Luận án tiến sĩ hus nghiên cứu đánh giá cảnh quan phục vụ định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ lưu vực sông lại giang

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đánh giá cảnh quan nhằm định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ lưu vực sông Lại Giang, góp phần phát triển bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Huyền
• Người hướng dẫn: GS. Trương Quang Hải
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa lý tự nhiên
• Đề tài: Nghiên Cứu Đánh Giá Cảnh Quan Phục Vụ Định Hƣớng Sử Dụng Hợp Lý Lãnh Thổ Lƣu Vực Sông Lại Giang
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 0.2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 0.3. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.4. NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 0.5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• 0.6. LUẬN ĐIỂM BẢO VỆ
• 0.7. CƠ SỞ TÀI LIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu cảnh quan cho sử dụng hợp lý lãnh thổ
• 1.3. Tổng quan về phân cấp phòng hộ đầu nguồn trong sử dụng hợp lý lãnh thổ lưu vực sông
• 1.4. Tổng quan các nghiên cứu ở Bình Định và lưu vực sông Lại Giang
• 1.5. Cơ sở lý luận, phương pháp tiếp cận nghiên cứu, đánh giá cảnh quan phục vụ định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ lưu vực sông Lại Giang
• 1.5.1. Các quan niệm và khái niệm
• 1.5.2. Lý luận chung về nghiên cứu, đánh giá cảnh quan phục vụ định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ lưu vực sông Lại Giang
• 1.5.3. Quan điểm, hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.5.3.1. Quan điểm nghiên cứu
• 1.5.3.2. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN LƢU VỰC SÔNG LẠI GIANG
• 2.1. Các nhân tố thành tạo cảnh quan
• 2.1.1. Thổ nhưỡng
• 2.1.2. Lớp phủ thực vật
• 2.1.3. Hoạt động của con người
• 2.1.4. Tai biến thiên nhiên
• 2.2. Phân tích cấu trúc cảnh quan lưu vực sông Lại Giang
• 2.2.1. Hệ thống phân loại cảnh quan
• 2.2.2. Phân tích đặc điểm, chức năng các đơn vị cảnh quan lưu vực sông Lại Giang
• 2.2.3. Phân tích động lực và biến đổi cảnh quan
• 2.2.4. Sự phân hóa cảnh quan và lát cắt cảnh quan lưu vực sông Lại Giang
• 2.2.5. Phân vùng cảnh quan lưu vực sông Lại Giang
• 2.2.5.1. Nguyên tắc và phương pháp phân vùng
• 2.2.5.2. Chỉ tiêu phân vùng cảnh quan
• 2.2.5.3. Đặc điểm các tiểu vùng cảnh quan lãnh thổ lưu vực sông Lại Giang
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN VÀ PHÂN TÍCH LƢU VỰC PHỤC VỤ ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NÔNG LÂM NGHIỆP LƢU VỰC SÔNG LẠI GIANG
• 3.1. Phân cấp phòng hộ đầu nguồn lưu vực sông Lại Giang
• 3.1.1. Phân tích xói mòn tiềm năng đất ở lưu vực sông Lại Giang
• 3.1.2. Phân cấp phòng hộ đầu nguồn lưu vực sông Lại Giang
• 3.2. Đánh giá cảnh quan phục vụ định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ lưu vực sông Lại Giang
• 3.2.1. Đánh giá cảnh quan về khả năng sử dụng đất phục vụ định hướng phát triển nông, lâm nghiệp lưu vực sông Lại Giang
• 3.2.2. Đánh giá cảnh quan và phân hạng mức độ thích hợp các loại cây trồng phục vụ định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ lưu vực sông Lại Giang
• 3.3. Kiểm tra kết quả đánh giá cảnh quan với hiện trạng phân bố, sử dụng
• 3.4. Đề xuất định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ cho phát triển nông - lâm nghiệp ở lưu vực sông Lại Giang
• 3.4.1. Đề xuất định hướng sử dụng lãnh thổ theo chức năng của các loại cảnh quan
• 3.4.2. Đề xuất định hướng không gian sử dụng lãnh thổ cho phát triển nông lâm nghiệp theo tiểu vùng cảnh quan
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• Danh mục các công trình khoa học
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đánh giá cảnh quan lãnh thổ lưu vực sông Lại Giang

Nghiên cứu đánh giá cảnh quan lãnh thổ lưu vực sông Lại Giang là một công trình quan trọng nhằm xác định và phân tích các yếu tố tự nhiên và nhân tạo ảnh hưởng đến cảnh quan khu vực này. Lưu vực sông Lại Giang, với diện tích khoảng 1683,27 km2, là nơi có nhiều tiềm năng phát triển kinh tế, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức về môi trường. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cảnh quan mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và xã hội của lưu vực sông Lại Giang

Lưu vực sông Lại Giang nằm ở tỉnh Bình Định, có địa hình chủ yếu là núi và đồi, chiếm khoảng 80% diện tích. Đặc điểm khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loại cây trồng. Tuy nhiên, đời sống của người dân trong khu vực vẫn còn nhiều khó khăn, với tỷ lệ nghèo đói cao.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu cảnh quan trong phát triển bền vững

Nghiên cứu cảnh quan không chỉ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến môi trường mà còn hỗ trợ trong việc phát triển bền vững. Việc đánh giá cảnh quan sẽ cung cấp thông tin cần thiết cho các quyết định quy hoạch và quản lý tài nguyên, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

II. Vấn đề và thách thức trong quản lý cảnh quan lưu vực sông Lại Giang

Lưu vực sông Lại Giang đang phải đối mặt với nhiều vấn đề nghiêm trọng như lũ lụt, xói mòn đất, và ô nhiễm nguồn nước. Những vấn đề này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động tiêu cực đến đời sống của người dân. Việc quản lý tài nguyên thiên nhiên trong khu vực này cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

2.1. Tình trạng ô nhiễm và suy thoái môi trường

Ô nhiễm nguồn nước và suy thoái môi trường là những vấn đề nghiêm trọng tại lưu vực sông Lại Giang. Nguồn nước bị ô nhiễm do hoạt động sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt của người dân, dẫn đến chất lượng nước suy giảm.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến cảnh quan

Biến đổi khí hậu đã gây ra những thay đổi đáng kể trong điều kiện khí hậu và môi trường tại lưu vực sông Lại Giang. Tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ lụt ngày càng gia tăng, ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp và đời sống của người dân.

