Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đồ án tốt nghiệp chuyên ngành Thiết kế Đồ họa của tác giả Trần Mai Trang (Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội, năm 2024) tập trung vào đề tài thiết kế minh họa và xây dựng hệ thống ấn phẩm cho tác phẩm văn học kinh điển Anne tóc đỏ dưới chái nhà xanh (Anne of Green Gables) của nữ nhà văn Canada Lucy Maud Montgomery (1874–1942). Xuất bản lần đầu vào năm 1908, cuốn tiểu thuyết đầu tay này nhanh chóng đạt được thành công thương mại với hơn 19.000 bản được bán ra trong 5 tháng đầu tiên và trải qua 10 lần in trong năm đầu ra mắt. Đến nay, tác phẩm đã được dịch sang hơn 36 thứ tiếng, tiêu thụ trên 50 triệu bản trên toàn cầu, đồng thời được chuyển thể sang nhiều loại hình nghệ thuật như kịch sân khấu, kịch truyền thanh, nhạc kịch, phim điện ảnh, phim truyền hình và CD-ROM tương tác. Bộ tiểu thuyết hoàn chỉnh bao gồm 8 tập viết bằng văn xuôi trải dài từ năm 1908 đến năm 1939.

Tại thị trường Việt Nam, tác phẩm được Công ty Văn hóa & Truyền thông Nhã Nam liên kết cùng Nhà xuất bản Hội Nhà Văn phát hành lần đầu vào năm 2010, sau đó ra mắt phiên bản boxset bìa cứng vào năm 2020 với phần bìa do họa sĩ Nguyễn Tùng Lâm thể hiện. Mặc dù đã có mặt trên thị trường nhiều năm, Anne tóc đỏ dưới chái nhà xanh chủ yếu được xuất bản dưới dạng sách chữ truyền thống, bìa đơn giản hoặc sử dụng lại hình ảnh từ các phiên bản nước ngoài, hoàn toàn thiếu vắng các ấn bản có hệ thống tranh minh họa màu chi tiết nội dung bên trong do họa sĩ trong nước thực hiện. Trong khi đó, xu hướng xuất bản hiện đại cho thấy độc giả ngày càng quan tâm đến việc tiếp nhận câu chuyện thông qua ngôn ngữ hình ảnh bắt mắt, đòi hỏi các đơn vị xuất bản phải đầu tư mạnh mẽ vào phần minh họa để mở rộng lứa tuổi độc giả và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Mục đích nghiên cứu và thiết kế của đồ án bao gồm:

  1. Nghiên cứu tạo hình nhân vật, phong cách minh họa, bố cục, màu sắc, nghệ thuật chữ (typography), quy cách trình bày, dàn trang và ứng dụng minh họa kỹ thuật số nhằm tạo diện mạo hấp dẫn, thu hút thị giác, phục vụ công tác truyền thông và quảng bá ấn phẩm.
  2. Cải thiện và làm mới diện mạo ấn phẩm cho các nhà xuất bản, từ đó tác động tích cực đến hành vi tiếp cận và chọn mua sách của độc giả.
  3. Kết hợp hài hòa giữa nội dung văn học và ngôn ngữ tạo hình hiện đại, đóng góp một phương án thiết kế sách tranh hoàn chỉnh cho kho tàng sách truyện tại Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu và thực hiện của đồ án gồm:

