Nghiên cứu du lịch sinh thái kết hợp du lịch mạo hiểm tại khu mỏ kẽm chì Chợ Điền, Bắc Kạn

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu du lịch sinh thái kết hợp với du lịch mạo hiểm tại khu mỏ kẽm chì chợ điền huyện chợ đồn, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Trương Việt Trường
• Người hướng dẫn: GS. Lê Trọng Cúc
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường trong phát triển bền vững
• Đề tài: Nghiên cứu du lịch sinh thái kết hợp với du lịch mạo hiểm tại khu mỏ kẽm – chì Chợ Điền, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ khoa học môi trường
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm và thuật ngữ
• 1.2. Xu hướng du lịch thân thiện với môi trường hiện nay
• 1.3. Các loại hình du lịch sinh thái kết hợp mạo hiểm trên thế giới
• 1.4. Hiện trạng các loại hình du lịch sinh thái và du lịch mạo hiểm ở Việt Nam
• 1.4.1. Khái quát về du lịch sinh thái và du lịch mạo hiểm ở Việt Nam
• 1.4.2. Các hình thức du lịch sinh thái, du lịch mạo hiểm tại các khu mỏ đã khai thác xong, đã hoàn thổ phục hồi môi trường trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.4.2.1. Khu du lịch sinh thái Cửa Hội
• 1.4.2.2. Khu du lịch sinh thái Bửu Long – Đồng Nai
• 1.4.2.3. Khu du lịch sinh thái Thanh Nhàn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, PHƯƠNG PHÁP LUẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.2. Điều kiện văn hóa xã hội
• 2.3. Phương pháp luận
• 2.3.1. Lý thuyết sinh thái học nhân văn [4]
• 2.3.2. Lý thuyết hệ thống [4]
• 2.3.3. Phương pháp đánh giá tài nguyên du lịch theo từng dạng tài nguyên [11] . Vận dụng phương pháp luận vào thực tế khu vực nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Thu thập tài liệu thứ cấp
• 2.4.2. Phương pháp PRA
• 2.4.3. Phương pháp phân tích SWOT
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Hiện trạng khu mỏ Kẽm – Chì Chợ Điền
• 3.1.1. Hiện trạng khu mỏ
• 3.1.2. Hiện trạng môi trường khu mỏ
• 3.2. Phân tích những điểm mạnh, yếu, cơ hội và thách thức (SWOT) của tài nguyên du lịch sinh thái, du lịch mạo hiểm tại khu mỏ Kẽm – Chì Chợ Điền
• 3.2.1. Phân tích những điểm mạnh, yếu (yếu tố bên trong)
• 3.2.2. Những cơ hội và thách thức (yếu tố bên ngoài)
• 3.3. Tiềm năng du lịch sinh thái, mạo hiểm và khả năng phát triển du lịch sinh thái – mạo hiểm cho khu mỏ này và một số định hướng. Tiềm năng du lịch sinh thái – mạo hiểm, tổng hợp bằng phương pháp SWOT
• 3.4. Đề xuất một số hướng tiếp cận cho hoạt động du lịch sinh thái kết hợp với du lịch mạo hiểm tại khu mỏ
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• I – KẾT LUẬN
• II – KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Một số hình ảnh về các khu Du lịch sinh thái – Du lịch mạo hiểm trên thế giới và Việt Nam xây dựng từ khu khai thác mỏ đã ngừng hoạt động
• PHỤ LỤC 2: Một số văn bản pháp lý và tiêu chuẩn môi trường

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu du lịch sinh thái tại Chợ Điền

Nghiên cứu du lịch sinh thái và mạo hiểm tại khu mỏ kẽm chì Chợ Điền, Bắc Kạn, là một chủ đề đang thu hút sự quan tâm lớn. Khu vực này không chỉ nổi bật với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ mà còn có tiềm năng phát triển du lịch bền vững. Việc kết hợp giữa du lịch sinh thái và du lịch mạo hiểm không chỉ giúp bảo tồn thiên nhiên mà còn tạo ra cơ hội kinh tế cho cộng đồng địa phương.

1.1. Khái niệm du lịch sinh thái và mạo hiểm

Du lịch sinh thái là hình thức du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn liền với bảo tồn môi trường và phát triển bền vững. Trong khi đó, du lịch mạo hiểm thường liên quan đến các hoạt động ngoài trời, đòi hỏi sức khỏe và sự khám phá. Sự kết hợp giữa hai loại hình này tại khu mỏ Chợ Điền có thể mang lại nhiều lợi ích cho cả du khách và cộng đồng.

