Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu một số đặc tính sinh vật hóa học của vi khuẩn pasteurella multocida gây bệnh tụ huyết trùng trâu bò tại ba huyện thuộc tỉnh quảng ninh và biện pháp phòng trị

Nghiên cứu đặc tính sinh vật hóa học của vi khuẩn Pasteurella multocida gây bệnh tụ huyết trùng trâu bò tại Quảng Ninh và biện pháp phòng trị.

• Tác giả: Lương Ngọc Minh
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Quốc Tuấn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Tính Sinh Vật Hóa Học Của Vi Khuẩn Pasteurella Multocida Và Biện Pháp Phòng Trị Bệnh Tụ Huyết Trùng Ở Trâu Bò Tại Quảng Ninh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH, ĐỒ THỊ
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu đề tài
• 0.3. Ý nghĩa của đề tài
• 0.4. Ý nghĩa khoa học của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1.1. Vi khuẩn Pasteurella multocida
• 1.1.2. Phân loại vi khuẩn
• 1.1.3. Hình thái, kích thước và đặc tính nuôi cấy
• 1.1.4. Đặc tính sinh hóa
• 1.1.5. Các yếu tố gây bệnh của vi khuẩn P. multocida
• 1.1.5.1. Kháng nguyên
• 1.1.5.2. Giáp mô của vi khuẩn P. multocida
• 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp nghiên cứu dịch tễ học bệnh tụ huyết trùng trâu, bò
• 2.2. Phương pháp lấy mẫu
• 2.3. Phương pháp xác định triệu chứng, bệnh tích ở trâu, bò mắc bệnh và chết do tụ huyết trùng
• 2.4. Phương pháp nuôi cấy, phân lập và xác định vi khuẩn P.
• 2.5. Kiểm tra độc lực của vi khuẩn P. multocida phân lập được
• 2.6. Sơ đồ phân lập vi khuẩn P.
• 2.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ BỆNH TỤ HUYẾT TRÙNG TRÂU, BÒ TẠI TỈNH QUẢNG NINH
• 3.1.1. Tỷ lệ trâu, bò mắc bệnh và chết do tụ huyết trùng giai đoạn 2016 - 2019 tại Quảng Ninh
• 3.1.2. Tỷ lệ trâu, bò mắc bệnh và chết do tụ huyết trùng tại Quảng Ninh theo mùa vụ
• 3.1.3. Tỷ lệ trâu, bò mắc bệnh tụ huyết trùng tại Quảng Ninh theo tuổi
• 3.1.4. Tỷ lệ trâu, bò mắc bệnh tụ huyết trùng tại tỉnh Quảng Ninh theo loài
• 3.2. TRIỆU CHỨNG, BỆNH TÍCH ĐIỂN HÌNH Ở TRÂU, BÒ MẮC BỆNH TỤ HUYẾT TRÙNG
• 3.2.1. Triệu chứng lâm sàng ở trâu, bò mắc bệnh tụ huyết trùng
• 3.2.2. Bệnh tích đại thể ở trâu, bò mắc bệnh tụ huyết trùng
• 3.3. PHÂN LẬP VÀ XÁC ĐỊNH MỘT SỐ ĐẶC TÍNH SINH VẬT, HÓA HỌC CỦA VI KHUẨN P.
• 3.3.1. Phân lập vi khuẩn P. multocida từ dịch ngoáy mũi của trâu, bò khỏe mạnh tại các địa điểm nghiên cứu
• 3.3.2. Phân lập vi khuẩn P. multocida từ bệnh phẩm trâu, bò nghi mắc bệnh tụ huyết trùng tại các địa phương nghiên cứu
• 3.3.3. Giám định một số đặc tính sinh vật, hoá học của các chủng vi khuẩn P. mutocida phân lập được
• 3.3.4. Xác định serotype kháng nguyên của các chủng vi khuẩn P. multocida phân lập được
• 3.3.5. Xác định độc lực của các chủng P. multocida phân lập được
• 3.3.6. Kết quả kiểm tra tính mẫn cảm của vi khuẩn P. multocida phân lập được với một số loại kháng sinh và hóa dược
• 3.4. THỬ NGHIỆM PHÁC ĐỒ ĐIỀU TRỊ VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP PHÒNG BỆNH TỤ HUYẾT TRÙNG CHO TRÂU, BÒ TẠI QUẢNG NINH
• 3.4.1. Kết quả thử nghiệm một số phác đồ điều trị bệnh tụ huyết trùng trâu, bò
• 3.4.2. Đề xuất biện pháp phòng bệnh tụ huyết trùng trâu, bò tại Quảng Ninh
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đặc điểm dịch tễ bệnh tụ huyết trùng trâu bò tại tỉnh Quảng Ninh

Bệnh tụ huyết trùng trâu, bò là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi tại tỉnh Quảng Ninh. Theo số liệu thống kê từ năm 2016 đến 2019, tỷ lệ trâu, bò mắc bệnh và chết do bệnh này có xu hướng gia tăng. Đặc biệt, bệnh thường xảy ra vào mùa mưa, khi điều kiện khí hậu thuận lợi cho sự phát triển của vi khuẩn Pasteurella multocida. Việc xác định tỷ lệ mắc bệnh theo độ tuổi và loài cũng cho thấy sự khác biệt rõ rệt, với trâu, bò non có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhằm giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra.

