2023, với tổng số 278 phiếu khảo sát hợp lệ từ khách hàng đã trải nghiệm TTKDTM tại các cửa hàng.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản trị Petrolimex Khu vực I trong việc xây dựng chiến lược phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt, góp phần nâng cao trải nghiệm khách hàng, tăng cường hiệu quả kinh doanh và thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực xăng dầu tại miền Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên mô hình học thuyết chấp nhận và sử dụng công nghệ mở rộng (UTAUT2) của Venkatesh và cộng sự (2012) để phân tích hành vi khách hàng trong việc sử dụng TTKDTM. Mô hình này bao gồm bảy yếu tố chính ảnh hưởng đến hành vi sử dụng công nghệ:

  • Kỳ vọng hiệu quả (Performance Expectancy): Niềm tin rằng việc sử dụng TTKDTM sẽ giúp khách hàng đạt được hiệu quả trong giao dịch.
  • Kỳ vọng nỗ lực (Effort Expectancy): Mức độ dễ dàng khi sử dụng hình thức thanh toán không dùng tiền mặt.
  • Ảnh hưởng xã hội (Social Influence): Mức độ mà khách hàng cảm nhận được sự ủng hộ từ người thân, bạn bè hoặc xã hội khi sử dụng TTKDTM.
  • Điều kiện thuận lợi (Facilitating Conditions): Cơ sở hạ tầng và hỗ trợ kỹ thuật giúp khách hàng dễ dàng sử dụng TTKDTM.
  • Giá trị chi phí (Price Value): Sự cân bằng giữa lợi ích và chi phí khi sử dụng hình thức thanh toán.
  • Động lực hưởng thụ (Hedonic Motivation): Niềm vui và sự hài lòng khi sử dụng công nghệ thanh toán.
  • Thói quen (Habit): Mức độ khách hàng đã quen và thường xuyên sử dụng TTKDTM.

Ngoài ra, luận văn còn vận dụng các khái niệm về hành vi khách hàng theo Kotler (2021) và các lý thuyết về quá trình ra quyết định mua hàng, bao gồm các giai đoạn: nhận diện nhu cầu, tìm kiếm thông tin, đánh giá lựa chọn, quyết định sử dụng và hành vi sau mua.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo sản xuất kinh doanh của Công ty Xăng dầu Khu vực I, các văn bản pháp luật liên quan đến TTKDTM, các tài liệu học thuật và báo cáo ngành. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát trực tiếp với 300 khách hàng cá nhân tại ba tỉnh Hà Nội, Bắc Ninh và Vĩnh Phúc, trong đó có 278 phiếu hợp lệ.

Phương pháp chọn mẫu là mẫu phân tầng theo địa bàn và loại khách hàng sử dụng phương tiện lớn như ô tô, xe tải, nhằm đảm bảo tính đại diện cho nhóm khách hàng cá nhân. Công cụ khảo sát là bảng hỏi được thiết kế dựa trên mô hình UTAUT2, sử dụng thang đo Likert 5 điểm.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phần mềm SPSS 26.0, bao gồm kiểm định độ tin cậy Cronbach’s Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA), kiểm định KMO và Bartlett, phân tích hồi quy đa biến để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu. Thời gian thu thập dữ liệu sơ cấp diễn ra trong năm 2023, dữ liệu thứ cấp được cập nhật từ năm 2020 đến 2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Ảnh hưởng của thói quen đến quyết định sử dụng TTKDTM: Thói quen là yếu tố có tác động mạnh nhất với hệ số hồi quy beta đạt khoảng 0,45 (p < 0,01), cho thấy khách hàng có xu hướng tiếp tục sử dụng hình thức thanh toán không dùng tiền mặt nếu đã hình thành thói quen trước đó.

  2. Kỳ vọng hiệu quả và kỳ vọng nỗ lực: Hai yếu tố này đều có ảnh hưởng tích cực và đáng kể đến ý định sử dụng TTKDTM, với hệ số beta lần lượt là 0,32 và 0,28 (p < 0,05). Khách hàng tin rằng TTKDTM giúp giao dịch nhanh chóng, tiện lợi và dễ sử dụng sẽ có xu hướng lựa chọn hình thức này.

  3. Ảnh hưởng xã hội và điều kiện thuận lợi: Ảnh hưởng xã hội có tác động tích cực với hệ số beta khoảng 0,20, trong khi điều kiện thuận lợi cũng đóng vai trò quan trọng với hệ số beta 0,25 (p < 0,05). Điều này cho thấy sự khuyến khích từ người thân, bạn bè và sự hỗ trợ về hạ tầng kỹ thuật giúp tăng khả năng khách hàng sử dụng TTKDTM.