1.2. Tình hình du lịch tại khu mỏ Chợ Điền

Khu mỏ kẽm chì Chợ Điền hiện đang trong quá trình hoàn thổ phục hồi môi trường. Đây là cơ hội để phát triển các loại hình du lịch sinh thái và mạo hiểm, thu hút du khách đến khám phá vẻ đẹp thiên nhiên và văn hóa địa phương. Việc phát triển du lịch tại đây cần được thực hiện một cách bền vững để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

II. Thách thức trong phát triển du lịch sinh thái tại khu mỏ Chợ Điền

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc phát triển du lịch sinh thái tại khu mỏ Chợ Điền cũng gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, sự thiếu hụt cơ sở hạ tầng và nhận thức của cộng đồng về du lịch bền vững cần được giải quyết.

2.1. Ô nhiễm môi trường và tác động

Ô nhiễm từ hoạt động khai thác khoáng sản có thể ảnh hưởng đến chất lượng môi trường và sức khỏe cộng đồng. Cần có các biện pháp khắc phục để đảm bảo rằng du lịch sinh thái không làm gia tăng ô nhiễm.

2.2. Thiếu hụt cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng giao thông và dịch vụ du lịch tại khu vực này còn hạn chế. Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng là cần thiết để thu hút du khách và phát triển du lịch bền vững.

III. Phương pháp nghiên cứu du lịch sinh thái tại Chợ Điền

Để nghiên cứu và phát triển du lịch sinh thái tại khu mỏ Chợ Điền, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Việc thu thập dữ liệu từ cộng đồng và phân tích SWOT sẽ giúp xác định các cơ hội và thách thức trong phát triển du lịch.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Sử dụng các phương pháp như khảo sát, phỏng vấn và quan sát thực địa để thu thập thông tin về nhu cầu và mong muốn của du khách cũng như cộng đồng địa phương.

3.2. Phân tích SWOT cho khu mỏ Chợ Điền

Phân tích SWOT sẽ giúp xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của khu mỏ trong việc phát triển du lịch sinh thái và mạo hiểm. Điều này sẽ cung cấp cơ sở cho các quyết định phát triển trong tương lai.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu du lịch sinh thái tại Chợ Điền

Nghiên cứu du lịch sinh thái tại khu mỏ Chợ Điền không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn thiên nhiên và văn hóa địa phương. Các mô hình du lịch bền vững có thể được áp dụng để phát triển du lịch tại đây.

4.1. Mô hình du lịch bền vững

Áp dụng các mô hình du lịch bền vững sẽ giúp bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho cộng đồng. Các hoạt động như du lịch sinh thái, trekking và khám phá thiên nhiên có thể được phát triển.

4.2. Lợi ích kinh tế cho cộng đồng

Phát triển du lịch sinh thái sẽ tạo ra việc làm và tăng thu nhập cho người dân địa phương. Điều này không chỉ giúp cải thiện đời sống mà còn khuyến khích họ tham gia vào bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của du lịch sinh thái tại Chợ Điền

Khu mỏ kẽm chì Chợ Điền có tiềm năng lớn để phát triển du lịch sinh thái và mạo hiểm. Việc kết hợp giữa bảo tồn thiên nhiên và phát triển kinh tế sẽ mang lại lợi ích lâu dài cho cộng đồng và môi trường.

5.1. Tương lai của du lịch sinh thái tại Chợ Điền

Với sự quan tâm ngày càng tăng đối với du lịch bền vững, khu mỏ Chợ Điền có thể trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách trong và ngoài nước. Cần có các chính sách hỗ trợ để phát triển du lịch bền vững tại đây.

5.2. Khuyến nghị cho phát triển du lịch

Cần có các chiến lược phát triển du lịch rõ ràng, bao gồm việc nâng cao nhận thức của cộng đồng, đầu tư vào cơ sở hạ tầng và bảo vệ môi trường. Điều này sẽ đảm bảo rằng du lịch sinh thái tại Chợ Điền phát triển bền vững và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê của Hiệp hội Du lịch Châu Á – Thái Bình Dương (PATA), du lịch sinh thái và du lịch mạo hiểm đang có tốc độ tăng trưởng ấn tượng trên 20% mỗi năm, vượt xa mức tăng trưởng 5% của các loại hình du lịch đại chúng truyền thống. Riêng trong năm 2009, nhóm du khách mạo hiểm toàn cầu đã chi tiêu tới 89 tỷ USD cho các chuyến hành trình khám phá tự nhiên. Tại Việt Nam, công tác quản lý tài nguyên và hoàn thổ phục hồi môi trường sau khai thác khoáng sản thường chỉ dừng lại ở việc san gạt mặt bằng và trồng cây đơn thuần, chưa khai phóng được giá trị kinh tế và cảnh quan tiềm năng của các vùng mỏ.

