phần mở đầu và kết luận, luận văn đƣợc cấu trúc thành 3 chƣơng: Chƣơng 1 - TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU ĐỊA MẠO PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP HUYỆN ĐẠI TỪ Chƣơng 2 - ĐẶC ĐIỂM ĐỊA MẠO KHU VỰC Chƣơng 3 - ĐÁNH GIÁ ĐỊA MẠO CHO PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP HUYỆN ĐẠI TỪ 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com NỘI DUNG Chƣơng1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU ĐỊA MẠO PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG - LÂM NGHIỆP HUYỆN ĐẠI TỪ 1. Khái quát chung về phát triển nông-lâm nghiệp bền vững Sản xuất nông-lâm nghiệp là những ngành sản xuất mang tính truyền thống, lâu đời ở mỗi địa phƣơng, đặc biệt là những địa phƣơng thuộc khu vực miền núi nƣớc ta. Đối với Đại Từ (do những đặc điểm tự nhiên, xã hội chi phối) nó có ý nghĩa rất lớn, là hoạt động sinh kế chủ đạo của cộng đồng dân cƣ địa phƣơng; mang lại tỉ trọng lớn trong GDP của huyện, giải quyết việc làm, đáp ứng một phần vấn đề an ninh lƣơng thực tại chỗ.
Vì vai trò quan trọng của ngành sản xuất này, nên việc nghiên cứu, hoạch định những chiến lƣợc phát triển rất đƣợc chú trọng trong những năm gần đây; đề cập đến vấn đề phát triển nông-lâm bền vững, đặc biệt là phát triển bền vững theo nguyên lý “ hệ kinh tế - sinh thái”. * Vấn đề “Môi trƣờng và phát triển” nói chung và mục tiêu phát triển bền vững đã đƣợc nhiều quốc gia và tổ chức quan tâm sâu sắc. Để phục vụ cho mục tiêu phát triển, các nguồn lực tự nhiên - tài nguyên đang đƣợc tận dụng khai thác khá mạnh mẽ và đây cũng là nơi đang tiềm ẩn những xung đột sâu sắc giữa môi trƣờng và phát triển, hiện tƣợng suy thoái tài nguyên, tai biến môi trƣờng đang diễn ra hàng ngày với quy mô, tần xuất lớn. Trƣớc tình thế đó, để đảm bảo sự ổn định trong phát triển ở phạm vi toàn cầu và cho từng quốc gia, từng vùng lãnh thổ, vấn đề PTBV đã không ít lần đƣợc đặt ra.
Năm 1987, Uỷ ban môi trƣờng và phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc đã đƣa ra khái niệm phát triển bền vững “PTBV là sự phát triển nhằm thoả mãn các yêu cầu hiện tại của con người nhưng không tổn hại tới sự thoả mãn các nhu cầu của thế hệ tương lai”. Năm 1992, Hội nghị thƣợng đỉnh của Liên Hợp Quốc về “Môi trƣờng và phát triển” tổ chức tại Riođe Janeiro (Braxin) với sự tham gia của nhiều nƣớc đã nhất trí: “PTBV là sự phát triển nhằm thoả mãn các yêu cầu hiện tại nhưng không tổn hại cho khả năng của các thế hệ tương lai để đáp ứng yêu cầu của chính họ" và PTBV phải là mục tiêu của toàn nhân loại trong thế kỷ XXI [11]. 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Mục tiêu cuối cùng của PTBV là thoả mãn yêu cầu căn bản của con ngƣời, cải thiện cuộc sống, bảo tồn và quản lý hữu hiệu hệ sinh thái, bảo đảm tƣơng lai ổn định. PTBV thực hiện và đảm bảo sự liên đới giữa các thế hệ, giữa các quốc gia, giữa hiện tại với tƣơng lai.
PTBV có tính chất đa diện, thống nhất, toàn bộ. Muốn PTBV phải lồng ghép đƣợc 3 thành tố quan trọng của sự phát triển với nhau: Phát triển kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trƣờng. Đây là nguyên lý chung để hƣớng sự phát triển bền vững của các lĩnh vực trong nền kinh tế. Cụ thể : - Bền vững về kinh tế: Thể hiện một cách khái quát ở sự ổn định và không ngừng gia tăng sức sản xuất của lãnh thổ, tổng sản phẩm phải ngày một tăng lên.
