Chương 1: Những vấn đề lý thuyết về tạp chí và dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn. Chương 2: Sự ảnh hưởng của dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn nước ngoài với tạp chí cùng loại ở Việt Nam trên phương diện nội dung và hình thức (Khảo sát các tạp chí giải trí – chỉ dẫn chuyên về phương tiện) Chương 3: Các nhóm giải pháp nhằm nâng cao chất lượng dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Việt Nam. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VỀ TẠP CHÍ VÀ DÕNG TẠP CHÍ GIẢI TRÍ – CHỈ DẪN 1.1 Phân loại tạp chí 1.1 Phân loại tạp chí trên trên thế giới Theo Từ điển tiếng Việt, NXB Khoa học xã hội, năm 1994 tạp chí được hiểu đơn giản là những “xuất bản phẩm định kỳ, đăng nhiều bài do nhiều người viết đóng thành tập, thường có khổ nhỏ hơn báo”. Nội dung tạp chí hướng tới đáp ứng những nhu cầu thông tin ngày càng tăng cao và chuyên sâu của con người, xoay quanh vào một hay một số vấn đề, lĩnh vực của đời sống xã hội, khoa học, kỹ thuật.
Chính vì vậy, hiện nay, trên thế giới có rất nhiều loại tạp chí thuộc nhiều lĩnh vực, nhiều ngành nghề khác nhau, mà để phân loại chúng sẽ phải mất nhiều thời gian, công sức. Về cơ bản, tạp chí được phân loại theo rất nhiều tiêu chí khác nhau, theo định kỳ, theo đối tượng độc giả, theo cơ quan chủ quản, theo mục đích nội dung thông tin (Bảng 1.1, Phụ lục tr.2 Phân loại tạp chí ở Việt Nam Trên thực tế, việc phân loại tạp chí ở Việt Nam khá phức tạp và chưa có sự thống nhất, ổn định. Hệ thống mạng lưới tạp chí thuộc các tổ chức Đảng, Nhà nước, các cơ quan đoàn thể, quần chúng tạm thời được phân loại như sau [34, tr.17-18]: - Tạp chí chính trị như tạp chí Cộng sản, Xây dựng Đảng, Giáo dục quản lý, Công đoàn … - Tạp chí quân sự như tạp chí Quân đội nhân dân, Lịch sử quân sự… - Tạp chí văn hóa – văn nghệ như Văn nghệ quân đội, Nghiên cứu nghệ thuật, Sân khấu… - Tạp chí khoa học gồm các lĩnh vực khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật, khoa học xã hội, khoa học quản lý: Khoa học về trái đất, Dân tộc học, triết học, Luật học… - Tạp chí kinh tế, kinh tế - kỹ thuật như Thống kê, Tài chính… - Tạp chí khoa học – kỹ thuật: Giao thông vận tải, Kiến trúc… - Tạp chí chỉ đạo, hướng dẫn, quản lý nghiệp vụ chuyên ngành như Thanh tra, Người làm báo… 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Tạp chí y tế, giáo dục: Thuốc và sức khỏe, Nội khoa… - Tạp chí thông tin như Thông tin lý luận, Thông tin quốc hội… - Tạp chí đối ngoại làm công tác tuyên truyền cho người nước ngoài như Sciences Sociales, Femmes V.N… Cách phân loại khá phổ biến này có ưu điểm lớn là tổng hợp được hầu hết các hình thức tạp chí xuất hiện ở Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên, các tiêu chí phân loại lại chưa hợp lý và chồng chéo.