1.1. Tỷ lệ mắc bệnh theo mùa vụ

Tỷ lệ mắc bệnh tụ huyết trùng ở trâu, bò tại Quảng Ninh có sự biến động theo mùa vụ. Thống kê cho thấy, bệnh thường bùng phát mạnh vào mùa mưa, khi độ ẩm cao và nhiệt độ thích hợp cho sự phát triển của vi khuẩn. Việc theo dõi và dự đoán thời điểm bùng phát bệnh là rất quan trọng để có thể triển khai các biện pháp phòng ngừa kịp thời. Các hộ chăn nuôi cần được thông tin và hướng dẫn về cách phòng bệnh trong thời gian này.

1.2. Tỷ lệ mắc bệnh theo độ tuổi

Nghiên cứu cho thấy, trâu, bò non có tỷ lệ mắc bệnh tụ huyết trùng cao hơn so với trâu, bò trưởng thành. Điều này có thể do hệ miễn dịch của trâu, bò non chưa phát triển hoàn thiện, dễ bị tấn công bởi vi khuẩn Pasteurella multocida. Việc tiêm phòng vaccine cho trâu, bò non là một biện pháp cần thiết để bảo vệ sức khỏe cho đàn gia súc, đồng thời giảm thiểu thiệt hại kinh tế cho người chăn nuôi.

II. Đặc tính sinh vật hóa học của vi khuẩn Pasteurella multocida

Vi khuẩn Pasteurella multocida có hình thái cầu trực khuẩn nhỏ, gram âm, với kích thước từ 0,25 đến 0,4 µm. Vi khuẩn này có khả năng sinh trưởng tốt trong nhiều môi trường nuôi cấy khác nhau, bao gồm môi trường lỏng và đặc. Đặc biệt, vi khuẩn có khả năng lên men nhiều loại đường, nhưng không lên men lactose. Các nghiên cứu cho thấy, vi khuẩn này có tính chất bắt màu lưỡng cực khi nhuộm bằng các thuốc nhuộm đặc biệt, điều này giúp trong việc chẩn đoán bệnh. Đặc tính sinh hóa của vi khuẩn cũng cho thấy sự đa dạng trong khả năng sinh độc tố, điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển vaccine và phương pháp điều trị bệnh.

2.1. Hình thái và đặc tính nuôi cấy

Vi khuẩn Pasteurella multocida có thể tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau, từ dạng cầu đến dạng sợi. Khi nuôi cấy, vi khuẩn có thể tạo thành các khuẩn lạc với hình dạng và màu sắc khác nhau, cho thấy sự đa dạng trong khả năng sinh trưởng. Việc xác định hình thái và đặc tính nuôi cấy của vi khuẩn là rất quan trọng trong việc phát hiện và phân lập vi khuẩn gây bệnh.

2.2. Đặc tính sinh hóa

Vi khuẩn Pasteurella multocida có khả năng lên men nhiều loại đường như glucose và fructose, nhưng không lên men lactose. Điều này giúp phân loại và xác định vi khuẩn trong các mẫu bệnh phẩm. Các phản ứng sinh hóa như dương tính với catalase và oxidase cũng là những đặc điểm quan trọng trong việc nhận diện vi khuẩn. Những đặc tính này không chỉ có giá trị trong nghiên cứu mà còn trong thực tiễn chẩn đoán và điều trị bệnh.

III. Biện pháp phòng và trị bệnh tụ huyết trùng cho trâu bò

Để phòng và trị bệnh tụ huyết trùng ở trâu, bò, việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa là rất cần thiết. Tiêm phòng vaccine cho trâu, bò là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để ngăn ngừa sự lây lan của bệnh. Ngoài ra, việc theo dõi sức khỏe đàn gia súc và phát hiện sớm các triệu chứng bệnh cũng rất quan trọng. Các biện pháp điều trị như sử dụng kháng sinh cần được thực hiện theo chỉ định của bác sĩ thú y để đảm bảo hiệu quả và an toàn cho sức khỏe của động vật.

3.1. Tiêm phòng vaccine

Tiêm phòng vaccine cho trâu, bò là biện pháp chủ động nhằm ngăn ngừa bệnh tụ huyết trùng. Vaccine giúp kích thích hệ miễn dịch của động vật, tạo ra kháng thể chống lại vi khuẩn Pasteurella multocida. Việc tiêm phòng định kỳ và đúng lịch là rất quan trọng để đảm bảo hiệu quả phòng bệnh.