  4. Giá trị chi phí và động lực hưởng thụ: Hai yếu tố này có tác động yếu hơn nhưng vẫn có ý nghĩa thống kê, với hệ số beta lần lượt là 0,12 và 0,10 (p < 0,1). Khách hàng cân nhắc chi phí giao dịch và cảm nhận niềm vui khi sử dụng công nghệ thanh toán.

  5. Tỷ lệ sử dụng các hình thức TTKDTM: Trong tổng số giao dịch không dùng tiền mặt tại các cửa hàng Petrolimex Khu vực I, hình thức quét mã QR chiếm 65%, thanh toán qua thẻ ATM chiếm 15%, và chuyển khoản chiếm 20%.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với mô hình UTAUT2 và các nghiên cứu trước đây về hành vi sử dụng công nghệ thanh toán. Thói quen được xác định là yếu tố chủ đạo, phản ánh kinh nghiệm và sự quen thuộc của khách hàng với hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Điều này cho thấy việc xây dựng thói quen sử dụng TTKDTM là chiến lược then chốt để tăng tỷ lệ áp dụng.

Kỳ vọng hiệu quả và kỳ vọng nỗ lực cho thấy khách hàng ưu tiên các hình thức thanh toán tiện lợi, nhanh chóng và dễ sử dụng. Do đó, việc cải tiến công nghệ, nâng cao trải nghiệm người dùng là cần thiết. Ảnh hưởng xã hội và điều kiện thuận lợi cũng đóng vai trò quan trọng, minh chứng cho việc cần có sự hỗ trợ từ cộng đồng và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ.

Mặc dù giá trị chi phí và động lực hưởng thụ có tác động thấp hơn, nhưng không thể xem nhẹ vì chúng ảnh hưởng đến sự hài lòng và duy trì sử dụng lâu dài. Các biểu đồ phân tích hồi quy và bảng tương quan có thể minh họa rõ ràng mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố, giúp nhà quản trị dễ dàng nhận diện các điểm cần tập trung cải thiện.

So với các nghiên cứu trong lĩnh vực thanh toán không dùng tiền mặt tại các ngành khác, kết quả này nhấn mạnh đặc thù của ngành xăng dầu với các yếu tố an toàn, tiện lợi và thói quen tiêu dùng truyền thống. Việc áp dụng TTKDTM trong ngành này còn chịu ảnh hưởng bởi các quy định về phòng cháy chữa cháy và đặc tính hàng hóa nhạy cảm.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Xây dựng chiến lược giáo dục và truyền thông: Tăng cường các chương trình đào tạo, hướng dẫn khách hàng sử dụng TTKDTM tại các cửa hàng, đặc biệt tập trung vào việc hình thành thói quen sử dụng. Mục tiêu tăng tỷ lệ khách hàng sử dụng TTKDTM lên ít nhất 30% trong vòng 2 năm tới. Chủ thể thực hiện là phòng marketing và bộ phận bán hàng.

  2. Nâng cấp hạ tầng kỹ thuật và hỗ trợ khách hàng: Đầu tư trang thiết bị POS hiện đại, đảm bảo hệ thống thanh toán ổn định, nhanh chóng và an toàn. Thiết lập đội ngũ hỗ trợ kỹ thuật tại các cửa hàng để giải quyết kịp thời các vấn đề phát sinh. Mục tiêu hoàn thiện 100% cửa hàng được trang bị thiết bị hiện đại trước năm 2025.

  3. Phát triển các chương trình khuyến mãi và ưu đãi: Kết hợp với các ngân hàng và trung gian thanh toán để triển khai các chương trình giảm giá, hoàn tiền hoặc tích điểm khi khách hàng sử dụng TTKDTM. Mục tiêu tăng cường động lực hưởng thụ và giá trị chi phí tích cực, thúc đẩy khách hàng chuyển đổi từ tiền mặt sang thanh toán điện tử.

  4. Tăng cường ảnh hưởng xã hội và xây dựng cộng đồng người dùng: Tổ chức các sự kiện, chiến dịch truyền thông xã hội nhằm tạo hiệu ứng lan tỏa, khuyến khích khách hàng chia sẻ trải nghiệm tích cực khi sử dụng TTKDTM. Chủ thể thực hiện là phòng truyền thông và đối tác ngân hàng.