Nghiên cứu được thực hiện tại khu mỏ Kẽm – Chì Chợ Điền thuộc địa bàn xã Bản Thi, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn trong giai đoạn 2006–2010. Mục tiêu trọng tâm của đề tài là phân tích hiện trạng tài nguyên tự nhiên, môi trường và nhân văn tại khu mỏ có tổng diện tích 1.640 ha (trong đó diện tích khai trường thực tế chỉ chiếm 10 ha, tương đương 0,6%), từ đó đề xuất mô hình phát triển du lịch sinh thái kết hợp du lịch mạo hiểm bền vững. Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược khi tạo tiền đề chuyển đổi mô hình kinh tế xanh cho các vùng khai khoáng, góp phần nâng cao thu nhập cho 1.901 người dân bản địa xã Bản Thi (vốn có thu nhập bình quân khoảng 100 USD/năm và tỷ lệ nghèo 22,4%), đồng thời bảo vệ 58,9% độ che phủ rừng tự nhiên và duy trì nhiệt độ bình quân mát mẻ 20,9°C tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Đề tài vận dụng hai lý thuyết nền tảng trong khoa học môi trường hiện đại là Lý thuyết sinh thái học nhân văn (Human Ecology) và Lý thuyết hệ thống (System Theory).

Lý thuyết sinh thái học nhân văn tập trung phân tích sự tương tác hai chiều giữa hệ tự nhiên (hệ sinh thái rừng ẩm thường xanh, núi đá vôi Karst, khí hậu á nhiệt đới) và hệ xã hội (hoạt động khai thác mỏ của 700 cán bộ công nhân viên cùng nếp sống văn hóa của các cộng đồng dân tộc bản địa). Các dòng năng lượng, vật chất và thông tin giữa hai hệ thống được mô hình hóa nhằm định hướng các giải pháp cân bằng sinh thái.

Lý thuyết hệ thống nhìn nhận khu mỏ Chợ Điền như một hệ thống mở có khả năng tự điều chỉnh và tiếp nhận các yếu tố đầu vào từ quy hoạch du lịch để tạo ra sản phẩm dịch vụ mới. Khung nghiên cứu tích hợp bốn khái niệm cốt lõi: Du lịch sinh thái (Ecotourism), Du lịch mạo hiểm (Adventure Tourism), Hoàn thổ phục hồi môi trường (HTPHMT) và Đánh giá tài nguyên du lịch theo từng dạng tài nguyên (địa hình, khí hậu, thủy văn, sinh vật, di tích lịch sử và văn hóa bản địa).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp đa tầng, bao gồm dữ liệu thứ cấp từ Công ty TNHH Nhà nước MTV Kim loại màu Thái Nguyên, các báo cáo quan trắc môi trường giai đoạn 2006–2008, số liệu kiểm kê rừng năm 2009 của Cục Kiểm lâm và niên giám thống kê huyện Chợ Đồn.

Về phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu sử dụng kỹ thuật Đánh giá nhanh có sự tham gia của cộng đồng (PRA) với cỡ mẫu khảo sát gồm 30 đối tượng được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling). Cỡ mẫu được chia thành 2 nhóm chuyên biệt: Nhóm nội bộ (15 người, gồm cán bộ quản lý mỏ, trưởng các thôn bản và đại diện hộ dân cư) và Nhóm bên ngoài (15 người, gồm cán bộ kiểm lâm, lãnh đạo UBND xã Bản Thi và chuyên viên phòng ban huyện Chợ Đồn). Việc lựa chọn phương pháp PRA kết hợp phỏng vấn bán chính thức giúp lượng hóa chính xác sự đồng thuận và kỳ vọng của các bên liên quan.

Dữ liệu lý hóa môi trường được phân tích đối chiếu với QCVN 05:2009/BTNMT (không khí xung quanh), QCVN 02:2009/BYT (nước sinh hoạt) và QCVN 09:2008/BTNMT (nước ngầm). Cuối cùng, ma trận phân tích SWOT (Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội, Thách thức) được ứng dụng để định hình các phương án khai thác tài nguyên trong khung thời gian nghiên cứu 2006–2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tài nguyên địa hình và sinh thái mang đặc trưng vượt trội cho du lịch mạo hiểm và nghỉ dưỡng. Khu mỏ nằm trên dãy núi Sam Sao với đỉnh Lũng Lỳ cao trên 1.000 m (độ cao tuyệt đối toàn vùng đạt 1.172 m), địa hình chia cắt mạnh với độ dốc trên 40 độ tạo thành các vách đá cheo leo xen lẫn thảm cỏ xanh và bãi đá tai mèo kỳ vĩ. Toàn xã Bản Thi sở hữu 3.839 ha đất có rừng trên tổng diện tích tự nhiên 6.513 ha, đạt tỷ lệ che phủ 58,9%; trong đó rừng tự nhiên nguyên sinh chiếm tới 3.712 ha (chiếm 96,7% tổng diện tích đất rừng). Nền nhiệt độ trung bình năm đạt 20,9°C, mùa sương mù kéo dài từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau tạo cảnh quan tương tự Sa Pa hay Tam Đảo.