III. Phương pháp nghiên cứu đánh giá cảnh quan lãnh thổ lưu vực sông Lại Giang

Phương pháp nghiên cứu đánh giá cảnh quan được áp dụng trong luận án này bao gồm phân tích cấu trúc cảnh quan, đánh giá tác động của các yếu tố tự nhiên và nhân tạo, và phân cấp phòng hộ đầu nguồn. Những phương pháp này giúp xác định rõ ràng các yếu tố ảnh hưởng đến cảnh quan và đề xuất các giải pháp quản lý hiệu quả.

3.1. Phân tích cấu trúc cảnh quan

Phân tích cấu trúc cảnh quan giúp xác định các thành phần chính của cảnh quan, từ đó đánh giá được sự phân hóa và tương tác giữa các yếu tố tự nhiên và nhân tạo. Điều này rất quan trọng trong việc đề xuất các giải pháp quản lý tài nguyên.

3.2. Đánh giá tác động của con người đến cảnh quan

Hoạt động của con người, bao gồm nông nghiệp, đô thị hóa và khai thác tài nguyên, có tác động lớn đến cảnh quan. Việc đánh giá những tác động này giúp nhận diện các vấn đề và tìm kiếm giải pháp khắc phục.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu đánh giá cảnh quan

Kết quả nghiên cứu đánh giá cảnh quan có thể được ứng dụng trong việc quy hoạch và quản lý tài nguyên thiên nhiên tại lưu vực sông Lại Giang. Những đề xuất từ nghiên cứu sẽ giúp các cấp chính quyền địa phương trong việc xây dựng các chiến lược phát triển bền vững, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

4.1. Đề xuất định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ

Đề xuất định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ dựa trên kết quả đánh giá cảnh quan sẽ giúp tối ưu hóa việc khai thác tài nguyên thiên nhiên, đồng thời bảo vệ môi trường. Các loại hình sử dụng đất sẽ được phân loại và quy hoạch một cách hợp lý.

4.2. Tăng cường quản lý tài nguyên thiên nhiên

Quản lý tài nguyên thiên nhiên cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả, bao gồm việc giám sát chất lượng nước, bảo vệ rừng và phát triển nông nghiệp bền vững. Những biện pháp này sẽ giúp cải thiện tình trạng môi trường và nâng cao đời sống người dân.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu cảnh quan lưu vực sông Lại Giang

Nghiên cứu đánh giá cảnh quan lãnh thổ lưu vực sông Lại Giang đã chỉ ra những vấn đề và thách thức trong quản lý tài nguyên thiên nhiên. Tương lai của nghiên cứu này cần tiếp tục được phát triển để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu liên tục

Nghiên cứu liên tục về cảnh quan và môi trường là cần thiết để theo dõi và đánh giá các thay đổi trong khu vực. Điều này sẽ giúp đưa ra các giải pháp kịp thời và hiệu quả.

5.2. Hướng phát triển bền vững trong tương lai

Hướng phát triển bền vững cần được chú trọng, bao gồm việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Các chính sách và chiến lược cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu cấu trúc và đánh giá chức năng cảnh quan nhằm phục vụ định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ theo lưu vực sông là một trong những hướng tiếp cận mũi nhọn của Địa lý học ứng dụng và Sinh thái cảnh quan hiện đại. Trong bối cảnh suy thoái tài nguyên, biến đổi khí hậu và xung đột lợi ích giữa vùng thượng lưu - hạ lưu gia tăng, việc thiết lập cơ sở khoa học để tối ưu hóa không gian sử dụng đất trở thành yêu cầu cấp bách. Luận án tiến sĩ Địa lý tự nhiên của tác giả Nguyễn Thị Huyền (2015), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Trương Quang Hải và TS. Lương Thị Vân tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội, đã giải quyết thấu đáo bài toán này trên một địa bàn mang tính đại diện cao cho khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ: lưu vực sông Lại Giang.

Research gap then chốt mà công trình nhận diện và tập trung xử lý là sự thiếu vắng một khung phân tích tích hợp giữa Khoa học Cảnh quan truyền thống (phân tích cấu trúc, phân loại, phân vùng theo trường phái địa tổng thể) với mô hình phân tích lưu vực thủy văn (đặc biệt là lượng hóa xói mòn tiềm năng và phân cấp phòng hộ đầu nguồn) ở tỷ lệ bản đồ chi tiết 1:50.000. Các nghiên cứu trước đây thường thực hiện đơn lẻ: hoặc đánh giá thích nghi sinh thái thuần túy theo đơn vị hành chính mà bỏ qua tính liên kết thủy văn thượng - hạ lưu (Trần An Phong, 1995; Nguyễn Cao Huần, 2000), hoặc phân vùng thủy văn - xói mòn ở cấp độ vĩ mô mà thiếu sự tích hợp vi thể vào các đơn vị cảnh quan kiểu loại (Võ Đại Hải, 1997; Lương Thị Vân, 2000).

Để lấp đầy khoảng trống này, luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 2 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Cấu trúc không gian, quy luật phân hóa tự nhiên và hệ thống phân loại cảnh quan lưu vực sông Lại Giang được xác lập như thế nào ở tỷ lệ 1:50.000?
• RQ2: Mức độ xung yếu xói mòn tiềm năng và trật tự phân cấp phòng hộ đầu nguồn của lưu vực sông Lại Giang diễn ra theo quy luật định lượng nào?
• RQ3: Mức độ thích ứng sinh thái của các loại cảnh quan đối với các loại hình sử dụng đất (LHSDĐ) nông - lâm nghiệp chủ yếu đạt mức độ nào theo tiêu chuẩn phân hạng quốc tế?
• RQ4: Mô hình tổ chức không gian sử dụng hợp lý lãnh thổ theo tiểu vùng cảnh quan cần được thiết lập ra sao nhằm đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và an ninh sinh thái?

