ĐẶT VẤN ĐỀ Trong thời đại ngày nay thì người tiêu dùng được xem như có quyền tự do lựa chọn sản phẩm. Nhưng thuốc lá thì không được khuyến khích tiêu dùng vì thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu của cái chết, bệnh tật, nghèo đói và là mối đe dọa sức khỏe cộng đồng lớn nhất mà nhân loại từng đối mặt và những người sử dụng thuốc lá dẫn đến chết sớm sẽ làm mất thu nhập của họ và gia đình họ, làm tăng chi phí chăm sóc sức khỏe và cản trở sự phát triển kinh tế của quốc gia (WHO, 2015). Số tiền chi cho chăm sóc sức khỏe do các bệnh liên quan đến hút thuốc lá (HTL) toàn cầu vào khoảng 422 đến 467 tỷ đô la Mỹ trong năm 2012, tương đương 5,7% chi phí y tế toàn cầu (Goodchild, 2018). Tổng chi phí cho việc hút thuốc lá (HTL) trong năm 2011 ở nước ta ước tính là khoảng 24.679,9 tỷ đồng Việt Nam, tương đương 1.173,2 triệu đô la Mỹ, tương đương khoảng 0,97% tổng sản phẩm quốc nội năm 2011 của Việt Nam (Phạm Thị Hồng Anh, 2016).
Chi phí trung bình cho một người có hút thuốc lá là 1.000 đồng Việt Nam một năm và khoảng 57 USD và chi phí cho hút thuốc lá chiếm 2,7% thu nhập của người hút (WHO,GAST, 2010). Việt Nam nằm trong số 15 nước có số người HTL nhiều nhất thế giới và hàng năm có trên 40.000 người Việt Nam tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá (WHO, 2017). Và Việt Nam cũng là quốc gia có tỷ lệ người Nam trưởng thành HTL cao nhất thế giới khoảng 45,3% (Hoàng Văn Minh, 2017). Hút thuốc lá là nguyên nhân gây ra nhiều loại bệnh khác nhau trong đó có bệnh ung thư bởi vì theo tổ chức y tế thế giới (WHO) trong khói thuốc lá có khoảng 7.000 chất hóa học, trong đó có 69 được xếp vào loại gây ung thư.
Và theo cơ quan nghiên cứu ung thư quốc tế (IARC) năm 2018 ước tính ở Việt Nam có 164.671 ca mắc mới và 114.871 ca tử vong do ung thư nói chung trong một năm (Nguyễn Thị Hà và Lê Thành Đô, 2019). Ngừng HTL trong quá trình điều trị ung thư là một việc rất quan trọng và cần thiết. Bởi vì nếu tiếp túc HTL trong quá trình điều trị sẽ làm giảm kết quả điều trị, hạn chế dung nạp thuốc hóa chất, tăng tác dụng phụ của hóa trị và xạ trị và đồng 1 thời những người tham gia bỏ HTL khi điều trị bệnh ung thư có tác dụng phụ thấp hơn đáng kể, hạn chế khả năng gián đoạn điều trị và tăng chất lượng cuộc sống sau điều trị so với những người HTL qua đó việc cai thuốc lá của bệnh nhân ung thư là rất quan trọng (Peppone và cộng sự, 2011). Nếu bệnh nhân ung thư có hút thuốc lá sau khi chẩn đoán có nguy cơ giảm hiệu quả điều trị, giảm tỷ lệ sống còn và giảm chất lượng cuộc sống, đồng thời gia tăng các biến chứng, tăng khả năng tái phát ung thư và bị một ung thư nguyên phát thứ hai(Cinciripini, 2019).
Còn theo Gritz thì tỷ lệ đáp ứng với xạ trị thấp hơn hoàn toàn đã được báo cáo ở những bệnh nhân tiếp tục HTL so với những người không HTL hoặc đã bỏ hút thuốc lá trước khi điều trị. Trong nghiên cứu của Browman (1993) đã kết luận răng những bệnh nhân bị ung thư đầu và cổ tiếp tục HTL trong quá trình trị liệu đã giảm đáp ứng với xạ trị. Những kết quả này khuyến khích các nhà trị liệu ung thư khuyên bệnh nhân ngừng HTL. Ngừng hút thuốc lá có ảnh hưởng tích cực đáng kể đến các kết quả điều trị, nhưng cho đến nay việc việc cai thuốc lá cho bệnh nhân ung thư không được thực hiện rộng rãi trong điều trị ung thư (Cinciripini, 2019).