Thứ hai, chất lượng môi trường khu mỏ duy trì ở mức an toàn tuyệt đối cho hoạt động du lịch nhờ hình thức khai thác hầm lò chiếm tỷ trọng chủ đạo. Nồng độ khí độc SO2 (0,20–0,29 mg/m3) và NO2 (0,10–0,17 mg/m3) đều thấp hơn giới hạn quy định tại QCVN 05:2009/BTNMT. Hàm lượng bụi lơ lửng tại khu vực văn phòng đạt 0,059–0,10 mg/m3, thấp hơn nhiều so với tiêu chuẩn cho phép (0,30 mg/m3). Chất lượng nước suối tự nhiên và nước ngầm có độ pH ổn định từ 6,60 đến 7,03; hàm lượng kim loại nặng rất thấp với Asen dao động 0,0012–0,0030 mg/l (chuẩn cho phép 0,05 mg/l), Chì đạt 0,0001–0,0005 mg/l (chuẩn cho phép 0,01 mg/l), Kẽm đạt 0,455–0,623 mg/l (chuẩn cho phép 3,0 mg/l), đáp ứng đầy đủ tiêu chí theo Quyết định số 02/2003/QĐ-BTNMT về bảo vệ môi trường du lịch.

Thứ ba, giá trị tài nguyên nhân văn và liên kết không gian du lịch đặc sắc. Khu mỏ lưu giữ dấu ấn lịch sử khai thác từ cuối thế kỷ 18 của người Trung Hoa và công nghệ đường ray goòng treo đầu thế kỷ 20 của người Pháp. Khu vực này nằm ở vị trí tâm điểm kết nối giao thông qua 3 tuyến đường bộ (cự ly 140–240 km từ Thái Nguyên), liền kề Vườn Quốc gia Ba Bể, Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, Khu bảo tồn Kim Hỷ và Quần thể di tích lịch sử An toàn khu (ATK) Chợ Đồn.

Thảo luận kết quả

Sở dĩ khu mỏ Chợ Điền bảo tồn được cảnh quan nguyên sơ và chất lượng môi trường vượt trội là do diện tích khai thác thực tế chỉ chiếm 0,6% tổng diện tích được giao quản lý, các khu vực hầm lò phân bố rải rác và doanh nghiệp đã áp dụng quy trình phun sương dập bụi định kỳ.

Khi đối chiếu với các mô hình quốc tế như Khu bảo tồn Clearwater Sanctuary (320 ha) hay Khu đô thị sinh thái mỏ thiếc Putrajaya (400 ha hồ nhân tạo) tại Malaysia, cũng như mô hình phục hồi mỏ sa khoáng titan Cửa Hội (Nghệ An) trồng thành công 31 ha rừng phi lao đạt doanh thu lưu niệm 170 triệu đồng/năm, mô hình tại Chợ Điền có lợi thế lớn về hệ sinh thái núi cao tự nhiên. Dữ liệu giám sát môi trường và hiện trạng đất đai khi được trình bày qua các bảng đối chiếu thông số đa năm (2006–2008) kết hợp biểu đồ cơ cấu độ che phủ rừng (58,9% đất có rừng so với 16,3% đất trống) đã minh chứng rõ rệt tính khả thi của việc thiết lập các sản phẩm du lịch như việt dã (trekking), lái xe địa hình vượt dốc (off-road), thám hiểm hầm lò lịch sử và nghỉ dưỡng sinh thái.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, quy hoạch chi tiết các phân khu chức năng du lịch sinh thái và tuyến thể thao mạo hiểm. Xây dựng tuyến đi bộ dã ngoại leo núi (trekking) cự ly 3–5 km từ chân mỏ lên đỉnh Lũng Lỳ, đồng thời cải tạo tuyến đường dốc phục vụ đua xe ô tô, mô tô địa hình. Thiết lập bảo tàng di sản địa chất và công nghiệp khai khoáng tại khu văn phòng mỏ cũ nhằm bảo tồn hệ thống xe goòng treo thời Pháp thuộc. Chủ thể thực hiện: Xí nghiệp Kẽm Chì Chợ Điền phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Kạn. Timeline: Giai đoạn 2011–2013. Chỉ số mục tiêu: Thu hút 5.000–10.000 lượt khách du lịch trải nghiệm mỗi năm.

Thứ hai, nâng cấp hạ tầng giao thông và mạng lưới an toàn kỹ thuật. Tiến hành rải nhựa và gia cố hệ thống hộ lan an toàn trên 3 tuyến đường kết nối liên tỉnh từ Thái Nguyên, Tuyên Quang về Bản Thi; xây dựng trạm cứu hộ y tế và trạm dừng nghỉ ngắm cảnh trên các cung đèo dốc hiểm trở. Chủ thể thực hiện: UBND huyện Chợ Đồn phối hợp Sở Giao thông Vận tải Bắc Kạn. Timeline: Giai đoạn 2012–2015. Chỉ số mục tiêu: Giảm 30% thời gian di chuyển liên vùng, đảm bảo an toàn tuyệt đối 100% cho các hoạt động thể thao mạo hiểm.

