Chương 1.Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý luận về sự tham gia cộng đồng vào hoạt động du lịch Chương 2. Phương pháp nghiên cứu Chương 3. Kết quả nghiên cứu Chương 4. Một số định hướng giải pháp 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1.
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ SỰ THAM GIA CỘNG ĐỒNG VÀO HOẠT ĐỘNG DU LỊCH 1.Tổng quan nghiên cứu tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch Du lịch cộng đồng là thuật ngữ được nhắc đến nhiều trong những năm gần đây vì đây là loại hình du lịch được đánh giá là bền vững cả về mặt kinh tế, văn hóa – xã hội và môi trường. Từ những năm 1980, đã có nhiều hình thức và chiến lược du lịch được đề cập để thay thế cho du lịch đại chúng nhằm hạn chế các tác động tiêu cực có thể xảy đến đối với lãnh thổ du lịch, trong đó có cách tiếp cận cộng đồng. Có thể cho rằng, công trình của Murphy (1985) là một trong những công trình đi tiên phong về hướng này với cuốn sách “Du lịch: Một cách tiếp cận cộng đồng” (Tourism: A Community Approach), đã nêu rõ lý thuyết về sự tham gia của cộng đồng mới thực sự trở thành trung tâm của các giải pháp phát triển du lịch bền vững. Về khía cạnh phát triển du lịch theo hướng tiếp cận cộng đồng chẳng hạn như: nhận thức của cộng đồng, thái độ của cộng đồng và sự tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch có các tác giả Liu J.
Những công trình này đều đưa ra sự liên kết chặt chẽ giữa mức độ tham gia của cộng đồng và nhận thức của cộng đồng cũng như thái độ của họ đối với các chiến lược phát triển du lịch. Theo Choi và Sirikaya (2005), sự tham gia của cộng đồng đóng vai trò quan trọng đến sự thành công của ngành du lịch và được xem như là một trong những sản phẩm du lịch và kết quả của quá trình đưa ra quyết định quan trọng về các chiến lược du lịch. Bên cạnh đó, nhiều tác giả đã sử dụng các thuyết cơ bản như “Thuyết về sự trao đổi xã hội” (Social Exchange Theory) và thuyết về “sự tham gia của cộng đồng” của các tác giả Pretty (1995) và France (1998) để đánh giá và xác định mức độ tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch xác định nhận thức của CĐĐP về các tác động do hoạt động du lịch mang lại và sự ủng hộ của cộng đồng dân cư tham gia vào hoạt động phát triển du lịch tại địa phương.Nguyễn Quốc Nghi cùng 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cộng sự (2012) xác định 05 nhân tố ảnh hưởng đến quyết định tham gia tổ chức du lịch của người dân gồm: trình độ học vấn, qui mô gia đình, thu nhập, vốn xã hội và nghề truyền thống, trong đó, nhân tố qui mô gia đình tác động mạnh nhất đến quyết định tham gia phát triển du lịch của người dân.Trịnh Ngọc Anh (2013) đã đánh giá cao nhận thức của cộng đồng trong hoạt động du lịch, qua việc đề xuất và kiểm nghiệm mô hình nghiên cứu, tác giả chứng minh sự hiểu biết của người dân tác động rất lớn đến quy hoạch, phát triển du lịch và là tài liệu hữu ích cho những nghiên cứu du lịch ở Tuyên Quang. Để phân tích, đo lường và đánh giá sự hiểu biết, thái độ, hành động của cộng đồng cư dân tham gia vào hoạt động du lịch tác giả Tạ Tường Vi (2013) cũng đã chỉ ra sự tham gia của cộng đồng phụ thuộc vào năng lực của họ.
Tác giả đã đo năng lực bằng công cụ KAP tức là đo sự hiểu biết, thái độ và hành động của người dân trong hoạt động du lịch, từ đó đề xuất những giải pháp nhằm tăng cường sự tham gia của họ. Lò Thị Hạnh (2011) cho thấy ý thức cộng đồng và sự tham gia là một trong những yếu tố quan trọng giúp du lịch phát triển lâu dài, bền vững trong quá trình toàn cầu hóa. Những công trình của các nhà nghiên cứu này phân tích mối quan hệ giữa du lịch và CĐĐP bao gồm sự tham gia của cộng đồng,nhận thức của cộng đồng và sự ủng hộ của cộng đồng đối với hoạt động du lịch. Ngoài ra, có các công trình phân tích năng lực của cộng đồng và vai trò của cộng đồng trong phát triển du lịch, sự tham gia và hợp tác của các bên liên quan được xem như là một yếu tố quan trọng của sự phát triển du lịch bền vững.
Brohman (1996) cho rằng sự tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch là một công cụ để giải quyết những vấn đề lớn của ngành du lịch ở các nước đang phát triển. Nghiên cứu của ông cũng chỉ ra rằng sự tham gia của cộng đồng trong phát triển du lịch sẽ đạt được sự công bằng trong phân phối lợi ích, khuyến khích việc ra tự quyết và đáp ứng được nhu cầu của cộng đồng địa phương một cách tốt hơn. Những rào cản, thách thức ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng cũng như các mức độ tham gia của họ ở từng phạm vị cụ thể cũng được đề cập trong rất nhiều các nghiên cứu của Tosun (1999), Aref &Redzuan(2010). Trong nghiên cứu 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của mình tại từng địa bàn cụ thể, các tác giả đã chỉ ra được lợi ích khi cộng đồng tham gia vào hoạt động du lịch, sự tham gia đó ở mức độ nào của thang đo, những nhân tố thúc đẩy và những thách thức cản trở sự tham gia.
