Lời mở đầu này xác nhận lại việc truyện tranh Nhật Bản đã trở thành “văn hóa chính thống” và đã thành công trên thị trƣờng trên thế giới. Thậm chí truyện tranh là một phƣơng pháp sáng tác nghệ thuật và vị trí của truyện tranh có thể tƣơng đƣơng với các tác phẩm văn học truyền thống. Nhƣng thực tế vẫn còn nhiều chênh lệnh về quan niệm truyện tranh với Việt Nam. Tôi chỉ chƣa rõ mục đích xuất bản cuốn sách hƣớng dẫn này là cho phụ huynh Việt Nam khi lần đầu tiên tiếp xúc truyện tranh hay những ngƣời hâm mộ truyện tranh Nhật Bản? Nhƣ tôi đã trình bày trên đây, ở Nhật Bản có sự phân loại truyện tranh thiếu nhi, dành cho thanh niên, dành cho ngƣời lớn, dành cho thiếu nữ.
Trong quá trình phát triển truyện tranh, ở Nhật cũng đã có những cuộc tranh luận căng thẳng giữa một bên là tác giả, một bên là nhà xuất bản với bên còn lại là phụ huynh. Cha mẹ ngƣời Nhật cũng từng có quan niệm về truyện tranh tƣơng tự với các ông bố bà mẹ Việt Nam, nhƣ: “Không đọc truyện tranh mà làm bài đi” hay “Đọc truyện tranh trở nên ngốc nghếch”…v. Nhƣng mặt khác, theo thời gian cũng nhƣ sự khẳng định của các tác phẩm truyện tranh, các bậc phụ huynh cũng nhận thấy ƣu điểm của truyện tranh là đơn giản, kể cả trẻ con chƣa biết đọc cũng có thể hiểu nội dung nên truyện tranh nhận đƣợc nhiều sự quan tâm của trẻ em và cả ngƣời lớn. Chính vì vậy, trên thị trƣờng Nhật Bản đã xuất hiện một số tác phẩm có tính giáo dục nhƣ dạy toán học qua truyện tranh.
Nguyên nhân của sự khác nhau về quan niệm của độc giả hai nƣớc Việt Nam - Nhật Bản về truyện tranh là do hình thức phát hành truyện tranh và văn 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học dành cho thiếu nhi. Đối với trƣờng hợp Nhật Bản thì đa số là họa sĩ trong nƣớc sáng tác và nhà xuất bản chịu trách niệm phát hành. Còn trƣờng hợp Việt Nam thì số lƣợng họa sĩ sáng tác truyện tranh khá ít, chƣa đủ đáp ứng nhu cầu của thị trƣờng trong khi nhu cầu là có thực. Chính vì vậy, các nhà xuất bản cũng phải tìm nguồn cung đồng thời làm tăng thu nhập của mình bằng việc mua bản quyền (hoặc là đạo ý tƣởng, đạo văn) từ nƣớc ngoài và dịch sang tiếng Việt.
Và kết quả là hiện nay, đa số truyện tranh trên thị trƣờng Việt Nam là tác phẩm phiên dịch từ bản nƣớc ngoài, nên có thể dễ thấy một số đặc điểm về văn hóa khác biệt so với quan điểm, lối sống của ngƣời Việt. Theo ý kiến của GS. Kato Sakae, cũng trong Hội thảo Quốc tế nói trên, Việt Nam thời kỳ Đổi mới chƣa có đủ tác phẩm dành cho vị thanh niên. Khi hết tuổi thiếu nhi, thì vị thành niên có sách gì để đọc - những loại phù hợp với lứa tuổi và đặc tính tâm lý? Do có rất ít hoặc không có tác phẩm nào sáng tác trực tiếp phục vụ nhóm tuổi này, nên các em vẫn phải tiếp tục đọc các truyện tranh thiếu nhi hay phải đọc văn học lớn tuổi.