Thứ ba, phát triển mô hình du lịch cộng đồng (homestay) gắn với bảo tồn văn hóa Tày, Dao. Tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng nghiệp vụ du lịch, vệ sinh an toàn thực phẩm và chế tác hàng lưu niệm truyền thống cho 50–100 hộ dân xã Bản Thi; lồng ghép các lễ hội dân gian như Lễ hội Lồng Tồng, trò chơi ném còn và ẩm thực rượu ngô men lá vào hành trình tour. Chủ thể thực hiện: UBND xã Bản Thi kết hợp các tổ chức phi chính phủ và hiệp hội du lịch. Timeline: Giai đoạn 2011–2014. Chỉ số mục tiêu: Nâng mức thu nhập bình quân đầu người từ 100 USD lên 300–500 USD/năm, kéo giảm tỷ lệ hộ nghèo của xã xuống dưới 15%.

Thứ tư, thiết lập cơ chế giám sát môi trường định kỳ và quy chế hoàn thổ xanh. Ban hành quy chế phối hợp quan trắc chất lượng nước ngầm, nước mặt và không khí với tần suất 4 lần/năm; thực hiện hoàn thổ cuốn chiếu tại các moong khai thác đã đóng cửa bằng cách tái phủ xanh thực vật bản địa (cây nghiến, sến). Chủ thể thực hiện: Chi cục Bảo vệ Môi trường Bắc Kạn phối hợp với Ban Quản lý mỏ. Timeline: Thực hiện thường niên từ năm 2011. Chỉ số mục tiêu: 100% các chỉ tiêu As, Pb, Zn và bụi duy trì đạt ngưỡng quy chuẩn QCVN 05:2009/BTNMT và QCVN 02:2009/BYT.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên, môi trường và du lịch (Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Du lịch các tỉnh trung du miền núi phía Bắc): Sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo khoa học để xây dựng bộ tiêu chí thẩm định các dự án đóng cửa mỏ, cải tạo phục hồi môi trường gắn với quy hoạch không gian kinh tế xanh.

Thứ tư, các doanh nghiệp khai thác khoáng sản và tập đoàn công nghiệp luyện kim: Ứng dụng mô hình hoàn thổ tích hợp để chuyển đổi công năng các khai trường, nhà xưởng sau khai thác thành điểm tham quan du lịch công nghiệp, tối ưu hóa chi phí ký quỹ bảo vệ môi trường và tạo dựng hình ảnh doanh nghiệp phát triển bền vững.

Thứ ba, các công ty lữ hành và đơn vị tổ chức du lịch chuyên đề: Khai thác tài liệu để thiết kế các tuyến tour mạo hiểm mới lạ như trekking đường rừng, cắm trại săn sương mù, đua xe vượt địa hình hiểm trở, kết nối liên hoàn tuyến du lịch Ba Bể – Bản Thi – ATK Chợ Đồn.

Thứ tư, các viện nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên, Địa lý Du lịch: Tham khảo phương pháp luận sinh thái học nhân văn, công cụ PRA và ma trận đánh giá SWOT trong việc giải quyết bài toán dung hòa giữa khai thác khoáng sản và bảo tồn đa dạng sinh học.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động khai thác khoáng sản chì kẽm có gây ô nhiễm cản trở việc phát triển du lịch tại Chợ Điền không? Không cản trở, vì hoạt động khai thác chủ yếu diễn ra trong hầm lò trên diện tích 10 ha (chỉ chiếm 0,6% khu mỏ). Kết quả phân tích các mẫu quan trắc cho thấy nồng độ bụi chỉ đạt 0,059–0,10 mg/m3 và các chỉ tiêu kim loại nặng trong nước như Asen (dưới 0,003 mg/l), Chì (dưới 0,0005 mg/l) đều đạt chuẩn QCVN 02:2009/BYT.

Cảnh quan thiên nhiên tại mỏ Chợ Điền có những yếu tố đặc thù nào thu hút du khách mạo hiểm? Khu mỏ tọa lạc trên dãy Sam Sao với đỉnh Lũng Lỳ cao trên 1.000 m, địa hình đá vôi Karst phân cắt mạnh với độ dốc trên 40 độ, nhiều bãi đá tai mèo, rừng nguyên sinh có độ che phủ 58,9% và các tuyến đường mòn dốc đứng dài hơn 3 km rất lý tưởng cho bộ môn trekking và off-road.

Các giá trị văn hóa lịch sử nổi bật nào có thể kết hợp vào tuyến du lịch sinh thái tại đây? Du khách có thể tham quan hệ thống xe goòng treo và đường ray khai mỏ từ thời Pháp đầu thế kỷ 20, trải nghiệm văn hóa bản địa của người Tày, Dao qua chợ phiên vùng cao, lễ hội Lồng Tồng, đồng thời dễ dàng kết nối với di tích lịch sử quốc gia An toàn khu (ATK) Chợ Đồn.