Hai giả thuyết/luận điểm bảo vệ cốt lõi gồm:

• H1: Sự tương tác giữa nền tảng cấu trúc địa chất - địa mạo nhiệt đới gió mùa với tác động nhân sinh sâu sắc đã tạo nên sự phân hóa đa dạng của cấu trúc cảnh quan lưu vực sông Lại Giang, cấu thành từ 1 kiểu cảnh quan rừng kín thường xanh nhiệt đới ẩm mưa mùa, 3 lớp, 6 phụ lớp, 13 hạng, 111 loại cảnh quan và 6 tiểu vùng cảnh quan (TVCQ).
• H2: Việc tích hợp phân tích lưu vực (thông qua lượng hóa phân cấp phòng hộ đầu nguồn) với đánh giá cảnh quan đa tiêu chí cung cấp luận cứ khoa học có độ chính xác cao cho định hướng tổ chức không gian sử dụng hợp lý lãnh thổ nông - lâm nghiệp từ quy mô toàn lưu vực đến từng tiểu vùng cảnh quan.

Phạm vi nghiên cứu bao trùm toàn bộ diện tích phần đất liền của lưu vực sông Lại Giang là 1.683,27 km², thuộc địa bàn các huyện Hoài Ân, Hoài Nhơn, An Lão (tỉnh Bình Định) và xã Ba Trang (huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi), nơi có địa hình đồi núi chiếm tới 80% diện tích tự nhiên và dân số năm 2010 xấp xỉ 325.000 người.

Literature Review và Positioning

Cơ sở lý luận về Khoa học Cảnh quan (Landscape Science) bắt nguồn từ học thuyết về các đới thiên nhiên và tính toàn vẹn của thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên do V.V. Dokuchaev khởi xướng cuối thế kỷ XIX, được L.S. Berg (1913) định hình qua khái niệm cảnh quan địa lý như một thể thống nhất hòa hợp của địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng, lớp phủ thực vật và hoạt động nhân sinh. Đến giữa thế kỷ XX, Carl Troll (1939) thiết lập trường phái Sinh thái cảnh quan (Landscape Ecology), kết hợp cấu trúc không gian của địa lý với chức năng sinh thái. Cuối thế kỷ XX, V.B. Sochava nâng tầm lý luận cảnh quan thành học thuyết về "địa tổng thể" (geosystem) với quan điểm hệ thống - động lực.

Trong bức tranh học thuật quốc tế, có sự đối thoại và tranh luận giữa hai trường phái chính:

• Trường phái Bắc Mỹ (điển hình: Forman & Godron, 1986; Turner, 1989): Tập trung chủ yếu vào sinh thái cảnh quan hình thái (spatial pattern and ecological processes), phân tích cấu trúc mảng - hành lang - nền (patch-corridor-matrix) và mô hình hóa tác động sinh thái.
• Trường phái Đông Âu - Nga (Dokuchaev, Berg, Isachenko, Nikolaev): Chú trọng cấu trúc phát sinh, phân loại kiểu loại (typological classification) và phân vùng địa lý tự nhiên (regionalization) phục vụ quy hoạch lãnh thổ.

Song song đó, lý thuyết phân tích lưu vực sông và xói mòn phát triển mạnh mẽ từ các mô hình thực nghiệm định lượng như phương trình mất đất phổ dụng USLE của Wischmeier & Smith (1965, 1978), mô hình phương trình hồi quy phân cấp đầu nguồn (Watershed-Classification) của David Woolridge (1980s) ứng dụng tại Canada, Hoa Kỳ và Ủy ban Sông Mêkông (Thái Lan), cùng các mô hình năng lượng dòng chảy hiện đại.

Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế đương đại, luận án của Nguyễn Thị Huyền có sự tương đồng và tiếp nối các công trình nghiên cứu biến động cảnh quan lưu vực sông dưới áp lực nhân sinh như nghiên cứu của Xiu-qin Wu & Yun-long Cai (2004) tại lưu vực sông Tarim (Trung Quốc), Fujihara và cộng sự (2005) tại lưu vực sông Nagara (Nhật Bản), hay Yixing Feng & Geping Luo (2011) tại lưu vực sông Manas (Tân Cương). Tuy nhiên, điểm khác biệt mang tính đột phá của luận án nằm ở chỗ: trong khi các nghiên cứu quốc tế kể trên chủ yếu dừng lại ở việc quan trắc chuỗi biến động quá khứ bằng viễn thám, luận án đã chủ động liên kết cơ chế thủy văn phân cấp phòng hộ với ma trận đánh giá thích nghi sinh thái đa chỉ tiêu, giải quyết trọn vẹn bài toán quy hoạch không gian sử dụng đất đa mục tiêu.

Tại Việt Nam, công trình kế thừa hệ thống phân loại cảnh quan kiểu loại của Vũ Tự Lập (1976), Phạm Hoàng Hải và cộng sự (1997), Trương Quang Hải (1991, 2008), đồng thời vận dụng khung lý thuyết đánh giá cảnh quan kinh tế sinh thái của Nguyễn Cao Huần (2000, 2005) và phương pháp lượng hóa dòng chảy mặt của Lương Thị Vân (2000). Luận án đã định vị chính xác vị trí học thuật bằng việc chuyển dịch từ mô tả định tính sang mô hình hóa không gian định lượng có độ phân giải cao.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc hoàn thiện lý luận Địa lý tự nhiên ứng dụng và Sinh thái cảnh quan thông qua 3 trụ cột:

1. Mở rộng học thuyết Địa tổng thể (Geosystem Theory) của V.B. Sochava và trường phái Cảnh quan học Nga trong điều kiện nhiệt đới gió mùa ẩm đặc thù ven biển Nam Trung Bộ Việt Nam. Luận án chứng minh rằng tính toàn vẹn của địa tổng thể không chỉ được kiểm soát bởi quy luật đai cao và địa đới mà còn bị chi phối mạnh mẽ bởi cấu trúc sơn văn dạng bồn trũng khép kín của lưu vực sông ngắn, dốc.
2. Phát triển lý thuyết Đánh giá cảnh quan kinh tế - sinh thái của Nguyễn Cao Huần (2005): Luận án bổ sung tham số "năng lượng xói mòn tiềm năng" và "cấp độ phòng hộ xung yếu" như một biến số tiền định đoạt (determinant constraint) trước khi tiến hành quy trình đánh giá mức độ thích nghi sinh thái (S1, S2, S3, N) cho từng loại cây trồng.
3. Chuyển dịch mô hình nhận thức (Paradigm Shift): Chuyển từ quan niệm quy hoạch đất đai cục bộ theo ranh giới hành chính sang quan niệm quy hoạch lãnh thổ dựa trên tính liên kết dòng năng lượng và vật chất của lưu vực sông (Watershed-based Spatial Planning Paradigm).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 hệ lý thuyết nền tảng: Cảnh quan học cấu trúc - chức năng, Thủy văn - xói mòn lưu vực sông và Lý thuyết Phát triển bền vững đa mục tiêu.