Chính vì vậy, có thể nói, sự xuất hiện của truyện tranh Nhật Bản có vai trò quan trọng trong giáo dục hay định hƣớng đối với cộng đồng7 những ngƣời trẻ. Đây là điểm đƣợc đánh giá nhất của vai trò truyện tranh Nhật tại Việt Nam trong thập niên 90. Tuy vậy, trong khoảng 20 năm lịch sử xuất hiện và phát triển truyện tranh Nhật Bản tại Việt Nam, từ khi nào mà nhiều ngƣời cho rằng truyện tranh nói chung và truyện tranh Nhật Bản nói riêng là “xấu”, có chứa yếu tố bạo lực và tình dục nhƣ phát biểu của ông Lê Linh? Luận văn này cũng mong muốn tìm hiểu kỹ hơn quan niệm của nhóm phụ huynh qua các bài viết, nhằm tìm câu trả lời cho nguyên nhân của sự thay đổi trong quan niệm truyện tranh và thực trạng cũng nhƣ xu hƣớng của truyện tranh hiện nay. Thêm vào đó, lịch sử truyện tranh của Nhật Bản sẽ đƣợc tóm tắt đơn giản, dễ hiểu nhằm phần nào bổ sung kiến thức cho những ai quan tâm hoặc muốn nghiên cứu về truyện tranh Nhật và tìm hiểu văn hóa của hai bên Việt Nam - Nhật Bản qua 7 Bài giảng trong hội thảo quốc tế “Phụ nữ và Truyện tranh: Kết nối những nền văn hóa ngoài Nhật Bản” ngày 24/3/2012 - Sự tiếp nhận Manga Nhật Bản vào Việt Nam và xu hƣớng 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com công cụ truyện tranh.
Và vì vậy, về mặt học thuật, rất cần những nghiên cứu mang toàn diện và bao quát về truyện tranh Nhật và ảnh hƣởng của nó tại việt Nam để mang lại cái nhìn có chiều sâu và đa chiều, kiến thức chính xác cho ngƣời đọc và ngƣời quan tâm đến truyện tranh. CHƢƠNG 1: LỊCH SỬ TRUYỆN TRANH NHẬT BẢN 1. Điều kiện xuất hiện ý niệm về truyện tranh Trƣớc khi giải thích về tình hình phổ biến truyện tranh Nhật, chúng tôi xin giới thiệu truyện tranh Nhật “Manga” và lịch sử hình thành văn hóa truyện tranh Nhật Bản. Năm 1924, trong sách của “Nihon manga shi (日本漫 画史:Nhật Bản Mạn họa sử)” ông Hosokibara đã đánh giá tác phẩm “Choju Jinbutsu Giga (鳥獣人物戯画:Điểu thú nhân vật hí họa)” của thế kỷ XII-XIII là truyện tranh đầu tiên của Nhật Bản [45, tr.
Theo tôi, những tác phẩm dƣới hình thức tranh vẽ đƣợc sáng tác với mục đích cụ thể của tác giả đó, hoàn toàn không phải với ý nghĩa của truyện tranh giải trí nhƣ các nhà nghiên cứu hay phê bình về sau dán nhãn (“Label”). Việc dán nhãn nhƣ vậy trong nhiều trƣờng hợp chƣa chắc đã là việc hay, bởi nó có thể gây ra sự hiểu lầm nếu nhà nghiên cứu về sau hay ai đó quan tâm mà không tìm hiểu kỹ hoặc không có điều kiện đọc về lịch sử truyện tranh. Nhật Bản nhanh chóng phát triển lĩnh vực này là do văn hóa nhƣ tranh cuốn, ở đây đƣợc gọi là “đọc truyện bằng tranh” khá phát triển từ sớm và khái niệm “đọc truyện bằng tranh” xuất phát từ văn hóa chính thống. Tôi nhấn mạnh thêm ở đây, văn hóa “đọc truyện bằng tranh” này không phát triển từ dân gian mà từ văn hóa chính thống của giai cấp thống trị và có quyền lực, sau đó mới đƣợc phổ biến xuống các tầng lớp nhân dân.
Phƣơng pháp đọc truyện bằng tranh ngày xƣa có giá trị rất cao nhƣ trƣờng hợp phổ biến giáo lý của Phật giáo dành cho những ngƣời theo đạo khác hay chƣa có giáo dục nhƣ ngƣời mù chữ. Mặc dù không biết ngôn ngữ của nƣớc khác, nhƣng có tranh 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giải thích thì dễ hiểu và dễ nhớ. Đây là một trong những ƣu điểm của truyện tranh.2 Quan niệm truyện tranh Nhật Bản “Manga (漫画:Mạn họa)” Nghiên cứu hiện nay cho rằng quan niệm “Manga” xuất hiện từ thế kỷ XIX, thời kỳ phổ biến tranh biếm họa trong văn hóa dân gian. Nguồn gốc của từ “Mạn họa” là nói về loại chim cò thìa.