Khung lý thuyết sinh thái học nhân văn được áp dụng như thế nào trong đề tài này? Lý thuyết tiếp cận khu mỏ như một hệ thống sinh thái nhân văn hoàn chỉnh, phân tích tương tác giữa hệ tự nhiên (rừng, nước, địa hình) và hệ xã hội (cán bộ mỏ, cộng đồng dân cư) nhằm định hướng dòng vật chất và năng lượng phục vụ tái tạo cảnh quan và du lịch bền vững.

Mô hình du lịch sinh thái mỏ mang lại lợi ích kinh tế cụ thể gì cho người dân xã Bản Thi? Dự án giúp chuyển dịch cơ cấu kinh tế thuần nông, tạo sinh kế mới thông qua dịch vụ homestay và hướng dẫn viên bản địa, hướng tới mục tiêu nâng thu nhập bình quân từ 100 USD lên 300–500 USD/người/năm và giảm tỷ lệ nghèo địa phương từ mức 22,4%.

Kết luận

• Xác lập tiềm năng to lớn của 1.640 ha khu mỏ Chợ Điền với tỷ lệ che phủ rừng đạt 58,9% và nền nhiệt độ trung bình mát mẻ 20,9°C cho phát triển du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng núi cao.
• Chứng minh cơ sở khoa học về chất lượng môi trường không khí và nguồn nước đạt chuẩn an toàn du lịch theo QCVN 05:2009/BTNMT và QCVN 02:2009/BYT nhờ công nghệ khai thác hầm lò ít xâm hại bề mặt.
• Tiên phong đề xuất giải pháp hoàn thổ phục hồi môi trường mỏ gắn liền với phát triển du lịch thể thao mạo hiểm (trekking, off-road, thám hiểm di sản khai khoáng), thay thế cách thức hoàn thổ thụ động truyền thống.
• Thiết lập hành lang kết nối du lịch liên vùng chặt chẽ giữa mỏ Chợ Điền với Vườn Quốc gia Ba Bể, Khu bảo tồn Na Hang và Quần thể di tích lịch sử ATK Chợ Đồn.
• Đặt nền móng nâng cao sinh kế cộng đồng, hướng tới mục tiêu gia tăng thu nhập cho 1.901 người dân bản địa từ mức 100 USD/năm và bảo tồn vững chắc bản sắc văn hóa các dân tộc vùng cao.

Công trình luận văn là tài liệu khoa học mang tính ứng dụng cao, mở ra hướng đi đột phá cho chiến lược kinh tế tuần hoàn sau khai khoáng. Các cơ quan quản lý và doanh nghiệp lữ hành cần nhanh chóng phối hợp triển khai đề án quy hoạch chi tiết giai đoạn 2011–2015 nhằm biến tiềm năng mỏ Chợ Điền thành điểm đến du lịch sinh thái – mạo hiểm kiểu mẫu của vùng Trung du miền núi Bắc Bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việc sử dụng hợp lý tài nguyên nhằm bảo vệ môi trường và phát triển bền vững là một vấn đề nóng bỏng đối với các nước trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam. Trong bối cảnh dân số không ngừng gia tăng, đô thị hóa và tập trung công nghiệp, tập trung dân cư, ô nhiễm môi trường gia tăng thì nhu cầu tìm về tự nhiên là một tất yếu. Do đó, du lịch nói chung và du lịch sinh thái nói riêng đang nhận được sự quan tâm đáng kể. Theo đánh giá của Hiệp hội Du lịch Châu Á – Thái Bình Dương (PATA), Du lịch sinh thái đang có chiều hướng phát triển và trở thành một bộ phận có tốc độ tăng trưởng mạnh nhất về tỉ trọng trong ngành du lịch [1].

Ngoài ý nghĩa góp phần bảo tồn tự nhiên, bảo vệ đa dạng sinh học và văn hóa cộng đồng; sự phát triển du lịch sinh thái đã và đang mang lại những nguồn lợi kinh tế to lớn, tạo cơ hội tăng thêm việc làm và nâng cao thu nhập cho quốc gia cũng như cộng đồng người dân các địa phương, nhất là người dân ở các vùng sâu, vùng xa - nơi có các khu bảo tồn tự nhiên, các khu mỏ và các cảnh quan hấp dẫn. Ngoài ra, du lịch sinh thái còn góp phần vào việc nâng cao dân trí và sức khỏe cộng đồng thông qua các hoạt động giáo dục môi trường, văn hóa lịch sử và nghỉ ngơi giải trí. Chính vì vậy ở nhiều nước trên thế giới và trong khu vực, bên cạnh các lợi ích về kinh tế, du lịch sinh thái còn được xem như một giải pháp hữu hiệu để bảo vệ môi trường thông qua quá trình làm giảm sức ép khai thác nguồn lợi tự nhiên phục vụ nhu cầu của khách du lịch, của người dân địa phương khi tham gia vào các hoạt động du lịch [10]. Tại Việt Nam, du lịch sinh thái còn tương đối mới mẻ.