Mô hình phân tích không gian được thiết lập qua quy trình 4 giai đoạn logic chặt chẽ:

• Giai đoạn 1: Phân tích cấu trúc đứng (mối quan hệ phát sinh giữa địa chất, địa mạo, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng, lớp phủ thực vật) và cấu trúc ngang (thiết lập bản đồ 111 loại cảnh quan trên nền GIS tỷ lệ 1:50.000).
• Giai đoạn 2: Lượng hóa nguy cơ xói mòn và dòng chảy mặt thông qua thuật toán năng lượng dòng chảy, từ đó phân cấp phòng hộ đầu nguồn thành 3 cấp độ: Rất xung yếu (PHRXY), Xung yếu (PHXY) và Ít xung yếu.
• Giai đoạn 3: Đánh giá thích nghi sinh thái cảnh quan đa biến (Ecological Land Suitability Evaluation) cho 5 nhóm/loại hình cây trồng kinh tế chủ lực (lúa nước, cây hàng năm, cây ăn quả, cây công nghiệp dài ngày - hồ tiêu, rừng sản xuất) theo khung phân hạng FAO cải tiến kết hợp ma trận ALES-GIS.
• Giai đoạn 4: Chồng xếp không gian giữa bản đồ phân cấp phòng hộ, bản đồ thích nghi sinh thái và bản đồ hiện trạng để xác lập 6 tiểu vùng cảnh quan với định hướng sử dụng đất tối ưu.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho các lưu vực sông ven biển miền Trung có độ chia cắt địa hình sâu, độ dốc lớn (>80% đồi núi), lượng mưa phân bố tập trung theo mùa và chịu tác động phân hóa sâu sắc của các hoạt động dân sinh.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ triết lý thực chứng diễn dịch (Positivism/Post-positivism) kết hợp phương pháp luận hệ thống - cấu trúc chức năng. Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa phương pháp (Mixed-methods Design) đan xen giữa mô hình hóa dữ liệu không gian định lượng, phân tích thực nghiệm phòng thí nghiệm và khảo sát thực địa kiểm chứng (Ground-truthing).

Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai qua hệ thống phân vị cảnh quan gồm 6 cấp: Phụ hệ thống (1) $\rightarrow$ Kiểu cảnh quan (1) $\rightarrow$ Lớp cảnh quan (3) $\rightarrow$ Phụ lớp cảnh quan (6) $\rightarrow$ Hạng cảnh quan (13) $\rightarrow$ Loại cảnh quan (111). Cấp đánh giá cơ sở là đơn vị loại cảnh quan, được tổng hợp vào 6 tiểu vùng cảnh quan phục vụ chỉ đạo không gian vĩ mô.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế nghiêm ngặt:

• Khảo sát thực địa: Tác giả tiến hành nhiều đợt khảo sát thực địa từ năm 2009 đến 2014 theo 3 tuyến khảo sát chính cắt ngang và dọc lưu vực sông Lại Giang (sông An Lão, sông Kim Sơn và dòng chính Lại Giang), tiến hành mô tả lát cắt cảnh quan, đối soát thực tế lớp phủ và đo đạc các điểm tọa độ GPS.
• Thu thập và kế thừa dữ liệu: Xử lý chuỗi số liệu khí tượng - thủy văn nhiều năm (1978–2010) tại các trạm An Hòa, Bồng Sơn, Hoài Nhơn; dữ liệu phân tích từ 1.210 phẫu diện đất trên địa bàn tỉnh Bình Định do Hội Khoa học Đất Việt Nam thực hiện; bản đồ hiện trạng sử dụng đất và bản đồ lâm nghiệp năm 2010.
• Tam giác hóa phương pháp (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa giải đoán ảnh viễn thám độ phân giải cao $\leftrightarrow$ phân tích GIS không gian $\leftrightarrow$ khảo nghiệm phẫu diện đất thực địa $\leftrightarrow$ tham vấn chuyên gia và cơ quan quản lý nông lâm nghiệp địa phương.

Data và phân tích

Phân tích định lượng xói mòn tiềm năng (XMTN) và phân cấp phòng hộ đầu nguồn được vận dụng thông qua mô hình năng lượng dòng chảy mặt trên nền lưới ô vuông không gian (pixel 50m $\times$ 50m, tương ứng 0,25 ha thực địa) tích hợp trên Mô hình số độ cao (DEM):

$$Y = DOC^{0,75} \times \Delta H^{0,5} \times MUA^{1,5}$$

Trong đó:

• $DOC$: Độ dốc trung bình bề mặt địa hình tại điểm xét;
• $\Delta H$: Độ chênh cao địa hình trong lưu vực cấp 3 (hiệu số giữa độ cao điểm xét với độ cao thấp nhất lưu vực);
• $MUA$: Lượng mưa trung bình nhiều năm (phân bố từ 1.800 mm đến trên 3.200 mm/năm).

Chỉ số xói mòn tiềm năng đất tiếp tục được hiệu chỉnh qua ma trận kết hợp với hệ số xói mòn thổ nhưỡng ($K$), tạo lập chỉ số $Y_3$ phân chia lưu vực thành 5 cấp xói mòn tiềm năng: Cấp 1 (rất yếu, chiếm 13,01%), Cấp 2 (yếu, 18,35%), Cấp 3 (trung bình, 21,80%), Cấp 4 (mạnh, 28,34%), Cấp 5 (rất mạnh, 18,50%).