  5. Phối hợp với các cơ quan quản lý và ngân hàng: Đề xuất hoàn thiện khung pháp lý, giảm thiểu các rào cản kỹ thuật và chi phí giao dịch, đồng thời phát triển các dịch vụ tiện ích liên kết với Petrolimex Khu vực I. Mục tiêu tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho khách hàng trong vòng 3 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Nhà quản trị doanh nghiệp xăng dầu: Có thể áp dụng các kết quả nghiên cứu để xây dựng chiến lược phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt, nâng cao hiệu quả kinh doanh và trải nghiệm khách hàng.

  2. Các chuyên gia marketing và phát triển sản phẩm: Sử dụng thông tin về hành vi khách hàng và các yếu tố ảnh hưởng để thiết kế các chương trình truyền thông, khuyến mãi phù hợp, tăng cường sự chấp nhận công nghệ mới.

  3. Ngân hàng và tổ chức trung gian thanh toán: Hiểu rõ nhu cầu và hành vi khách hàng trong lĩnh vực xăng dầu để phát triển các sản phẩm thanh toán điện tử phù hợp, mở rộng thị trường và tăng cường hợp tác với doanh nghiệp.

  4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành marketing, kinh tế số: Tham khảo mô hình nghiên cứu, phương pháp phân tích và kết quả thực nghiệm để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến hành vi tiêu dùng và ứng dụng công nghệ trong thanh toán.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao thói quen lại là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến việc sử dụng TTKDTM?
    Thói quen phản ánh kinh nghiệm và sự quen thuộc của khách hàng với hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Khi thói quen được hình thành, khách hàng sẽ sử dụng TTKDTM một cách tự nhiên và liên tục, giảm thiểu sự do dự và rào cản tâm lý.

  2. Các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt nào phổ biến nhất tại các cửa hàng xăng dầu?
    Hình thức quét mã QR chiếm 65% tổng số giao dịch không dùng tiền mặt, tiếp theo là thanh toán qua thẻ ATM (15%) và chuyển khoản (20%). Điều này cho thấy sự ưu tiên của khách hàng đối với các phương thức thanh toán nhanh và tiện lợi.

  3. Làm thế nào để doanh nghiệp thúc đẩy khách hàng chuyển từ thanh toán tiền mặt sang không dùng tiền mặt?
    Doanh nghiệp cần tập trung vào việc nâng cao trải nghiệm người dùng, xây dựng thói quen sử dụng thông qua đào tạo và truyền thông, đồng thời phối hợp với ngân hàng để triển khai các chương trình ưu đãi, giảm chi phí giao dịch và đảm bảo hạ tầng kỹ thuật ổn định.

  4. Ảnh hưởng xã hội tác động như thế nào đến quyết định sử dụng TTKDTM?
    Khách hàng thường bị ảnh hưởng bởi ý kiến và hành vi của người thân, bạn bè và cộng đồng. Khi những người quan trọng trong xã hội sử dụng và khuyến khích TTKDTM, khách hàng có xu hướng chấp nhận và sử dụng hình thức này nhiều hơn.

  5. Những khó khăn nào đang tồn tại trong việc áp dụng TTKDTM tại các cửa hàng xăng dầu?
    Khó khăn bao gồm sự đông đúc tại cửa hàng, tâm lý e ngại rủi ro khi sử dụng công nghệ mới, các quy định về an toàn phòng cháy chữa cháy, cũng như chi phí giao dịch và hạ tầng kỹ thuật chưa đồng bộ hoàn toàn.

Kết luận

  • Nghiên cứu đã xác định được các yếu tố chính ảnh hưởng đến hành vi sử dụng TTKDTM của khách hàng cá nhân tại các cửa hàng bán lẻ xăng dầu Petrolimex Khu vực I, trong đó thói quen, kỳ vọng hiệu quả và điều kiện thuận lợi là những yếu tố quan trọng nhất.
  • Tỷ lệ sử dụng các hình thức TTKDTM đang tăng trưởng, với hình thức quét mã QR chiếm ưu thế.
  • Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các giải pháp marketing và phát triển hạ tầng nhằm thúc đẩy việc áp dụng TTKDTM trong ngành xăng dầu.
  • Đề xuất các giải pháp cụ thể bao gồm giáo dục khách hàng, nâng cấp hạ tầng, phát triển chương trình ưu đãi và tăng cường ảnh hưởng xã hội.
  • Các bước tiếp theo là triển khai các giải pháp đề xuất, theo dõi và đánh giá hiệu quả trong giai đoạn 2023-2025, đồng thời mở rộng nghiên cứu sang các khu vực khác.

Các nhà quản trị và chuyên gia trong ngành xăng dầu nên áp dụng kết quả nghiên cứu này để thúc đẩy chuyển đổi số và nâng cao trải nghiệm khách hàng, góp phần phát triển bền vững ngành bán lẻ xăng dầu tại Việt Nam.