Trong tài liệu “Suzan Bunsyu8 (嵩山文集:Tung sơn văn tập) và “Yousai Zuihitsu9 (容斎随 筆:Dung trai tùy bút)” mô tả về loại chim này là: Hoàng hà có hai loại chim bắt cá sống, loại chim “Mạn họa” bắt cá nhƣ tƣới nƣớc, làm việc không nghỉ. Còn loại chim “Tín thiên lục” thì há miệng chờ cá vào, có vẻ lƣời biếng. Kiến thức nhƣ này lần đầu tiên xuất hiện vào năm 1771, trong tác phẩm “Mankaku Zuihitsu (漫画随筆:Mạn họa tùy bút)” của Suzuki Kankei (鈴木煥卿:1713- 1776). Tác phẩm này trích dẫn bài của Mạn họa và nói về mình là không có tài về đánh cờ, âm nhạc, vẽ tranh, không uống rƣợu và không thích tiếp xúc ngƣời khác, hơn nữa là ở nông thôn nên không có bạn bè.
Ông chỉ đọc sách, mà chỉ đọc nhiều nhƣng không làm gì nên giống nhƣ con chim Mạn họa. Thời điểm này chữ “漫画/Mạn họa” chƣa phải là “Manga” mà gọi tên là “Mankaku”, chỉ có nghĩa là làm cái gì đó nhiệt tình, vô tƣ nhƣ chim Mạn họa suốt ngày săn mồi. Từ “Manga” xuất hiện một lần khác trong tác phẩm “Tiên sinh Đông Tâm tạp họa đề kỷ” của nhà văn Kim Đông Tâm (金冬心:1687-1763) thời nhà Thanh. Trong tác phẩm này, ông dùng từ “Mạn họa” với ý nghĩa là vẽ tranh vô tƣ, vẽ tranh theo kiểu mình thích10.
Sau đó, lần đầu tiên có ngƣời 8 Tác phẩm của 晁説之 (Triều Thuyết Chi: 1059-1129) của Bắc Tống 9 Tác phẩm của 洪邁 (Hồng/Suyền Mại: 1123-1202) của Nam Tống 10 予家曲江之浜 五月閑時 果以蕭然山下湘湖楊梅為第一 入市数銭 則連篭得之 甘漿沁歯 飽啖不 厭 視洞庭枇杷不堪 恣大嚼也 時已至矣 輒思郷味 漫画折枝数顆 何異乎望梅止渇也 (Quê 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dùng “Mạn họa” với nghĩa tƣơng tự là họa sĩ Santo Kyoden (山東京伝:1761- 1816), năm 1798, xuất bản sách tranh “Siji no ikikai” (四時交加:Tƣ thời giao gia/Đi lại bốn mùa) trong lời mở đầu có từ “Mạn họa” với ý nghĩa “Vẽ kiểu mình thích, tự do”. Thời kỳ này phổ biến tác phẩm văn học “Zuihitsu (随筆:tùy bút)” là một loại bài viết ngắn, đƣa ra góc nhìn chủ quan của tác giả. Phong trào này có thể đƣợc đánh giá là mốc xuất hiện của cách sáng tác tự do và quan niệm về “cái Tôi” đã có mặt đâu đó trong tác phẩm, thay thế cho “cái Ta”, tức là vƣợt qua phạm vi sáng tác đƣơng thời và thể loại “Manga” cũng nhƣ vậy. Đây là giai đoạn hết sức quan trọng trong lĩnh vực văn học vì mới đƣợc đánh giá ngoài tác phẩm chính thống của văn học mà đã vƣợt qua biên giới và bắt đầu có sự liên ngành với lĩnh vực khác, cũng nhƣ giai đoạn văn hóa chính thống có sự giao thoa với văn hóa đại chúng.
Đây là một giai đoạn rất quan trọng đối với phát triển văn hóa tinh thần của con ngƣời. Đến năm 1814, sách hƣớng dẫn vẽ tranh “Mạn họa” với phần đề tựa của ông họa sĩ Katsushika Hokusai (葛飾北斎:1760-1849) đã đƣợc xuất bản với tên “Hokusai Manga” (北斎漫画:Bắc Trai Mạn họa). “Mạn họa” trong cuốn sách này nói về tranh khuôn mẫu. Sách “Hokusai Manga” đầu tiên xuất bản bao gồm 300 tranh, đến năm 1878 xuất bản 15 tập, tổng hợp hơn 4000 tranh về con ngƣời, động vật, yêu quái và cũng có loại vẽ phong tục, cuộc sống sinh hoạt thƣờng ngày của con ngƣời.
Đặc điểm đa dạng và sƣu tập nhiều tác phẩm này thể hiện hoàn toàn khác với bối cảnh thời kỳ đó, khi mỹ thuật Nhật Bản tồn tại quan hệ sƣ phụ và đệ tử, nhƣ trƣờng hợp nhóm họa sĩ Kano thì sƣ phụ giao cho đệ tử một bức tranh và khi nào đệ tử thể hiện nhƣ hƣơng mình bờ biển Khúc Giang đến tháng 5 âm lịch thì có quả “Dƣơng mai” của Hồ Giang đến mùa.