Mặc dù nước ta có nhiều tiềm năng tự nhiên và văn hóa phù hợp để phát triển ngành công nghiệp không khói này nhưng phần lớn các hoạt động du lịch sinh thái thường chỉ được tiến hành tại các Vườn Quốc gia, các Khu Bảo tồn và vùng đệm. Một xu hướng phát triển du lịch sinh thái tại các khu vực có cảnh quan đẹp tại các khu mỏ đã hoàn thổ phục hồi môi trường (HTPHMT) hoặc du lịch mạo hiểm ở các khu mỏ đang khai thác nhưng có cảnh quan đẹp, thiên nhiên kỳ thú, địa hình hiểm trở. Việc kết hợp du lịch sinh thái và du lịch mạo hiểm là một trong những ưu tiên phát triển trong 1 Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch vùng Trung du miền núi Bắc Bộ đến năm 2020 [32]. Khu mỏ Kẽm – Chì Chợ Điền, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn là khu vực có cảnh quan đẹp, địa hình hiểm trở và đặc trưng của vùng trung du miền núi Bắc Bộ.

Bên cạnh hoạt động khai thác khoáng sản diễn ra trên một diện tích rất nhỏ, khu vực này có tiềm năng phát triển du lịch sinh thái kết hợp với du lịch mạo hiểm. Phát triển du lịch sinh thái kết hợp với du lịch mạo hiểm tại khu mỏ này sẽ mở ra một hướng mới cho khu mỏ trong việc tăng thu nhập cho cán bộ mỏ, cho người dân trong khu vực đồng thời góp phần làm đẹp cảnh quan khu mỏ sau khi hoàn thổ và quá trình bảo tồn các hệ sinh thái nguyên sơ của khu vực này. Chính vì những lý do trên, tác giả đề xuất luận văn “Nghiên cứu tài nguyên du lịch sinh thái – du lịch mạo hiểm tại khu mỏ Kẽm – Chì Chợ Điền, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn” nhằm làm sáng tỏ các vấn đề trên. Việc nghiên cứu các tài nguyên du lịch sinh thái và du lịch mạo hiểm tại khu mỏ này có thể mở ra triển vọng đầu tư các khu du lịch sinh thái, du lịch nghỉ dưỡng, du lịch mạo hiểm ngay tại khu mỏ này và các khu mỏ khác có điều kiện tương tự ở Việt Nam, giúp cho các xí nghiệp khai thác mỏ định hướng cải tạo, phục hồi môi trường sau khai thác theo hướng phát triển du lịch sinh thái, du lịch mạo hiểm thay vì chỉ trồng cây, hoàn thổ theo phương thức cũ.

Điều này vừa hợp với nguyện vọng của công ty, xí nghiệp khai thác mỏ vừa hợp với các yêu cầu pháp lý hiện nay đối với bảo vệ môi trường trong lĩnh vực khoáng sản. 2 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm và thuật ngữ Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định [29]. Tài nguyên du lịch gồm tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn đang được khai thác và chưa được khai thác.

o Tài nguyên du lịch tự nhiên gồm các yếu tố địa chất, địa hình, địa mạo, khí hậu, thủy văn, hệ sinh thái, cảnh quan thiên nhiên có thể được sử dụng phục vụ mục đích du lịch o Tài nguyên du lịch nhân văn gồm truyền thống văn hóa, các yếu tố văn hóa, văn nghệ dân gian, di tích lịch sử, cách mạng, khảo cổ, kiến trúc, các công trình lao động sáng tạo của con người và các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể khác có thể được sử dụng phục vụ mục đích du lịch [29]. Đánh giá tài nguyên du lịch là một loại đánh giá kỹ thuật mà nhiệm vụ của nó là phân loại tài nguyên du lịch theo mức độ thuận lợi của chúng cho các hoạt động du lịch – nghỉ dưỡng của con người. Đánh giá tài nguyên du lịch cũng chính là đánh giá tổng thể tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội, môi trường và nhân văn có khả năng khai thác cho du lịch [11]. Du lịch sinh thái (DLST) là một lĩnh vực còn mới do đó có nhiều định nghĩa khác nhau về DLST.