  1. Nghiên cứu tư liệu lịch sử, trang phục, bối cảnh vùng Cavendish trên đảo Hoàng tử Edward (Canada) để xây dựng hệ thống tạo hình nhân vật hoàn chỉnh (Anne Shirley, Diana Barry, Marilla Cuthbert, Matthew Cuthbert).
  2. Thiết kế bố cục hệ thống tranh minh họa nội dung bên trong và phương án thiết kế bìa sách.
  3. Thiết kế hệ thống ấn phẩm truyền thông, quảng bá cho sự kiện ra mắt phát hành (ngày 22/04/2024) bao gồm poster và standee.
  4. Phát triển các sản phẩm ứng dụng phụ trợ (merchandise) đồng bộ phong cách như bookmark, postcard, lịch, túi đựng, móc chìa khóa và mô hình búp bê.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Ngôn ngữ tạo hình minh họa, hệ thống nhận diện và quy chuẩn thiết kế sách cho tập 1 Anne tóc đỏ dưới chái nhà xanh.
  • Phạm vi không gian và bối cảnh: Làng Avonlea, nông trang Chái Nhà Xanh tại đảo Hoàng tử Edward, Canada vào giai đoạn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX.
  • Phạm vi đối tượng độc giả mục tiêu: Thiếu niên và trẻ em (trọng tâm là nhóm bé gái từ 10 đến 16 tuổi); người trưởng thành và phụ huynh yêu thích văn học cổ điển muốn tìm lại ký ức tuổi thơ; nhóm công chúng quan tâm đến văn hóa Canada.
  • Phạm vi thời gian thực hiện: Đồ án được triển khai và hoàn thiện trong thời gian khoảng 2 tháng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Đồ án được xây dựng dựa trên việc khảo cứu các tư liệu chuyên ngành mỹ thuật ứng dụng, thị trường xuất bản cùng các nghiên cứu lịch sử minh họa tác phẩm Anne tóc đỏ dưới chái nhà xanh qua các thời kỳ. Tác giả tham khảo các nguồn tư liệu chuyên môn gồm: bài viết "Đời sống riêng của tranh minh họa" (Hồng Như, Báo Doanh nhân Sài Gòn Online), "Phân loại các dạng hình minh họa - từ phong cách đến kỹ thuật" (Thao Lee, Idesign), tài liệu đào tạo từ Digiart Academy và các dự án thiết kế minh họa chuyên nghiệp trên nền tảng Behance.

Trong quá trình khảo cứu lịch sử xuất bản, tác giả đã tiến hành tổng hợp và phân tích phong cách tạo hình của các thế hệ họa sĩ quốc tế và trong nước từng tiếp cận tác phẩm:

Họa sĩ / Đơn vị xuất bản Năm xuất bản Quốc gia / Đơn vị Thủ pháp nghệ thuật và đặc điểm thiết kế
Starfire 198x Anh (London) Ấn bản quốc tế ban đầu của bộ truyện.
Sybil Tawse 1933 NXB L. Phong cách minh họa cổ điển thời kỳ đầu thế kỷ XX.
M. Claus 1945 Quốc tế Bìa vải có gân màu hồng nhạt, tiêu đề mạ vàng, minh họa vẽ tay chi tiết.
Lauren Mills 1989 Mỹ (NXB David R.) Minh họa trang ruột bằng kỹ thuật màu nước kết hợp chì màu.
Ji-Hyuk Kim 2014 Hàn Quốc (Indigo Series) Đồ họa kỹ thuật số rực rỡ, phong cách hiện đại giàu tính thẩm mỹ.
Elly MacKay 2015 Canada (NXB Tundra Books) Kỹ thuật kết hợp màu nước, cắt dán giấy thủ công và đồ họa số.
Genevieve Godbout 2017 Canada (NXB Tundra Books) Phiên bản truyện ngắn thiếu nhi, nét vẽ mềm mại, màu sắc ấm áp.
André Ducci - Quốc tế Dự án đồ họa trên Photoshop giả lập kỹ thuật tranh cắt dán.
Nguyễn Tùng Lâm 2020 Việt Nam (NXB Nhã Nam) Thiết kế bìa cho bộ boxset bìa cứng kỷ niệm.