Chẳng hạn, tạp chí văn hóa – nghệ thuật, tạp chí kinh tế, tạp chí khoa học là dựa trên tiêu chí nội dung thông tin; trong khi tạp chí chỉ đạo, hướng dẫn, quản lý nghiệp vụ chuyên ngành, tạp chí quân sự lại phân loại theo tiêu chí ngành; còn tạp chí đối ngoại làm công tác tuyên truyền cho người nước ngoài lại theo đối tượng hưởng thụ thông tin. Hoặc trong tạp chí về y tế, sức khỏe đã thuộc nhóm các tạp chí khoa học; tạp chí tạp chí đối ngoại làm công tác tuyên truyền cho người nước ngoài cũng thuộc nhóm tạp chí thực hiện mục đích thông tin. Mặt khác, nhiều hình thức tạp chí mới vẫn không được phân loại như tạp chí giải trí – chỉ dẫn. Ngoài ra, còn có cách phân loại khác: Một là, tạp chí khoa học.
Hai là, tạp chí trực thuộc liên hiệp hội, các hội khoa học, hội kinh tế, hội nghề nghiệp, đoàn thể chính trị - xã hội, các hội phi Chính phủ … Dạng này hiện có khoảng gần hai trăm đầu tạp chí. Hầu hết các tạp chí này được xếp vào đơn vị sự nghiệp có thu, hoạt động theo cơ chế tự trang trải. Ba là, tạp chí thuộc các bộ, ngành, Tổng công ty thường gọi là tạp chí chuyên ngành.22-23] Cách phân loại này tuy đơn giản, nhưng lại thiếu hợp lý, khi một bên là tạp chí khoa học (theo tiêu chí nội dung thông tin), một bên là tạp chí chuyên ngành, tạp chí thuộc các tổ chức, đoàn thể (theo tiêu chí cơ quan chủ quản). Cách phân loại mới đây của tác giả Vinh Hạnh trong luận văn có đề tài Khảo sát loại hình tạp chí công cụ qua ấn phẩm tạp chí truyền hình cũng rất đáng chú ý.
[40] Tác giả chia tạp chí theo tiêu chí nội dung và thành phần độc giả: tạp chí chuyên ngành, tạp chí chỉ dẫn và tạp chí công cụ. Trong đó, hai tạp chí chỉ dẫn và tạp chí công cụ có sự đan xen nhau. Tạp chí chỉ dẫn thể hiện tính công cụ và tạp chí công cụ bao hàm ý nghĩa của sự chỉ dẫn. Hai khái niệm của hai loại hình tạp chí 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trên được tác giả đưa ra tuy cụ thể, rõ ràng nhưng vẫn rất dễ gây nhầm lẫn, bởi bản thân hai thuật ngữ công cụ và chỉ dẫn trên tạp chí đã rất khó để phân biệt.
Một cách phân loại tạp chí mới hiện nay được xem là khá phù hợp với tình hình phát triển của tạp chí Việt Nam [41, tr.23]: - Dòng tạp chí lý luận chính trị bao gồm các tạp chí như: Tạp chí Cộng sản, Tạp chí Xây dựng Đảng, Tạp chí Lý luận chính trị… - Dòng tạp chí khoa học bao gồm các tạp chí như: Tạp chí Khoa học và công nghệ nông nghiệp, Tạp chí Triết học, Tạp chí Luật học, Tạp chí Văn học, Tạp chí Toán học, Tạp chí Khoa học về trái đất, Tạp chí Thuốc và sức khỏe… - Dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn bao gồm các tạp chí như Thời trang trẻ, Tiếp thị và gia đình, Mốt, Ô tô – xe máy Việt Nam… Cách thức phân loại về nội dung thông tin này vừa tổng hợp được hầu hết các hình thức tạp chí ở Việt Nam, vừa cập nhật kịp thời tình hình phát triển hiện nay của tạp chí trong nước và có nhiều nét đổi mới so với cách phân loại truyền thống. Bên cạnh dòng tạp chí khoa học và lý luận chính trị vốn đã xuất hiện từ khá sớm ở nước ta, dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn, tuy chỉ mới bùng nổ mạnh mẽ trong hơn chục năm trở lại đây, nhưng đã có những đóng góp quan trọng trong sự phát triển của báo chí nói chung và tạp chí nói riêng. Dòng tạp chí này tạo nên một “cơn sốt” trong làng báo với hàng chục đầu tạp chí ra đời chỉ trong một thời gian ngắn. Mặt hạn chế của cách thức phân loại này chính là vẫn còn mang tính chung chung, chưa phân loại một cách cụ thể, chi tiết các hình thức tạp chí, khiến người nghiên cứu gặp nhiều khó khăn, ví dụ như các tạp chí về văn hóa – văn nghệ sẽ thuộc dòng tạp chí nào: dòng lý luận – chính trị, hay dòng giải trí – chỉ dẫn? Qua phân tích ưu, nhược điểm của các cách thức phân loại tạp chí hiện nay ở Việt Nam, tôi xin đề xuất phân loại tạp chí theo hai dòng chính cơ bản: dòng tạp chí chuyên ngành – nội bộ và dòng tạp chí chuyên về giải trí – chỉ dẫn.