- Bền vững về mặt xã hội: Thể hiện bằng sự phân chia thu nhập và phúc lợi xã hội. Xã hội bền vững phải là một xã hội trong đó phát triển kinh tế phải đi đôi với công bằng xã hội. Từ đó nảy sinh yêu cầu trách nhiệm của con ngƣời đối với thiên nhiên và thế hệ tƣơng lai: Trách nhiệm sống hoà hợp với thiên nhiên; sự tồn tại bình đẳng của loài ngƣời và các dạng sống khác trên trái đất; ý thức tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trƣờng sống chung. - Bền vững về môi trƣờng thể hiện: Sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và điều kiện môi trƣờng, xã hội.
Trong đó đề cao vấn đề bảo vệ môi trƣờng nhƣ một điều kiện sống còn cho sự phát triển của xã hội loài ngƣời trong thế kỷ mới. * Phát triển nông lâm-nghiệp bền vững là gì và có yêu cầu gì ? Đây là vấn đề mà các nhà chiến lƣợc cần nắm vững để vận dụng linh hoạt. Trong phát triển nông- lâm nghiệp bền vững chúng ta cần sử dụng các nguồn lực, đặc biệt là các nguồn lực tự nhiên (địa hình, đất, nƣớc, nhiệt-ẩm) một cách có hiệu quả, hạn chế các quá trình biến đổi làm thái hóa, có phƣơng pháp cải tạo làm biến đổi chúng theo chiều hƣớng tích cực; mang lại hiệu quả kinh tế ở chỗ tăng năng suất, tăng sản lƣợng và giải quyết đƣợc các vấn đề về thu nhập, mức sống, việc làm. Về mặt sản xuất, mỗi ngành nông nghiệp, lâm nghiệp đều có những yêu cầu, đòi hỏi riêng về cả mặt tự nhiên và xã hội.
Đặc biệt là để phát triển một nền sản xuất bền vững thì chúng đòi hỏi những tiêu chuẩn nhất định. Sản xuất nông nghiệp được ưu tiên và có hiệu quả ở những khu vực có độ dốc dưới 150, độ chia cắt nganng và độ chia cắt sâu nhỏ, địa hình tƣơng đối bằng phẳng 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hoặc lƣợn sóng; nơi tập hợp các kiểu địa hình đồng bằng, thung lũng giữa núi, đồi thấp, vùng đất thấp chuyển tiếp; các quá trình địa mạo hiện đại là quá trình bồi lắng, tích tụ; tầng đất thƣờng dày, độ phì đất còn cao (đất phù sa, đất feralit còn tốt), khả năng cấp – thoát nƣớc tốt, mức độ kết von trong đất không đáng kể; các điều kiện nhiệt ẩm nhƣ tổng nhiệt năm >70000C, tổng lƣợng mƣa năm >1500mm, mùa khô không dài quá 5 tháng, mùa lạnh nhiệt độ dƣới 3 tháng <180C) (phụ thuộc vào vĩ độ địa lý và độ cao địa hình); các điều kiện khác nhƣ: khu vực hiện tại đã đƣợc khai thác trồng trọt, chăn nuôi, giao thông đi lại thuận tiện, nơi đông dân nguồn nhân lực dồi dào và thị trƣờng tiêu thụ rộng. Sản xuất lâm nghiệp thƣờng ở nơi có độ dốc thƣờng lớn, trên 150; địa hình bị chia cắt lớn, nhất là chia cắt sâu; tập hợp các kiểu địa hình: núi trung bình, núi thấp, đồi cao, đồi thấp… và là những nơi không thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp; các quá trình địa mạo hiện đại: là địa bàn dễ xảy ra các tai biến về lũ quét, trƣợt lở đất; đất đặc trƣng cho khu vực địa hình dốc, tầng đất mỏng hơn, có nơi bị xói mòn lộ đá gốc, độ kết von, đá ong trong đất không vƣợt quá 15%; điều kiện nhiệt ẩm: nhiệt độ, độ ẩm có sự phân hóa theo đai cao, nơi thƣờng có lƣợng mƣa trên 1000mm; các điều kiện khác nhƣ: là khu vực rừng tự nhiên, rừng trồng hoặc thảm cỏ, cây bụi… đƣợc dùng vào bảo tồn, khai thác và trồng rừng mới, giao thông đi lại khó khăn hơn. Để phát triển bền vững theo nguyên lý “hệ kinh tế - sinh thái”, đó là việc phát triển bền vững đồng nghĩa với các biện pháp sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên thiên nhiên (rừng, đất, nƣớc, tài nguyên sinh vật, khoáng sản.), các điều kiện KT-XH của những hệ sinh thái nông nghiệp, nhằm thu đƣợc sản lƣợng cao, hiệu quả kinh tế lớn và sản phẩm hàng hoá ngày một nhiều hơn.
