CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH DỊCH BỆNH LETOSPIROSIS 1. Tổng quan tình hình thế giới Bệnh Xoắn khuẩn vàng da (hay còn gọi là bệnh Leptospirosis) là một trong những bệnh nhiễm trùng nghiêm trọng và phổ biến hiện nay gây ra bởi chủng vi khuẩn Leptospira gây bệnh [1-3].
Bệnh có khả năng lây truyền giữa động vật và từ động vật sang người. Bệnh xuất hiện trong các môi trường dịch tễ học đa dạng và ảnh hưởng đến các quần thể dễ bị tổn thương. Bệnh được Tổ chức Sức khỏe động vật Thế giới (World Organisation for Animal Health – OIE) xếp vào nhóm thứ 2 của Bệnh nguy hiểm và thuộc nhóm bệnh nghề nghiệp tại Việt Nam. Bệnh xuất hiện tại hầu hết các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, bao gồm Châu Mỹ Latin, Trung Đông Châu Phi và Châu Á (Hình 1.Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các nguồn dữ liệu khác, mỗi năm có từ 7 đến 10 triệu người mắc bệnh Leptospirosis với tỉ lệ ước tính từ 0.1-1/100000 ở vùng khí hậu ôn đới và 10-100/100000 ở vùng khí hậu nhiệt đới [5-7].
Tỷ lệ ca nhiễm có thể cao hơn ở các nước thuộc vùng khí hậu nhiệt đới. Thế giới đã trải qua nhiều trận dịch bệnh Leptospirosis tại nhiều nước trên thế giới như Nicaragua năm 1995, Orrisa năm 1999, Jakarta năm 2002, Mimbai năm 2005, Srilanka năm 2008 hoặc xảy ra theo mùa ở Thái Lan và một số vùng ở Ấn Độ [7, 8]. Ở Hoa Kỳ, hàng năm có khoảng 40 - 120 bệnh nhân được thông báo thuộc những nhóm nghề nghiệp thường bị phơi nhiễm hoặc tiếp xúc trực tiếp với nguồn nước và đất bị nhiễm Leptospira như: thú y, công nhân nông nghiệp, công nhân vệ sinh, công nhân lò mổ và những công nhân công nghiệp cá. Ở các nước Tây Âu, những người mắc bệnh do tiếp xúc với súc vật nuôi trong nhà hoặc do chơi thể thao dưới nước bị phơi nhiễm với nguồn nước có Leptospira như: bơi xuồng, thuyền buồm, bơi, lướt ván v.
Nghiên cứu mới đây ở Hà Lan cho biết 14% mắc bệnh xoắn khuẩn vàng da do đi du lịch ở các nước nhiệt đới và Đông Nam Á. Dịch bệnh diễn ra gây thiệt hại lớn về kinh tế và sức khỏe con người. Luan van 3 Hình 1. Tỷ lệ mắc bệnh Leptospirosis ở người hàng năm trên toàn cầu Kí hiệu màu sắc phản ánh tỷ lệ mắc bệnh theo thứ tự giảm dần: đỏ, hồng, xanh lá cây, màu vàng.
Màu nâu vàng phản ánh các khu vực có thể xảy ra, nhưng không ước tính cho tỉ lệ mắc cao. Màu trắng phản ánh sự thiếu của dữ liệu [4] Con người có thể mắc bệnh khi tiếp xúc trực tiếp với nước tiểu và các chất dịch cơ thể khác của động vật bị nhiễm bệnh. Vi khuẩn Leptospira xâm nhập qua da, niêm mạc, vết thương hở khi tiếp xúc trực tiếp, gián tiếp với dịch nhầy, nước tiểu, mẫu mô động vật đã nhiễm khuẩn. Người và động vật Sau khi nhiễm khuẩn, thể bệnh có những biểu hiện lâm sàng như nhiễm khuẩn thể ẩn, hội chứng nhiễm độc toàn thân, tổn thương gan, thận và gây ra hội chứng Weil.
Động vật nhiễm bệnh Leptospirosis có thể dẫn đến thai chết lưu, giảm khả năng sinh sản, giảm năng suất và tử vong, từ đó gây thiệt hại lớn về kinh tế. Ở người, khoảng 5 - 15% các trường hợp nhiễm Leptospirosis xuất hiện biến chứng đa cơ quan nghiêm trọng với tỉ lệ tử vong từ 5 đến 40% [9]. Vì vậy, bệnh Leptospirosis đã được Tổ chức Sức khỏe động vật Thế giới (World Organization for Animal Health-OIE) xếp vào nhóm thứ 2 của Bệnh nguy hiểm và được bổ sung vào nhóm bệnh nghề nghiệp ở Việt Nam. Luan van 4 Mọi người đều có thể cảm nhiễm với bệnh xoắn khuẩn vàng da nhưng sự biểu hiện lâm sàng của bệnh không giống nhau, chủ yếu là tuỳ thuộc vào biến thể huyết thanh gây bệnh.