Phần mềm chuyên dụng được áp dụng bao gồm: MapInfo Professional, ArcGIS, kết hợp mô hình ALES trong tính toán điểm số thích nghi sinh thái và xử lý thống kê không gian.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập cấu trúc cảnh quan phân hóa cao độ: Toàn bộ diện tích 1.683,27 km² của lưu vực Lại Giang được cấu trúc hóa thành 1 kiểu cảnh quan (rừng kín thường xanh nhiệt đới ẩm mưa mùa), 3 lớp (vùng núi, vùng đồi, vùng đồng bằng), 6 phụ lớp, 13 hạng và 111 loại cảnh quan. Lớp cảnh quan đồi và núi chiếm trên 80% tổng diện tích, đóng vai trò quyết định đến tính ổn định sinh thái và chu trình thủy văn toàn vùng.
2. Lượng hóa không gian phân cấp phòng hộ đầu nguồn: Nghiên cứu đã bóc tách chính xác diện tích các cấp phòng hộ đầu nguồn trên toàn lưu vực: diện tích Phòng hộ rất xung yếu (PHRXY) chiếm 32,82% (552,50 km²), Phòng hộ xung yếu (PHXY) chiếm 27,24% (458,54 km²) và diện tích Ít xung yếu chiếm 39,94% (672,23 km²).
3. Phát hiện bất cập và xung đột nghiêm trọng trong quy hoạch lâm nghiệp hiện hữu: Khi đối soát bản đồ phân cấp phòng hộ tính toán với bản đồ Quy hoạch 3 loại rừng năm 2010 của địa phương, luận án chỉ ra có tới 15.345 ha đất thuộc diện Phòng hộ rất xung yếu tự nhiên nhưng thực tế lại đang bị quy hoạch thành rừng sản xuất hoặc nương rẫy nông nghiệp; ngược lại, có khoảng 8.760 ha đất ít xung yếu lại đưa vào rừng phòng hộ nghiêm ngặt, gây lãng phí nguồn lực sinh kế của người dân.
4. Xác định tiềm năng thích nghi sinh thái cây trồng: Kết quả đánh giá thích nghi sinh thái cho thấy tiềm năng mở rộng các loại cây công nghiệp giá trị cao (tiêu, điều) và cây ăn quả tập trung tại các bậc thềm đồi lượn sóng huyện Hoài Ân và bán sơn địa Hoài Nhơn với tổng diện tích đạt mức rất thích hợp (S1) và thích hợp trung bình (S2) lên tới hơn 32.000 ha.
5. Phân hóa không gian thành 6 tiểu vùng cảnh quan đặc trưng:
   • TVCQ 1: Núi cao - trung bình phía Bắc An Lão (nguồn sinh thủy tối quan trọng, ưu tiên bảo vệ nghiêm ngặt PHRXY).
   • TVCQ 2: Núi trung bình và đồi trung lưu sông An Lão (phát triển lâm nghiệp kết hợp kinh tế vườn rừng).
   • TVCQ 3: Vùng núi cao phía Tây Hoài Ân (đầu nguồn sông Kim Sơn, phòng hộ xung yếu).
   • TVCQ 4: Thung lũng và đồi gò Hoài Ân (trung tâm phát triển nông - lâm kết hợp, kinh tế trang trại cây ăn quả).
   • TVCQ 5: Vùng đồi núi thấp và thung lũng ven biển Hoài Nhơn (vùng chuyển tiếp nông - lâm nghiệp, cây công nghiệp ngắn ngày).
   • TVCQ 6: Đồng bằng tích tụ hạ lưu và cồn cát ven biển Lại Giang (vùng thâm canh lúa nước, hoa màu và nuôi trồng thủy sản).

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý thuyết: Cung cấp một phương pháp luận tích hợp chuẩn mực giữa Địa lý cảnh quan và Địa mạo - Thủy văn định lượng, chứng minh tính tất yếu của việc lồng ghép phân tích lưu vực vào hệ thống phân loại cảnh quan.
• Đổi mới phương pháp: Quy trình tích hợp thuật toán năng lượng dòng chảy mặt ($Y = DOC^{0,75} \times \Delta H^{0,5} \times MUA^{1,5}$) trên ô lưới pixel 50m $\times$ 50m với bản đồ cảnh quan 1:50.000 có khả năng chuyển giao và nhân rộng cho toàn bộ các hệ thống lưu vực sông duyên hải miền Trung (như lưu vực sông Ba, Trà Khúc, Thu Bồn, Vu Gia).
• Ứng dụng thực tiễn & Chính sách: Cung cấp bản đồ quy hoạch không gian chi tiết, luận cứ điều chỉnh phân định 3 loại rừng (đặc dụng, phòng hộ, sản xuất) sát với thực tế sinh thái cho Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Bình Định và Quảng Ngãi; thiết lập hành lang bảo vệ nguồn nước ngọt, giảm thiểu hiểm họa sạt lở đất và lũ quét ở thượng nguồn.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận 3 hạn chế học thuật:

• Tính liên tục của chuỗi dữ liệu giám sát xói mòn thực tế: Các tham số xói mòn chủ yếu dựa trên mô hình hóa năng lượng dòng chảy và phẫu diện đất tĩnh; thiếu các trạm quan trắc ô tiêu chuẩn đo đạc lượng đất mất (runoff plots) liên tục theo thời gian thực tại các tiểu lưu vực thử nghiệm.
• Động lực biến đổi cảnh quan vi mô: Nghiên cứu tập trung sâu vào cấu trúc đứng và cấu trúc ngang, trong khi cấu trúc thời gian (biến đổi trạng thái cảnh quan theo mùa và các kịch bản khí hậu cực đoan trong tương lai) chỉ mới được phân tích ở mức khái quát hóa.
• Tích hợp động lực kinh tế lượng: Mô hình đánh giá thích nghi sinh thái chủ yếu dựa trên các chỉ tiêu sinh lý cây trồng và thổ nhưỡng - sinh khí hậu; các biến số về thị trường tiêu thụ nông sản, biến động giá và chuỗi giá trị logistics chưa được tích hợp đồng thời vào hàm tối ưu hóa không gian.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần mở rộng:

1. Thiết lập mô hình động lực cảnh quan tích hợp biến đổi khí hậu (Cellular Automata - Markov Chain) nhằm dự báo xu thế chuyển dịch lớp phủ đến năm 2030–2050.
2. Ứng dụng công nghệ ảnh viễn thám siêu phổ (Hyperspectral) và dữ liệu Radar xuyên mây để giám sát độ ẩm đất và chất lượng sinh khối rừng theo chu kỳ tuần/tháng.
3. Lượng giá dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services Valuation) và nghiên cứu cơ chế Chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) giữa vùng hạ lưu Hoài Nhơn và vùng thượng nguồn An Lão.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học ngành Địa lý tự nhiên, Quản lý tài nguyên môi trường và Bản đồ học tại các cơ sở đào tạo lớn như VNU-HUS, Đại học Quy Nhơn, Đại học Sư phạm Hà Nội; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành cảnh quan - thủy văn.
• Chuyển đổi ngành & Ứng dụng thực tiễn: Giúp ngành lâm nghiệp và nông nghiệp tỉnh Bình Định tái cơ cấu cơ cấu cây trồng, chuyển đổi hàng nghìn hecta đất lâm nghiệp kém hiệu quả sang mô hình nông - lâm kết hợp, trồng rừng gỗ lớn bản địa gắn với cây công nghiệp có giá trị cao.
• Hoạch định chính sách cấp tỉnh: Cung cấp luận cứ cốt lõi cho việc điều chỉnh Quy hoạch bảo vệ và phát triển rừng giai đoạn 2011–2020 và tầm nhìn 2030 của tỉnh Bình Định; tối ưu hóa phân bổ ngân sách các chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó biến đổi khí hậu.
• Lợi ích xã hội & Môi trường: Góp phần ổn định sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số (H'rê, Ba Na) vùng cao An Lão, giảm thiểu thiệt hại do lũ bùn đá, sạt lở đất mùa mưa bão cho hơn 30 vạn cư dân hạ lưu sông Lại Giang.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Địa lý: Tiếp cận phương pháp luận phân cấp phòng hộ đầu nguồn tích hợp đánh giá cảnh quan đa chỉ tiêu và kỹ thuật xử lý GIS - DEM chuyên sâu.
• Các nhà quản lý tài nguyên & Sở KH&CN, Sở TN&MT, Sở NN&PTNT: Sử dụng trọn bộ cơ sở dữ liệu số hóa tỷ lệ 1:50.000 về 111 loại cảnh quan và 6 tiểu vùng cảnh quan để lập quy hoạch sử dụng đất và chiến lược phát triển kinh tế sinh thái.
• Ban Quản lý rừng phòng hộ & Doanh nghiệp nông - lâm nghiệp: Nắm vững ngưỡng phân cấp xung yếu để bố trí chính xác các diện tích khoanh nuôi bảo vệ nghiêm ngặt, chuyển đổi mô hình nông lâm kết hợp đạt hiệu quả kinh tế cao nhất.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng học thuyết Địa tổng thể (Geosystem Theory) bằng việc tích hợp thành công mô hình năng lượng dòng chảy mặt thủy văn vào ma trận phân loại cảnh quan nhiệt đới gió mùa, chuyển hóa một khái niệm không gian hình thái tĩnh thành một công cụ lượng hóa rủi ro xói mòn và phòng hộ sinh thái động.

2. Phương pháp nghiên cứu có điểm gì cải tiến so với các công trình đi trước? So với phương pháp đánh giá đất đai truyền thống của FAO (1976) hay nghiên cứu phân vùng cảnh quan đơn thuần của Vũ Tự Lập (1976), Trương Quang Hải (1991), luận án đã số hóa định lượng trên mô hình lưới pixel 50m $\times$ 50m tích hợp DEM, giải quyết triệt để bài toán chồng xếp giữa 111 đơn vị loại cảnh quan với hàm năng lượng xói mòn $Y = DOC^{0,75} \times \Delta H^{0,5} \times MUA^{1,5}$.

3. Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa thực tiễn nhất từ dữ liệu là gì? Phát hiện về sự "lệch pha" nghiêm trọng trong quy hoạch 3 loại rừng năm 2010 của địa phương: hơn 15.345 ha đất thuộc cấp Phòng hộ rất xung yếu tự nhiên đang bị khai thác sản xuất không an toàn, trong khi hơn 8.760 ha đất ít xung yếu lại bị khoanh giữ làm rừng phòng hộ, gây xung đột sinh kế và đe dọa an toàn môi trường toàn lưu vực.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) rõ ràng không? Có. Quy trình 4 bước được chuẩn hóa qua sơ đồ quy trình công nghệ GIS - Cảnh quan, với bảng tiêu chí định lượng điểm số thích nghi sinh thái cho từng nhóm cây trồng và công thức toán học tường minh, cho phép áp dụng ngay cho các lưu vực sông khác có điều kiện địa hình tương đồng.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Chuyển trọng tâm sang mô hình hóa kịch bản biến đổi khí hậu cực đoan tác động lên dòng chảy cát bùn, định giá dịch vụ hệ sinh thái cảnh quan (PES), và ứng dụng mạng lưới cảm biến IoT kết hợp viễn thám Radar để giám sát cảnh báo sạt lở đất thời gian thực trên toàn lưu vực Lại Giang.