Bệnh viện Chợ Rẫy (BVCR) là một cơ sở y tế tuyến trung ương sau cùng của miền Nam và là cơ sở y tế đi đầu trong việc ứng dụng những kỹ thuật y khoa tiên tiến trong việc chăm sóc và điều trị cho bệnh nhân. Đặc biệt trong những năm gần đây Trung Tâm Ung Bướu- BVCR đã hoàn thiện các quy trình điều trị với những kỹ thuật điều trị ung thư tiên tiến hiện đại mang lại những lợi ích tích cực cho bệnh nhân. Ngày nay việc điều trị ung thư là sự kết hợp của nhiều chuyên khoa hay còn gọi là điều trị đa mô thức hướng đến điều trị ung thư toàn diện trong đó có việc cai thuốc lá cho người bệnh có hút thuốc lá là mối quan tâm hàng đầu của các nhà ung thư học. Để đánh giá toàn diện hành vi hút thuốc lá của bệnh nhân ung thư cần có một khảo sát mang tính khoa học thực tế trên bệnh nhân ung thư đang điều trị.
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ là cơ sở khoa học tin cậy để các nhà ung thư học tham khảo trong quá trình điều trị ung thư toàn diện. Nghiên cứu cũng là cơ sở để cung cấp thông tin cho bệnh nhân, người thân của bệnh nhân để giúp đỡ bệnh nhân ung thư cai thuốc lá trong quá trình điều trị nhằm đạt được kết quả cao nhất trong điều trị. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Câu hỏi nghiên cứu Nam bệnh nhân ung thư đang xạ trị tại Bệnh Viện Chợ Rẫy có tỷ lệ hút thuốc lá là bao nhiêu và có hay không những yếu tố liên quan đến việc thuốc lá của nam bệnh nhân ung thư khi xạ trị ? 1.
Mục tiêu tổng quát Xác định tỷ lệ HTL ở nam bệnh nhân ung thư đang xạ trị tại BVCR là bao nhiêu và các yếu tố có liên quan. Mục tiêu cụ thể 1. Xác định tỉ lệ HTL của nam bệnh nhân ung thư đang xạ trị tại BVCR. Xác định mối liên quan giữa hành vi HTL lúc đang xạ trị với đặc điểm nhân khẩu học, tình trạng bệnh hiện tại và lịch sử HTL của nam bệnh nhân ung thư tại BVCR.
KHUNG NGHIÊN CỨU Đặc điểm nhân khẩu Tuổi Nghề nghiệp Trình độ Thu nhập Tình trạng sống Tình trạng bệnh hiện tại Loại ung thư mắc phải Giai đoạn bệnh Hàhh vi HTL lúc xạ trị Thời gian phát hiện bệnh Số tia đã xạ Lịch sử hút thuốc lá Tuổi bắt đầu HTL Số điếu trung bình trước bệnh Tổng năm đã HTL 4 CHƯƠNG 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. TỔNG QUAN LÝ THUYẾT 2. Khái niệm hành vi hút thuốc lá Các khái niệm được sử dụng để mô tả hành vi HTL được dựa trên các định nghĩa tiêu chuẩn của WHO (1998) về sử dụng thuốc lá và đã có nhiều tác giả sử dụng cho nghiên cứu của mình như: Barnes (2008), Calheiros và cộng sự (2011), HECI (2018).