Hình thức phân loại này theo hai mảng nội dung chính của tạp chí hiện nay là nội dung mang tính chuyên ngành – nội bộ và nội dung mang tính giải trí – chỉ dẫn. Mặc dù cách phân loại trên chưa phải là tối ưu nhất nhưng mang tính tổng quát và phù hợp với sự phát triển tạp chí trong nước cũng như với quá trình nghiên cứu thực hiện luận văn của chúng tôi. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Khái niệm dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn Từ trước đến nay, ở Việt Nam vẫn chưa có một khái niệm nào được xem là hoàn thiện, chính xác và cụ thể nhất về dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn. Ngay cả bản thân dòng tạp chí này cũng đã chứa đựng nhiều nội dung đa dạng và phong phú, gây cho các nhà nghiên cứu nhiều khó khăn khi muốn nhận diện nó một cách thấu đáo.
Dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn luôn được hiểu nôm na là một dòng tạp chí nhằm cung cấp những thông tin chuyên biệt về một đề tài, hay một nhóm đề tài thuộc các lĩnh vực như nghệ thuật, văn học, điện ảnh, âm nhạc, thời trang… trong cuộc sống (trang www. Những thông tin này có đặc điểm nổi bật là mang tính chỉ dẫn chuyên sâu và mang tính giải trí cao. Đối tượng công chúng mà các tạp chí này hướng đến là lớp công chúng phổ thông. Tuy nhiên, khái niệm này vẫn còn khá chung chung và dễ gây hiểu nhầm với các dòng tạp chí khác.
Để đi đến tận cùng khái niệm, tác giả Đinh Thu Hiền trong luận văn thạc sĩ với đề tài Dòng tạp chí chỉ dẫn – giải trí ở Việt Nam: hiệu quả và bất cập đã chỉ rõ hai nội dung thông tin của dòng tạp chí này là giải trí và chỉ dẫn. Trong đó, chỉ dẫn trên tạp chí là một hình thức truyền tải thông tin đặc biệt của tạp chí, qua đó, người làm báo tìm kiếm và trao đổi những thông tin có tính định hướng với người đọc nhằm hỗ trợ và giúp đỡ họ giải quyết một vấn đề nhất định, nội dung chỉ dẫn chiếm tỷ lệ lớn, thông tin chỉ dẫn thường mang hàm lượng thông tin khoa học cao, đáng tin cậy [41, tr.31], còn giải trí được hiểu theo hai nghĩa thứ nhất dòng tạp chí này cung cấp những thông tin phục vụ nhu cầu giải trí cho bạn đọc, thứ hai bản thân việc đọc tờ tạp chí phải trở thành một hình thức giải trí của bạn đọc, đáp ứng nhu cầu giải trí, thỏa mãn khoái cảm thẩm mỹ cho bạn đọc [41, tr. Qua đó, tác giả đưa ra khái niệm đầy đủ về dòng tạp chí giải trí – chỉ dẫn: là dòng tạp chí có nội dung cung cấp thông tin chỉ dẫn cho bạn đọc về các lĩnh vực khác nhau của đời sống, đáp ứng nhu cầu giải trí của bạn đọc bằng nội dung thông tin hấp dẫn và hình thức đẹp mắt [41, tr.