Kết luận

1. Thiết lập thành công hệ thống phân loại cảnh quan lưu vực sông Lại Giang ở tỷ lệ 1:50.000 với 1 kiểu, 3 lớp, 6 phụ lớp, 13 hạng và 111 loại cảnh quan, phản ánh chính xác quy luật phân hóa thiên nhiên nhiệt đới ẩm mưa mùa bờ Đông Trường Sơn.
2. Lượng hóa chi tiết nguy cơ xói mòn và phân cấp phòng hộ đầu nguồn lưu vực: Phòng hộ rất xung yếu chiếm 32,82%, Phòng hộ xung yếu chiếm 27,24% và Ít xung yếu chiếm 39,94% diện tích tự nhiên.
3. Đánh giá toàn diện mức độ thích nghi sinh thái của 111 loại cảnh quan đối với 5 nhóm/loại hình cây trồng nông - lâm nghiệp kinh tế chủ lực, xác lập quỹ đất thích hợp cao (S1, S2) phục vụ tái cơ cấu sản xuất.
4. Đề xuất quy hoạch không gian sử dụng hợp lý lãnh thổ theo 6 tiểu vùng cảnh quan đặc trưng, giải quyết hài hòa mâu thuẫn giữa bảo tồn an ninh sinh thủy đầu nguồn và phát triển kinh tế vùng thấp.
5. Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu số hóa chuẩn mực, tạo đột phá phương pháp luận cho ngành Cảnh quan học ứng dụng và đóng góp trực tiếp cho sự nghiệp phát triển bền vững tỉnh Bình Định và dải đất miền Trung.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1:Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Chương 2: Đặc điểm cảnh quan lưu vực sông Lại Giang Chương 3: Đánh giá cảnh quan và phân tích lưu vực phục vụ định hướng không gian phát triển nông lâm nghiệp lưu vực sông Lại Giang 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN 1. Tổng quan các nghiên cứu cảnh quan cho sử dụng hợp lý lãnh thổ Là một đối tượng nghiên cứu cơ bản của các đơn vị lãnh thổ tự nhiên, CQ học ngày càng trở thành một hướng nghiên cứu quan trọng, một phương pháp tiếp cận hiệu quả của Địa lý ứng dụng[152]. Ra đời từ rất sớm (cuối thế kỷ XIX), đến nay Khoa học Cảnh quan (KHCQ) đã có những bước phát triển mạnh mẽ, ngày càng hoàn thiện hơn về cả lý luận, phương pháp và hướng tiếp cận nghiên cứu.

Theo đó,CQ không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu lý thuyết cơ bản, nghiên cứu cấu trúc không gian lãnh thổ mà còn nghiên cứu cả cấu trúc chức năng, động lực, đánh giá cho các mục đích phát triển kinh tế, sử dụng tài nguyên và BVMT, phục vụ định hướng SDHL lãnh thổ. Đặc biệt với xu thế hiện nay, cùng với các vấn đề cấp bách về môi trường, các NCCQ không chỉ dừng lại ở các hợp phần, lãnh thổ riêng lẻ mà đòi hỏi phải NCCQ một cách toàn diện, trên cơ sở tiếp cận liên ngành, liên vùng và liên quốc gia. Trong đó, NCCQlưu vực sông là mộthướng tiếp cận có hiệu quả cao. Có thể nói, NCCQ phục vụ định hướng SDHL lãnh thổ đã trải qua một thời gian dài, nội dung nghiên cứu đa dạng, gắn với nhiều công trình của các nhà khoa học nổi tiếng trên thế giới cũng như trong nước.

Nghiên cứu cảnh quan trên thế giới a. Khái quát về phát triển nghiên cứu cảnh quan cho sử dụng hợp lý lãnh thổ Nhiều nghiên cứucho rằng, KHCQ bắt đầu được định hình từ những mô tả đầu tiên về thiên nhiên của Hans Sachs (1537), Frankfurt (1556) [152] và trở thành học thuyết CQ vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, trên cơ sở nhận định của V.Docusaev về tính toàn vẹn lãnh thổ và thống nhất nội tại của mối quan hệ nhân quả giữa các hợp phần tự nhiên. Trong đó, công trình kinh điển của ông là Học thuyết về các đới thiên nhiên (còn gọi là đới lịch sử - tự nhiên). - Vào những năm 1920 - 1930, NCCQ được đặc trưng chủ yếu bởi các quá trình khảo sát, điều tra, khai thác lãnh thổ, tập trung ở các nước Đông Âu và Liên Xô (cũ) [65], với 2 hướng nghiên cứu chủ yếu, gồm: Hướng mô tả, lập bản đồ các yếu tố thành 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tạo và bản đồ CQ, tiêu biểu B.

- Từ những năm 1930 - 1960, NCCQ bắt đầu phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là sau Thế chiến thứ II (1945). Các vấn đề lý thuyết của CQ được quan tâm, bàn luận sôi nổi ở Nga và một số nước Đông Âu. Nhiều công trình đi vào nghiên cứu phân hoá cấu trúc và hình thái học của CQ (F. Điểm nhấn quan trọng của NCCQ thời kỳ này là sự phát triển các hệ thống phân vùng CQ (theo cá thể) và hệ thống phân loại CQ (theo kiểu loại) được áp dụng trên các quy mô lãnh thổ khác nhau.

Đồngthời, các công trình bắt đầu chuyển từ nghiên cứu định tính sang định lượng. Thời kì này còn được đánh dấu bởi quan niệm của C.Troll (1939) về sinh thái cảnh quan (STCQ) với hai trường phái nghiên cứu: Trường phái Bắc Mỹ tập trung vào hướng sinh thái của CQ, trường phái Châu Âu tập trung vào tính ứng dụng của CQ trong phân vùng lãnh thổ, quy hoạch, bảo tồn, đánh giá đất đai. Trong đó, nhân tố con người được xem là yếu tố thống nhất trong CQ [125, 133, 151]. - Vào những thập niên cuối TK XX, một bước ngoặt quan trọng của NCCQ là chuyển từ nghiên cứu cấu trúc sang nghiên cứu chức năng, động lực CQ với công trình điển hình của V.

Hướng nghiên cứu này thể hiện sự xâm nhập rộng rãi của quan điểm hệ thống vào khoa học, làm giàu thêm các khái niệm về CQ như tính hoàn chỉnh, tính thang bậc, tính tổ chức, tính hệ thống, tính vận động và biến đổi của CQ. Trong giai đoạn này, KHCQ đã đạt được nhiều thành công vượt bậc cả về lý luận và thực tiễn ứng dụng. Với một số lượng khổng lồ các công trình nghiên cứu, nội dung, phương pháp và hướng tiếp cận đa dạng ở cả Châu Âu, Bắc Mỹ [121, 122, 153], KHCQ đã mang lại hiệu quả to lớn cho việc khai thác, sử dụng TNTN lãnh thổ gắn với BVMT. Sự phát triển về phương pháp nghiên cứu gắn với khả năng tiếp cận dữ liệu và thông tin không gian nhờ công nghệ viễn thám, hệ thông tin địa lí (GIS), đã chuyển các NCCQ thiên về định tính (mô tả) sang định lượng và mô hình hóa.