Và theo báo cáo mới nhất của WHO về đại dịch hút thuốc lá toàn cầu năm 2021 định nghĩa người HTL như sau: Người HTL hiện tại: là người tại thời điểm khảo sát có hút bất kỳ sản phẩm thuốc lá nào hàng ngày hoặc thỉnh thoảng và tính đến thời điểm khảo sát đã hút ít nhất 100 điếu thuốc lá (WHO, 2021). Người không HTL: là người mà tại thời điểm khảo sát không có hút thuốc lá, và chưa bao giờ hút thuốc lá hoặc có hút thuốc lá nhưng ít hơn 100 điếu thuốc lá cho tới thời điểm khảo sát (WHO, 2021). Người đã từ bỏ HTL (cai thuốc lá): là người đã từng hút thuốc lá nhưng tại thời điểm khảo sát không hút bất kỳ sản phẩm thuốc lá nào và một tháng gần đây hoàn toàn không hút một sản phẩm thuốc lá nào (WHO, 2021). Và theo bảng đánh giá sức khỏe của Bệnh Viện Chợ Rẫy- HECI (2018), thì định nghĩa người HTL như sau: Người có HTL: là từ trước đến nay (lúc phỏng vấn) có hút tổng cộng trên 100 điếu, hoặc hút trên 6 tháng liên tục và 1 tháng gần nhất (trước khi phỏng vấn) có hút thuốc lá.
Người không HTL: là từ trước đến nay (lúc phỏng vấn) hút tổng cộng không hơn 100 điếu và 1 tháng gần nhất không hút điếu nào. Người có HTL nhưng đã cai: là từ trước đến nay (lúc phỏng vấn) có hút tổng cộng trên 100 điếu, hoặc hút trên 6 tháng liên tục nhưng một tháng trước khi phỏng vấn không hút điếu nào. Từ những khái niệm của WHO (2021) và HECI (2018), tác giả đưa khái niệm về hành vi HTL trong nghiên cứu như sau: 5 Người không HTL: là người thời điểm phỏng vấn không HTL. Và từ trước đến nay có hút thì không quá 100 điếu và thời gian hút nhỏ hơn 6 tháng).
Người có HTL: là người có hút tổng cộng trên 100 điếu hoặc có hút trên 6 tháng liên tục. Người cai thuốc lá khi phát hiện bệnh: là người có HTL. Nhưng từ khi phát hiện bệnh ung thư đến lúc được phỏng vấn không hút điếu thuốc nào. Các khái niệm Khái niệm hành vi: hành vi là một phản ứng phối hợp bên trong của toàn bộ cơ thể sống có hành động hoặc không hành động đối với các kích thích bên trong hoặc bên ngoài của cơ thể (Levitis và cộng sự, 2009).
Và theo (Hà Quang Năng, 2018) thì hành vi là những hành động, việc làm, cách cư xử biểu hiện ra ngoài của một người trong một hoàng cảnh cụ thể. Khái niệm nhận thức: nhận thức là một quá trình cho phép con người nắm bắt ý nghĩa của yếu tố môi trường thông qua việc lựa chọn, tổ chức, diễn giải các thông tin từ môi trường. Do sự khác biệt về thái độ, tính cách cá nhân, các giá trị, mối quan tâm và những điều khác của từng cá nhân, con người thường nhìn một sự kiện từ nhiều gốc độ khác nhau. Nguyễn Viết Thông, (2015.
trang 108) định nghĩa nhận thức là quá trình phản ánh tích cực, tự giác và sáng tạo thế giới khách quan vào bộ óc con người trên cơ sở thực tiễn, nhằm sáng tạo ra tri thức về thế giới khách quan. Khái niệm ung thư: ung thư là hiện tượng tăng sản bất thường của tế bào do những yế tố kích thích không thuận lợi tác động trên chu kỳ tế bào làm sai lệch quy luật sinh sản của tế bào (Trinh Văn Quang, 2002. Theo NHS (National Health Service, 2019) ung thư là tình trạng các tế bào trong một bộ phận cụ thể của cơ thể phát triển và sinh sản không kiểm soát. Các tế bào ung thư có thể xâm lấn và phá hủy các mô khỏe mạnh xung quanh, bao gồm cả các cơ quan.
Ung thư đôi khi bắt đầu ở một bộ phận của cơ thể trước khi lan sang các khu vực khác quá trình này được gọi là di căn. 6 Khái niệm bệnh nhân: bệnh nhân hay người bệnh là người sử dụng dịch vụ khám bệnh, chữa bệnh (Quốc Hội, 2009).