Miễn dịch đặc hiệu biến thể huyết thanh học được tạo thành sau khi mắc bệnh hoặc dùng vắc xin dự phòng nhưng không có miễn dịch chéo giữa các nhóm gây bệnh khác nhau. Bệnh Leptospirosis có thời kỳ ủ bệnh từ 2 đến 20 (thường từ 7 đến 13 ngày). Người bị bệnh Leptospirosis thường trải qua 2 giai đoạn chính là nhiễm trùng và miễn dịch. Sự phân biệt giữa 2 giai đoạn này thường không rõ ràng và những trường hợp bệnh nhẹ thường không có giai đoạn 2.
Giai đoạn nhiễm trùng bắt đầu đột ngột, nhức đầu, đau cơ bắp, ớn lạnh, sốt, ho, viêm họng, đau ngực, và ở một số bệnh nhân, ho ra máu. Viêm kết mạc đồng thời thường xuất hiện vào ngày thứ 3 hoặc thứ 4. Lách to và gan to là không phổ biến. Giai đoạn này kéo dài từ 4 đến 9 ngày, với ớn lạnh và sốt thường tăng> 39° C.
Ngoài ra, các biểu hiện lâm sàng của bệnh Leptospirosis rất đa dạng và thường gây nhầm lẫn với các biểu hiện bệnh lý nhiễm trùng khác: sốt xuất huyết, thương hàn, viêm gan, cúm, viêm màng não, sốt vàng da và sốt rét, trong đó, nhiễm trùng không có triệu chứng có tỉ lệ phổ biến lên đến 60-70% trong khu vực tâm dịch. Một nghiên cứu lâm sàng về 559 trường hợp mắc bệnh Leptospirosis ở Malaysia được thực hiện hơn ba thập kỷ trước thống kê mức độ phổ biến của các biểu hiện bệnh. Cụ thể là, các triệu chứng có tỉ lệ tương ứng: bị sốt (100%), viêm kết mạc (54%), vàng da (46%), đau cơ (45%), đau bụng (29%), nhức đầu (25%), protein niệu (25%), ớn lạnh (22%) và phình đại gan (18%). Giai đoạn miễn dịch xảy ra giữa ngày thứ 6 và ngày thứ 12 của bệnh, tương quan với sự xuất hiện của kháng thể trong huyết thanh.
Sốt và các triệu chứng sớm xảy ra, và viêm màng não có thể phát triển. Viêm màng bồ đào, viêm dây thần kinh thị giác, và bệnh lý thần kinh ngoại vi xảy ra không thường xuyên. Nếu người bị nhiễm bệnh Leptospirosis trong thời kỳ mang thai, thậm chí ngay cả trong giai đoạn hồi phục, có thể gây sẩy. Luan van 5 Hội chứng Weil (Leptospirosis icteric) là một dạng bệnh Leptospirosis nặng với các triệu chứng vàng da và thiếu máu cục bộ, suy giảm trạng thái cảm xúc và sốt liên tục kéo dài 5 -7 ngày, sau đó khỏi hẳn hoặc 2-5 ngày sau sốt lại.
Thể bệnh này là do chủng xoắn khuẩn vàng da xuất huyết gây nên (Leptospira icterohaemorrhagiae). Hội chứng Weil ban đầu khởi phát tương tự như các dạng bệnh Leptospirosis thông thường. Tuy nhiên, các biểu hiện xuất huyết do chấn thương mao mạch và bao gồm chảy máu cam, trên da có chấm xuất huyết (petechiae), ban xuất huyết (purpura) và mảng xuất huyết (ecchymoses). Các dấu hiệu rối loạn chức năng tế bào và thận diễn ra từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 6 của thời kỳ ủ bệnh dẫn đến những bất thường về thận bao gồm protein niệu, bạch cầu niệu, tiểu máu và natri máu.