Tại Australia: “Du lịch sinh thái là du lịch dựa vào thiên nhiên có liên quan đến sự giáo dục và diễn giải về môi trường thiên nhiên, được quản lý bền vững về mặt sinh thái”. Hiệp hội Du lịch quốc tế định nghĩa: “Du lịch sinh thái là việc đi lại có trách nhiệm tới các khu vực thiên nhiên mà bảo tồn được môi trường và cải thiện phúc lợi cho người dân địa phương”[7]. Định nghĩa cô đọng nhất về Du lịch sinh thái là định nghĩa trong Luật Du lịch: “Du lịch sinh thái là hình thức du lịch dựa vào 3 thiên nhiên, gắn với bản sắc văn hóa địa phương với sự tham gia của cộng đồng nhằm phát triển bền vững” [29]. Du lịch mạo hiểm (Hardy Tourism, Adventure Tour) là loại hình du lịch rất mới mẻ, du nhập từ nước ngoài vào Việt Nam và hiện chưa có định nghĩa chính thức trong Luật Du lịch.

Theo các chuyên gia về du lịch thì: Du lịch mạo hiểm là dạng hoạt động du lịch diễn ra ngoài trời hay trong những điều kiện đặc biệt nào đó, đòi hỏi sức khỏe, bản lĩnh nhằm khám phá thiên nhiên và vượt qua những thử thách đối với du khách. Có nhiều loại hình du lịch mạo hiểm mang tính thể thao, khám phá như du lịch xe đạp (bicycling) trong điều kiện địa hình phức tạp, du lịch chèo thuyền/xuồng caiac (boasting/ kayaking), du lịch trượt tuyết (skiing), du lịch bơi lội (swimming), du lịch lướt ván (water - skiing), du lịch leo núi (mountain climbing), du lịch lặn biển, du lịch hang động, du lịch đi bộ mạo hiểm (hiking/ trekking)…, trong đó tính tích cực vận động của khách du lịch là đặc điểm lớn nhất, tiếp đó là tính trách nhiệm trong việc tôn trọng và bảo vệ môi trường [5].Hoàn thổ phục hồi môi trƣờng (HTPHMT): Đây là một khái niệm mới, được dùng trong hoạt động khai thác khoáng sản. Hoàn thổ là công tác lấp đất các khu vực đã khai thác để hoàn trả lại trạng thái tự nhiên của nó hoặc để sử dụng cho các mục đích khác [23]. HTPHMT là một tập hợp các biện pháp kỹ thuật để làm hạn chế và khắc phục các tác động của ngành khai thác khoáng sản lên môi trường, chủ yếu tập trung vào các hoạt động tái phủ xanh, thiết kế địa hình đất và khôi phục lại hệ sinh thái tự nhiên của khu mỏ trước khi khai thác [3].

Khai trƣờng: Nơi tiến hành khai thác khoáng sản; khai trường có thể khai thác một hoặc nhiều loại khoáng sản đồng thời trên một phần hay toàn bộ khu vực đó [22]. Xu hướng du lịch thân thiện với môi trường hiện nay Hiện nay, ở nhiều nước, các tour du lịch đại chúng theo những chương trình tham quan ngắm cảnh chung chung đang dần nhường chỗ cho loại hình du lịch chuyên biệt như du lịch thiên nhiên, du lịch thể thao, du lịch mạo hiểm, du lịch sinh thái…[47]. Từ khoảng năm 1990 đến nay, trong khi tốc độ tăng trưởng hằng năm của du lịch đại chúng trên toàn thế giới chỉ đạt 5% thì các loại hình du lịch gắn với thiên 4 nhiên như du lịch mạo hiểm, du lịch quan sát đời sống hoang dã… thường đạt mức trên 20% [19], [20]. Theo kết quả của các nhà nghiên cứu School of Business thuộc Đại học George Washington (Hoa Kỳ), những du khách mạo hiểm trẻ và giàu có đã tiêu 89 tỉ USD trong năm 2009, không tính chi phí vé máy bay và trang thiết bị.

Theo các nhà nghiên cứu, một khách du lịch mạo hiểm điển hình sẽ là người khoảng 36 tuổi, họ sẵn sàng chi 450-800 USD cho mỗi kỳ nghỉ (không bao gồm vé máy bay) và sở hữu một hộ chiếu [12], [20]. Hình thức đi du lịch kết hợp với làm từ thiện và du lịch thân thiện với môi trường hiện nay cũng đang trở thành xu thế. Nhiều du khách phương Tây muốn chuyến du lịch của họ mang lại lợi ích nhiều nhất cho cộng đồng sở tại và gây tác động ít nhất đến môi trường. Do đó, những tour có chương trình ăn, ở, đi lại tiết kiệm nước, nhiên liệu, hạn chế xả chất thải sẽ thu hút đối tượng này.

Hình thức du lịch thể thao cũng là một hướng mới. Tại Thụy Sĩ, những vùng du lịch có hồ nước đẹp thường có câu lạc bộ các môn thể thao mặt nước, thu hút nhiều du khách đến ở cả tuần chỉ để nghỉ ngơi và luyện tập một môn thể thao cho thành thạo. Hiện nay, dân số thế giới không ngừng gia tăng, đô thị hóa và tập trung dân cư, tập trung công nghiệp đã gây ra ô nhiễm môi trường trầm trọng. Nhu cầu tìm về với tự nhiên là một tất yếu.