Về phương pháp thực hiện thực tế, đồ án áp dụng quy trình thiết kế đồ họa minh họa số:

  • Phương pháp tạo hình: Phong cách bán tả thực kết hợp hoạt hình (semi-realistic and cartoon). Lối tạo hình này vừa giữ được cấu trúc giải phẫu, bối cảnh lịch sử chân thực, vừa mang nét mềm mại, trong sáng, phù hợp với tâm lý tiếp nhận của độc giả thiếu nhi và thanh thiếu niên.
  • Kỹ thuật công nghệ: Sử dụng phần mềm Adobe Photoshop để thực hiện toàn bộ bản vẽ minh họa kỹ thuật số. Tác giả sử dụng các đầu bút (brush) chuyên dụng để giả lập nét chì phác thảo và chất liệu loang của màu nước truyền thống trên nền tảng kỹ thuật số, tạo cảm giác mộc mạc, gần gũi nhưng vẫn đảm bảo độ sắc nét khi in ấn công nghiệp.
  • Phương pháp phối màu: Thiết lập bảng màu biểu đạt cảm xúc với tông xanh dương làm chủ đạo (tượng trưng cho sự thanh khiết, nhiệt thành của Anne), kết hợp màu xanh lá cây, nâu, vàng (tái hiện thiên nhiên làng Avonlea) và sắc đỏ tươi, đỏ cam làm điểm nhấn thị giác (mái tóc đặc trưng của nhân vật chính).

Nội dung chính theo từng chương

I. Phần mở đầu: Cơ sở hình thành đề tài và khảo sát thị trường xuất bản

Chương này hệ thống hóa toàn bộ thông tin về tác giả Lucy Maud Montgomery và chuỗi 8 tập truyện: Tập 1: Anne tóc đỏ dưới chái nhà xanh (1908), Tập 2: Anne tóc đỏ làng Avonlea (1909), Tập 3: Anne tóc đỏ ở đảo hoàng tử Edward (1915), Tập 4: Anne tóc đỏ dưới mái nhà bạch dương (1936), Tập 5: Anne tóc đỏ và ngôi nhà mơ ước (1917), Tập 6: Anne dưới mái nhà bên ánh lửa (1939), Tập 7: Thung lũng cầu vồng (1919), và Tập 8: Rilla dưới mái nhà bên ánh lửa (1921).

Tác giả phân tích bước chuyển mình của ngành xuất bản khi độc giả hiện nay có xu hướng chuộng hình ảnh hơn văn bản thuần túy. Khảo sát thị trường trong nước chỉ ra rằng các ấn bản hiện hành của NXB Hội Nhà Văn và Nhã Nam mới dừng lại ở thiết kế bìa, thiếu vắng tranh minh họa nội dung. Phân tích thị trường quốc tế cho thấy các kỹ thuật vẽ tay truyền thống (khắc gỗ, chì, màu nước, bột màu, ảnh ghép) khi kết hợp với đồ họa kỹ thuật số sẽ mở rộng khả năng tiếp cận độ tuổi độc giả, tạo giá trị gia tăng rõ rệt cho ấn phẩm.

II. Phần nội dung: Định hướng ý tưởng, tạo hình nhân vật và giải pháp thiết kế

Chương này trình bày toàn bộ giải pháp thiết kế đồ họa thông qua 3 trụ cột: tạo hình nhân vật, xử lý bối cảnh - màu sắc và phát triển hệ sinh thái sản phẩm.

Tác giả thiết lập hệ thống nhân vật chi tiết dựa trên nguyên tác văn học:

  • Anne Shirley: Cô bé mồ côi 11 tuổi với mái tóc đỏ rực tết hai bím dài, gương mặt có đôi mắt to tròn sáng ngời, đôi má ửng hồng và nụ cười rạng rỡ. Trang phục là những chiếc váy dài cổ điển màu xanh lá hoặc nâu, điểm xuyết chi tiết ren hoặc nơ, toát lên phong cách giản dị, hồn nhiên, giàu năng lượng và giàu trí tưởng tượng.
  • Diana Barry: Bạn thân của Anne, có mái tóc đen bóng mượt buộc gọn hoặc để xõa, gương mặt hiền lành, chân thành. Trang phục là váy dài cổ điển màu trắng, xanh dương hoặc hồng nhạt có chi tiết nơ/ren, thể hiện tính cách dịu dàng, nữ tính và dễ thương.
  • Marilla Cuthbert: Người phụ nữ lớn tuổi có mái tóc xám búi cao gọn gàng, gương mặt nghiêm nghị, đôi mắt sắc sảo. Bà mặc váy dài tối màu (đen, nâu hoặc xanh đậm) phù hợp công việc nội trợ nông trại, thể hiện phong cách cứng rắn, nguyên tắc nhưng đầy tinh thần trách nhiệm và lòng chu đáo.
  • Matthew Cuthbert: Người đàn ông lớn tuổi với mái tóc bạc thưa thớt, râu quai nón hoặc râu ngắn, ánh mắt hiền lành, trầm tư. Trang phục gồm áo sơ mi, quần dài và áo khoác thực dụng cho công việc nông trang, thể hiện tính cách điềm đạm, ít nói, nhân từ và ấm áp.

Về không gian và bố cục, tác giả tái hiện các khung cảnh đặc trưng: ngôi nhà Chái Nhà Xanh tại Cavendish, con đường Bạch Dương đầy tuyết trắng vào mùa đông, đồi Avonlea nhìn xuống thung lũng và cánh đồng hoa dại. Bố cục trang sách được tính toán cân đối giữa chữ viết và tranh vẽ nhằm dẫn dắt thị giác liền mạch.

III. Giá trị thực tiễn: Ứng dụng xuất bản và thương mại hóa

Chương này đánh giá tác động thực tiễn của dự án đối với thị trường xuất bản sách trong nước. Tác giả khẳng định tranh minh họa là yếu tố then chốt tạo sự phân hóa cạnh tranh giữa các nhà xuất bản khi cùng khai thác một tác phẩm kinh điển. Việc thiết kế trọn gói từ ấn phẩm chính đến bộ sản phẩm quà tặng truyền thông giúp gia tăng trải nghiệm đọc và kích thích hành vi mua sắm của độc giả thiếu nhi lẫn người sưu tầm.

Kết quả và đóng góp

Đồ án đã hoàn thành trọn vẹn bộ sản phẩm thiết kế minh họa và ứng dụng thực tế theo các tiêu chuẩn mỹ thuật đồ họa, bao gồm các kết quả cụ thể sau:

Hạng mục thiết kế Quy cách và thông số thể hiện Đặc điểm chuyên môn
Bìa sách chính Khổ tiêu chuẩn, minh họa kỹ thuật số Photoshop Tông màu xanh dương chủ đạo kết hợp màu xanh lá; cụm chữ tiêu đề được thiết kế cách điệu, nổi bật.
Minh họa trang ruột Hệ thống trang đôi và trang đơn minh họa nội dung Phong cách bán tả thực kết hợp hoạt hình; sử dụng cọ giả lập màu nước và chì màu; cân đối không gian chữ.
Poster sự kiện Kích thước truyền thông, thông tin phát hành 22/04/2024 Thông điệp "Cuốn sách văn học thiếu nhi kinh điển được nhiều thế hệ đón đọc"; bố cục tương phản cao.
Standee quảng cáo Khổ đứng phục vụ trưng bày tại nhà sách Thể hiện hình ảnh Anne Shirley trong bối cảnh Chái Nhà Xanh, phục vụ nhận diện điểm bán.
Bộ sản phẩm quà tặng Bookmark, postcard, lịch, túi đựng, móc khóa, mô hình búp bê Đồng bộ ngôn ngữ thị giác và bảng màu pastel, tăng tính ứng dụng thương mại cho dự án xuất bản.