Ngoài ra còn xuất huyết dạ dày - ruột nặng. Tuy hiếm nhưng cũng có thể xuất huyết thượng thận hoặc xuất huyết dưới màng nhện. Tỷ lệ tử vong tăng nếu không được điều trị tích cực, kể cả biện pháp chạy thận nhân tạo ở những trường hợp suy gan thận cấp, rối loạn mạch máu gây xuất huyết hoặc suy hô hấp, rối loạn nhịp tim do viêm cơ tim. Ca bệnh lâm sàng thường nhìn chung có 3 thể lâm sàng chủ yếu: Viêm gan-thận cấp, viêm màng não nước trong và sốt đơn thuần.
Tiên lượng bệnh phụ thuộc vào tình trạng viêm gan-thận cấp, chảy máu, biến chứng cơ tim và thần kinh. Các ca bệnh xác định dựa vào hiệu giá kháng thể tăng 4 lần hoặc tăng cao hơn trong các xét nghiệm huyết thanh kép (+) hoặc phân lập xoắn khuẩn vàng da (+). Với đặc tính nguy hiểm và dễ lây lan của bệnh Leptospirosis, đã có nhiều biện pháp dự phòng và biện pháp chống dịch được khuyễn cáo. Một số biện pháp dự phòng luôn được khuyến khích có thể kể đến như: tuyên truyền cung cấp những thông tin cần thiết về bệnh xoắn khuẩn vàng da, vệ sinh các chuồng trại chăn nuôi súc vật, lò mổ v.v… sạch sẽ, đặt cao ráo, có nền cứng dễ thoát nước, thường xuyên được cọ rửa sạch sẽ và khử trùng tẩy uế khi cần thiết, bảo vệ những người làm việc trong môi trường lao động hoặc nghề nghiệp có nguy cơ bị nhiễm Leptospira bằng trang bị bảo hộ, tiêm vắc xin Luan van 6 phòng các chủng Leptospira gây bệnh.
Khi có dịch xảy ra, khu vực môi trường lưu hành bệnh tuyệt đối được xử lý kĩ càng, tẩy uế và khoanh vùng nếu cần. Tổng quan tình hình trong nước Tại Việt Nam, bệnh Leptospirosis lần đầu được phát hiện trên người năm 1931 bởi Ragiot và Souchard. Đến nay, bệnh đã xuất hiện ở tất cả các vùng miền trong cả nước. Khoảng 20 năm trước đây, nhiều nơi có dịch xoắn khuẩn vàng da ở súc vật nuôi, nhất là lợn trong các trại chăn nuôi, và lây sang người.
Ngày nay, dịch xoắn khuẩn vàng da ở người hiếm xảy ra, nhưng bệnh vẫn xuất hiện tản phát, nhất là trong mùa mưa, lụt lội. Tổng số trường hợp mắc xoắn khuẩn được ghi nhận tại Việt Nam giai đoạn 2002-2011 là 369 ca và không có trường hợp tử vong. Tỷ suất mắc xoắn khuẩn trung bình trong 10 năm nghiên cứu là 0,05 ca/100.000 dân/năm trong đó tỷ suất mắc cao nhất vào năm 2004 với 0,25 ca/100. Tây Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ là hai vùng sinh thái tập trung nhiều nhất số trường hợp mắc Leptospira [10].
Ở mỗi nước và mỗi loài gia súc đều tồn tại các chủng xoắn khuẩn riêng biệt và mỗi chủng đều đại diện cho một nhóm [11]. Đối với từng loài gia súc khác nhau và sống ở các vùng địa lý khác nhau các chủng gây bệnh cũng khác nhau. Theo Phạm Quân, Lê Độ và Vũ Đình Hưng ở Việt Nam bộ giống chuẩn dùng để chẩn đoán gồm 12 chủng đại diện cho 12 nhóm huyết thanh. Mười hai chủng này được xếp theo thứ tự alphabet: L.
Sejroe hardjo bovis và L. Hiện nay, người mắc bệnh Leptospirosis mang tính chất nghề nghiệp: làm vệ sinh cống rãnh, công nhân chăn nuôi, cán bộ địa chất, lâm nghiệp hay mắc bệnh. Mặc dù bệnh này luôn tiềm ẩn nguy cơ lây nhiễm cao cho người và động vật, nhưng lâu nay ít được chú ý cả về mặt pháp luật cũng như về nhận Luan van 7 thức của nhân dân. Việc mua bán gia súc bừa bãi không được kiểm tra chặt chẽ về mặt thú y làm cho nguy cơ nhiễm bệnh ở gia súc ngày một tăng, đồng thời nguy cơ lây nhiễm sang người cũng tăng theo.
VI KHUẨN LEPTOSPIRA 1.