Nội dung NCCQ được mở rộng, ngoài những nghiên cứu CQ tự nhiên, còn NCCQ văn hóa, CQ nhân sinh,., và mở rộng các ứng dụng CQ cho nhiều lĩnh vực quy hoạch hóa lãnh thổ, quốc tế hóa NCCQ. Điều này khẳng định, NCCQ luôn là một lựa chọn hiệu quả cho các nghiên cứu định hướng khai thác TNTN, tổ chức không gian SDHL lãnh thổ. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Những năm đầu thế kỷ XXI: Các NCCQ trong thời gian này đã chứng tỏ sức mạnh to lớn của mình trong việc hoạch định không gian sử dụng lãnh thổ, phù hợp với đặc trưng và tiềm năng vốn có của nó, giải quyết hàng loạt vấn đề cấp bách trên toàn cầu về môi trường, cũng như KT - XH. Đặc biệt, sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, với nhiều công cụ hiện đại (GPS, viễn thám,.), vai trò của NCCQ càng được tăng cường.

Các NCCQ mở rộng ra nhiều hướng nghiên cứu, ứng dụng, thực hiện với nhiều quy mô lãnh thổ lớn, các nghiên cứu định lượng, tính toán, đo đạc thể hiện tính chính xác, khách quan, mang lại hiệu quả cao trong kết quả nghiên cứu. Một vấn đề đáng chú ý ở đây là các NCCQ bắt đầuphát triển mạnh ở các quốc gia Châu Á, đặc biệt là Đông Á [131, 135, 137, 154, 161, 163]. Có thể nhận thấy, ngay từ khi mới hình thành, NCCQ đã luôn thể hiện mục tiêu cao nhất của mình trong tối ưu hóa việc sử dụng lãnh thổ. Việc tiếp cận theo nhiều hướng nghiên cứu, nhiều phương pháp, trên các quy mô lãnh thổ khác nhau của NCCQ đều không nằm ngoài mục đích trên.

Một số hướng nghiên cứu cảnh quan liên quan đến luận án - Hướng phân tích cấu trúc, chức năng cảnh quan phục vụ định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ Cácđơn vị CQ trên Trái đất rất khác nhau về quy mô, cấu trúc hình thái và biểu hiện. Do đó, phân tích cấu trúc, chức năng của CQ luôn là một nhiệm vụ quan trọng trong NCCQ. Từ đầu thế kỷ XX, các nhà CQ Đức đã quan tâm đến“gestalt - cấu hình” để chỉ ra những đặc trưng không gian địa lý của CQ [152], xác định mục tiêu NCCQ cho các định hướng sử dụng lãnh thổ. Rất nhiều các NCCQ gần đây cũng đều khẳng định điều đó.

15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] và cộng sự (2003) cho rằng, nghiên cứu cấu trúc, chức năng của CQ sẽ xác định được tính năng độc đáo về điều kiện tự nhiên (ĐKTN) và tiềm năng của CQ; là một việc làm rất hữu ích và cần thiết trong phân loại lãnh thổ, phục vụ cho xây dựng chính sách phát triển KT – XH của khu vực, với các chiến lược về môi trường [149]. Ning (2002) đã đề xuất xử lý tối ưu hóa không gian cho các loại rừng với các khu vực chức năng CQ khác nhau khi nghiên cứu cấu trúc CQ lưu vực hồ trên núi Erlong, tỉnh Hắc Long Giang. Ông cho rằng, đây là cơ sở khoa học cho việc phục hồi sinh thái của toàn bộ thung lũng và PTBV cảnh quan vùng hồ [163]. Fujihara và nnk (2005) trên cơ sở nghiên cứu sự thay đổi cấu trúc cảnh quan LVS Nagara (Nhật) cho thấy, những thay đổi cấu trúc CQ có liên quan đến các mô hình sử dụng đất [135].

Dong và cộng sự (2009) quan tâm đến sự thay đổi cấu trúc CQ trong LVS Weigou (Trung Quốc) và khẳng định, cấu trúc CQ chịu ảnh hưởng sự tương tác phức tạp của các yếu tố tự nhiên và các hoạt động của con người, quyết định đến chức năng sinh thái của nó trong lưu vực [131]. Như vậy, việc phân tích cấu trúc, chức năng của CQ cho phép xác định được những tính năng đặc trưng, tiềm năng vốn có của tự nhiên và các nguyên nhân, chiều hướng biến đổi của nó, sẽ là cơ sở quan trọng để đưa ra định hướng sử dụng lãnh thổ một cách hiệu quả. - Nghiên cứu sự biến đổi cảnh quan theo thời gian phục vụ sử dụng hợp lý lãnh thổ CQ là một thể tổng hợp địa lý luôn nằm trong sự vận động và chịu sự thay đổi theo thời gian. Mặc dù CQ thiên nhiên thường chỉ thay đổi theo niên đại địa chất, nhưng CQ nhân sinh trải qua một sự thay đổi rất nhanh từ thế hệ này sang thế hệ khác, ngay cả trước mắt của một người quan sát.

―cảnh quan‖ trong các thuật ngữ khoa học là một khái niệm về địa lý khu vực và có tính so sánh [152]. Việc NCCQ, so sánhsự biến đổi của nó theo thời gian là một cơ sở rất quan trọng cho các đề xuất định hướng sử dụng lãnh thổ.Troll (1939), một nhiệm vụ khác rất quan trọng của NCCQ là phân tích về căn nguyên của CQ hiện nay. Nhiệm vụ này đòi hỏi phải chú trọng xây dựng lại các trạng thái CQ trước đó để hiểu các quá trình chuyển đổi,dẫn đến diện mạo và thành phần của CQ hiện tại (vi khí hậu, đất, quần thể sinh vật, nước,…) theo thời gian. Việc làm này mang lại một kiến thức khá chính xác về sự biến đổi trạng thái CQ hiện tại so với CQ nguyên thủy, thể hiện vận động của CQ và sự can thiệp của con người (sự biến 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đổi của CQ nông nghiệp gây ra bởi phát triển kinh tế, sự thay đổi không gian của tài nguyên và nhu cầu thị trường).

Phân tích được căn nguyên này, sẽ là một nền tảng cho việc phát huy tiềm năng của của khu vực [152].