Quá trình hiệu chỉnh đồ án qua các đợt duyệt chuyên môn:

  • Đợt duyệt khoa và duyệt trường: Tác giả đã tiếp thu ý kiến hội đồng để tinh chỉnh biểu cảm gương mặt, cử chỉ của tuyến nhân vật chính, giúp nhân vật truyền tải cảm xúc chân thực hơn. Cụm chữ tiêu đề Anne tóc đỏ dưới chái nhà xanh trên bìa sách và poster được thiết kế lại nhằm tăng độ tương phản trên nền xanh chủ đạo. Đồng thời, danh mục sản phẩm được mở rộng từ bộ ấn phẩm cơ bản (truyện, poster, bookmark, lịch, túi đựng) sang hệ thống sản phẩm phong phú hơn với standee, móc chìa khóa, bưu thiếp và mô hình búp bê.

Đóng góp của đồ án:

  • Về mặt thực tiễn: Đưa ra một giải pháp thiết kế minh họa đồng bộ, hoàn chỉnh đầu tiên từ họa sĩ trong nước cho tác phẩm Anne tóc đỏ dưới chái nhà xanh, khắc phục tình trạng sách chỉ có bìa đơn giản hoặc phụ thuộc vào hình ảnh nước ngoài.
  • Về mặt chuyên môn: Thể hiện quy trình ứng dụng công nghệ đồ họa số để giả lập chất liệu mỹ thuật truyền thống (màu nước, chì màu), chứng minh tính khả thi của việc đổi mới hình thức cho các tác phẩm văn học kinh điển tại thị trường Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đồ án:

  • Do thời gian nghiên cứu và thực hiện đồ án giới hạn trong khoảng 2 tháng, phạm vi thiết kế minh họa mới chỉ tập trung xử lý cho tập đầu tiên (Anne tóc đỏ dưới chái nhà xanh) mà chưa thể bao quát toàn bộ 7 tập tiếp theo của bộ tiểu thuyết.
  • Phần tạo hình nhân vật ở một số chi tiết phụ ban đầu còn tương đối đơn giản. Việc lựa chọn và xử lý phông chữ (typography) trên bìa sách và các trang ruột bên trong vẫn cần được nghiên cứu chuyên sâu hơn để đạt được sự cân bằng tối ưu giữa tính nghệ thuật và tính ứng dụng công nghiệp.

Hướng nghiên cứu và phát triển tiếp theo:

  • Tiếp tục hoàn thiện quy chuẩn hệ thống phông chữ và bố cục dàn trang cho các phân đoạn văn bản dài.
  • Mở rộng phong cách tạo hình và phương án minh họa cho toàn bộ 7 tập truyện còn lại trong hệ thống tác phẩm của Lucy Maud Montgomery, hướng tới xây dựng một bộ ấn phẩm minh họa hoàn chỉnh cho kho tàng sách thiếu nhi kinh điển.

Giá trị tham khảo

Đồ án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các đối tượng sau:

  • Sinh viên chuyên ngành Thiết kế Đồ họa và Minh họa: Tham khảo quy trình nghiên cứu tư liệu lịch sử, trang phục, bối cảnh để xây dựng hệ thống nhân vật văn học kinh điển; học hỏi phương pháp sử dụng công cụ kỹ thuật số giả lập cọ màu nước và chì màu trên Photoshop.
  • Họa sĩ minh họa và nhà thiết kế sách: Tham khảo giải pháp cân bằng bố cục giữa hình ảnh minh họa và văn bản chữ, cũng như phương pháp xử lý màu sắc biểu đạt tâm lý nhân vật.
  • Các nhà xuất bản và đơn vị phát hành (như NXB Hội Nhà Văn, Nhã Nam): Tham khảo mô hình phát triển hệ sinh thái sản phẩm đi kèm ấn phẩm sách (poster, standee, merchandise) nhằm nâng cao hiệu quả truyền thông và gia tăng giá trị thương mại cho tác phẩm tái bản.

Nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu nhất là phần khảo cứu so sánh phong cách minh họa qua các thời kỳ và phương pháp xây dựng bảng màu nhận diện nhân vật (Anne Shirley, Diana Barry, anh em nhà Cuthbert) bám sát văn hóa nông thôn Canada cuối thế kỷ XIX.

Câu hỏi thường gặp

1. Đồ án lựa chọn phong cách tạo hình minh họa nào và sử dụng công cụ kỹ thuật gì để thể hiện?
Đồ án lựa chọn phong cách bán tả thực kết hợp hoạt hình (semi-realistic and cartoon). Về mặt kỹ thuật, tác giả sử dụng phần mềm Adobe Photoshop với hệ thống đầu bút (brush) chuyên dụng để giả lập chất liệu loang của màu nước và nét vẽ của chì màu truyền thống.

2. Bảng màu chủ đạo của đồ án được xây dựng như thế nào và có ý nghĩa biểu đạt ra sao?
Đồ án sử dụng tông màu xanh dương làm chủ đạo để thể hiện sự thanh khiết, nhiệt thành của Anne; màu xanh lá cây, nâu và vàng tượng trưng cho môi trường thiên nhiên bình yên tại Chái Nhà Xanh; màu đỏ tươi/đỏ cam là điểm nhấn đặc trưng cho mái tóc và cá tính năng động của nhân vật chính; cùng các tông màu pastel (hồng nhạt, xanh nhạt) tạo không gian ngây thơ, lãng mạn.

3. Đặc điểm tạo hình của hai nhân vật người lớn Matthew và Marilla Cuthbert được quy định ra sao?
Bà Marilla được tạo hình là phụ nữ lớn tuổi có mái tóc xám búi cao, gương mặt nghiêm nghị, mắt sắc sảo, mặc váy dài tối màu (đen, nâu, xanh đậm) phản ánh sự cứng rắn và chu đáo. Ông Matthew có mái tóc bạc thưa thớt, râu ngắn/quai nón, mắt nhân hậu, mặc trang phục nông trại thực dụng (áo sơ mi, quần dài, áo khoác) thể hiện tính cách điềm đạm, ấm áp và ít nói.

4. Ngoài cuốn sách minh họa, đồ án đã thiết kế thêm những sản phẩm truyền thông và phụ trợ nào?
Đồ án phát triển hệ thống sản phẩm quảng bá gồm: poster thông báo ngày phát hành (22/04/2024), standee trưng bày, bookmark kẹp sách, postcard, lịch, túi đựng, móc chìa khóa và mô hình búp bê Anne tóc đỏ.

5. Nhóm độc giả mục tiêu mà đồ án hướng tới là ai và thời gian thực hiện kéo dài bao lâu?
Đồ án hướng tới thiếu niên và trẻ em (đặc biệt là bé gái từ 10 đến 16 tuổi), người lớn yêu thích văn học cổ điển muốn tìm lại ký ức tuổi thơ, và độc giả quan tâm đến văn hóa Canada. Thời gian nghiên cứu và thực hiện đồ án kéo dài trong khoảng 2 tháng.

Kết luận

Đồ án tốt nghiệp "Thiết kế minh họa truyện Anne tóc đỏ dưới chái nhà xanh" của sinh viên Trần Mai Trang đã giải quyết thành công bài toán làm mới hình thức thị giác cho một tác phẩm văn học kinh điển thế giới tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp phong cách bán tả thực với kỹ thuật minh họa số giả lập chất liệu truyền thống, tác giả đã xây dựng được một hệ thống nhân vật sinh động, bối cảnh giàu cảm xúc cùng hệ sinh thái ấn phẩm quà tặng đồng bộ. Đây là công trình thực hành thiết kế đồ họa có giá trị ứng dụng thực tiễn cao, đóng góp một phương án tiếp cận thị giác hoàn chỉnh cho ngành xuất bản sách trong nước.