Việc tăng sản lƣợng, tăng sản phẩm hàng hoá và nâng cao hiệu quả kinh tế này phải gắn liền với việc ổn định, giữ vững và bồi dƣỡng độ màu mỡ của đất, bảo vệ môi trƣờng. Đây chính là mục tiêu của phát triển bền vững mà các vùng đồi núi phải vƣơn đến. Mục tiêu của phát triển bền vững ở vùng đồi núi là: + Bảo tồn đƣợc tài nguyên thiên nhiên, cân bằng sinh thái và không gây ô nhiễm môi trƣờng. Đó là một hệ thống nông nghiệp sử dụng tốt những nguyên liệu 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sẵn có tại chỗ và tái tạo đƣợc; các nguồn tài nguyên tái tạo sẽ đƣợc khai thác một cách hợp lý, tận dụng các chất thải, các phụ phẩm từ các dây chuyền sản xuất chính.
+ Đáp ứng đƣợc các nhu cầu tăng trƣởng kinh tế, trƣớc mắt cũng nhƣ lâu dài một cách ổn định. + Về mặt xã hội, không tạo ra sự bất bình đẳng và sự phân hoá quá mức giữa ngƣời giàu và ngƣời nghèo, giữa ngƣời kinh và những ngƣời dân tộc khác. Để làm đƣợc việc này cần tạo điều kiện để thiết lập một hệ thống tổ chức xã hội phát huy đƣợc sự hợp tác tƣơng trợ trong nông thôn trên cơ sở kinh tế hộ nông dân nhằm khai thác tốt nguồn nhân lực và tài nguyên thiên nhiên của từng vùng sinh thái, đem lại lợi ích cho cả cộng đồng. Nhƣ vậy, đối với vùng đồi núi, việc xây dựng một nền nông nghiệp sinh thái là cơ sở của sự phát triển bền vững.
Tuy nhiên không thể có một giải pháp chung cho mọi vùng đồi núi của Việt Nam. Huyện Đại Từ thuộc khu vực trung du miền núi phía Bắc, với địa hình chủ yếu là đồi cao, núi thấp. Dân cƣ sinh sống tại đây ngoài ngƣời dân bản địa (với nhiều dân tộc: Kinh, tày, mông, dao, sán rìu.) còn có rất đông ngƣời dân nhập cƣ từ các lãnh thổ khác [13]. Với thành phần dân tộc đa dạng, địa hình đồi núi, điều kiện tự nhiên mang tính chuyển tiếp giữa khu vực đồng bằng và vùng núi cao, Đại Từ trong chiến lƣợc phát triển KT-XH cần đƣa ra những định hƣớng hợp lý nhằm mục tiêu phát triển bền vững nói chung và phát triển bền vững nông, lâm nghiệp nói riêng.
Địa mạo trong phát triển nông-lâm nghiệp bền vững - Địa mạo học là một khoa học nhằm mục đích để nghiên cứu địa hình bề mặt Trái Đất và làm sáng tỏ nguyên nhân thành tạo và biến đổi của chúng.X Sukin, địa mạo học là một ngành của địa lý tự nhiên, nghiên cứu địa hình bề mặt Trái Đất trong quá trình phát triển của nó và nó còn là một trong những thành phần của môi trƣờng địa lý, nghĩa là nó có mối quan hệ qua lại và phụ thuộc lẫn nhau với tất cả các thành phần khác nhau ở trong môi trƣờng đó – cấu trúc địa chất, khí hậu, nƣớc trên mặt và nƣớc ngầm, lớp phủ thổ nhƣỡng và thực vật, động vật – và với toàn bộ môi trƣờng đó [1].