Từ việc phân tích các vấn đề trên, các tác giả đã đề xuất các giải pháp tăng cường sự tham gia của cộng đồng để phát triển du lịch tại địa bàn nghiên cứu. Nhìn chung có nhiều nghiên cứu về du lịch cộng đồng đã được thực hiện ở Việt Nam, nhưng chủ yếu để đánh giá mức độ phát triển của loại hình du lịch này, việc nghiên cứu sự tham gia của cộng đồng chỉ mang tính chung chung chưa cụ thể hoặc chỉ tập trung nghiên cứu nhận thức, sự hiểu biết của cộng đồng về những lợi ích do du lịch mang lại để tìm kiếm sự ủng hộ từ họ. Việc nghiên cứu sự tham gia của cộng đồng vẫn chưa chú trọng đến đánh giá mức độ tham gia của cộng đồng trong từng hoạt động du lịch cụ thể cũng như tìm ra các nhân tố thúc đẩy hay rào cản ảnh hưởng đến sự tham gia đó. Kết quả nghiên cứu về lý luận cũng như thực tiễn về sự tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch của các tác giả trên thế giới và Việt Nam sẽ là nguồn tri thức quí giá cho tác giả vận dụng vào nghiên cứu đề tài luận văn thạc sĩ của mình.
Cơ sở lý luận về tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch 1. Khái niệm Trong khuôn khổ luận văn này, “Cộng đồng” được hiểu là tập hợp người dân sinh sống trên địa bàn huyện Bắc Hà. Với khái niệm “du lịch cộng đồng”, vẫn chưa có một quan điểm thống nhất cho do có những quan điểm nghiên cứu, góc nhìn khác nhau về vị trí của du lịch cộng đồng mà cho đến nay vẫn còn tồn tại khá nhiều ý kiến về khái niệm vấn đề này. Đã có nhiều khái niệm về DLCĐ được đưa ra bởi các nhà nghiên cứu.
Những khái niệm này được sử dụng khá linh hoạt và được thay đổi tùy thuộc vào tác giả, địa điểm và các công trình nghiên cứu cụ thể, song các vấn đề về bền vững và cộng đồng địa phương là những nội dung chính được xem xét, đề cập. Định nghĩa DLCĐ được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau. Trong số đó phải kể đến cách tiếp cận từ quản lý nhà nước, tiếp cận từ khách du lịch và tiếp cận từ nhà 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cung ứng du lịch, tức là CĐĐP. Các khái niệm có sự khác nhau, song có điểm chung khẳng định du lịch cộng đồng là “loại hình, hình thái, phương thức phát triển du lịch” có sự tham gia trực tiếp của cộng đồng địa phương vào các giai đoạn, các khâu trong quá trình phát triển du lịch, nhằm bảo tồn và khai thác bền vững các nguồn tài nguyên môi trường, cộng đồng được hưởng lợi nhuận từ hoạt động du lịch.
Trong khuôn khổ của luận văn này, khái niệm về du lịch cộng đồng được hiểu như sau:“Du lịch cộng đồng chính là hoạt động tổ chức của cư dân Bắc Hà phục vụ khách du lịch để cung cấp cho họ những trải nghiệm chân thực về đời sống cộng đồng nơi đây”. Các thành phần khác tham gia vào du lịch cộng đồng Để phát triển DLCĐ một cách hiệu quả, thành công và bền vững, ngoài cộng đồng địa phương, còn có nhiều thành phần cùng tham gia như Nhà nước, các cơ quan/tổ chức tư vấn phát triển du lịch, các doanh nghiệp du lịch, các chủ sở hữu/chủ quản lý tài nguyên du lịch, khách du lịch, các tổ chức quốc tế và tổ chức phi chính phủ. Thành phần “Nhà nước” được hiểu là các cơ quan quản lý Nhà nước về du lịch và các cơ quan quản lý Nhà nước ở các lĩnh vực có liên quan đến sự phát triển của du lịch. - Cơ quan quản lý Nhà nước về du lịch: bao gồm cả cơ quan quản lý nhà nước ở Trung ương và địa phương.
Thành phần này có vai trò chủ yếu là hoạch định chính sách, tạo hành lang pháp lý và tạo môi trường thuận lợi cho du lịch cộng đồng phát triển. Vai trò này rất quan trọng bởi nó là nền tảng cho du lịch cộng đồng phát triển, đặc biệt trong bối cảnh phần lớn những nơi cộng đồng sinh sống hiện đang còn nhiều khó khăn, khả năng thu hút vốn đầu tư còn nhiều hạn chế. Bên cạnh đó, thành phần này cũng sẽ thực hiện chức năng giám sát, quản lý đối với các hoạt động phát triển du lịch cộng đồng. Đảm bảo những hoạt động này phù hợp với những quy định hiện hành của nhà nước không chỉ trong lĩnh vực du lịch mà còn trong các lĩnh vực khác có liên quan mà phát triển du lịch cộng đồng có khả năng gây ra những tác động như tài nguyên, môi trường, văn hóa, xã hội.
Như vậy, với những vai trò hết sức quan trọng như tạo môi trường thuận lợi, thu hút vốn đầu tư, xúc tiến cho điểm đến nhằm thu hút khách thì đây là thành phần cơ không thể 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thiếu cho sự phát triển du lịch cộng đồng bền vững.