3.2. Điều trị bằng kháng sinh

Khi phát hiện trâu, bò mắc bệnh tụ huyết trùng, việc điều trị kịp thời bằng kháng sinh là rất cần thiết. Các loại kháng sinh như penicillin và oxytetracycline thường được sử dụng để điều trị bệnh. Tuy nhiên, việc sử dụng kháng sinh cần tuân thủ đúng liều lượng và thời gian điều trị để tránh tình trạng kháng thuốc và đảm bảo sức khỏe cho động vật.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh tụ huyết trùng trâu, bò do vi khuẩn Pasteurella multocida gây ra là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngành chăn nuôi tại Việt Nam, đặc biệt là tỉnh Quảng Ninh. Theo số liệu thống kê từ Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2016 - 2019, tỷ lệ trâu, bò mắc bệnh tụ huyết trùng dao động từ 0,06% đến 0,33%, trong khi tỷ lệ chết do bệnh này từ 8,26% đến 24,34%. Bệnh thường bùng phát mạnh vào mùa Hè - Thu, khi điều kiện khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển và lây lan. Trâu, bò dưới 2 tuổi là nhóm có tỷ lệ mắc bệnh và tử vong cao nhất, chiếm khoảng 0,37% mắc bệnh và 18,66% tỷ lệ chết.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định đặc điểm dịch tễ bệnh tụ huyết trùng trâu, bò tại ba huyện thuộc tỉnh Quảng Ninh, khảo sát sự lưu hành vi khuẩn P. multocida ở trâu, bò khỏe và nghi mắc bệnh, giám định đặc tính sinh vật, hóa học, độc lực và serotype của vi khuẩn phân lập được, đồng thời đề xuất các biện pháp phòng và trị bệnh hiệu quả. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 8/2019 đến tháng 8/2020 tại các huyện Hải Hà, Ba Chẽ và thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ bổ sung tư liệu khoa học về dịch tễ và đặc tính vi khuẩn P. multocida tại địa phương mà còn góp phần xây dựng chiến lược phòng chống dịch bệnh hiệu quả, giảm thiểu thiệt hại kinh tế cho ngành chăn nuôi trâu, bò, đồng thời nâng cao chất lượng sản phẩm chăn nuôi đáp ứng nhu cầu thực phẩm sạch và an toàn của người dân và khách du lịch tại Quảng Ninh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về vi sinh vật học, dịch tễ học và miễn dịch học trong thú y. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết dịch tễ học bệnh truyền nhiễm: Phân tích nguồn bệnh, đường lây truyền, yếu tố môi trường và vật chủ ảnh hưởng đến sự phát sinh và lan truyền bệnh tụ huyết trùng. Khái niệm về cân bằng sinh học giữa vi khuẩn và vật chủ được sử dụng để giải thích sự bùng phát dịch khi sức đề kháng vật chủ giảm.

2. Lý thuyết đặc tính sinh vật và hóa học của vi khuẩn: Nghiên cứu hình thái, đặc tính nuôi cấy, các yếu tố độc lực như kháng nguyên vỏ (K), kháng nguyên thân (O), protein màng ngoài (OMP), giáp mô và độc tố của P. multocida. Mô hình phân loại serotype dựa trên phản ứng huyết thanh học và kỹ thuật PCR được sử dụng để xác định chủng vi khuẩn.

Các khái niệm chính bao gồm: vi khuẩn gram âm, serotype, độc lực vi khuẩn, miễn dịch bảo hộ, phản ứng sinh hóa, và kháng sinh đồ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm số liệu dịch tễ bệnh tụ huyết trùng trâu, bò giai đoạn 2016 - 2019 tại tỉnh Quảng Ninh, mẫu dịch ngoáy mũi từ trâu, bò khỏe và mẫu bệnh phẩm từ trâu, bò nghi mắc bệnh tụ huyết trùng. Tổng số mẫu thu thập được phân tích tại Trạm Chẩn đoán xét nghiệm bệnh động vật - Cơ quan Thú y vùng II và Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Quảng Ninh.

Phương pháp chọn mẫu là ngẫu nhiên theo mẫu chùm nhiều bậc, kết hợp với số liệu báo cáo công tác thú y qua các năm. Cỡ mẫu gồm 23 trâu, bò mắc bệnh được theo dõi triệu chứng lâm sàng và 19 con trâu, bò chết được mổ khám bệnh tích đại thể.

Phân lập vi khuẩn được thực hiện trên các môi trường thạch máu, BHI, và môi trường nước pepton, nuôi cấy ở 37°C trong 24 giờ. Các đặc tính sinh vật, hóa học được xác định qua nhuộm Gram, phản ứng oxidase, catalase, indol, khả năng lên men đường và sinh H2S. Serotype vi khuẩn được xác định bằng kỹ thuật PCR với cặp mồi đặc hiệu.

Độc lực vi khuẩn được kiểm tra trên chuột bạch thí nghiệm, theo dõi tỷ lệ chết và thời gian chết trong vòng 7 ngày. Kháng sinh đồ được thực hiện bằng phương pháp khuếch tán đĩa trên môi trường Muller Hinton, đánh giá mức độ nhạy cảm với các kháng sinh như enrofloxacin, ceftiofur, amoxicillin/clavulanic acid, gentamicin, norfloxacin, oxytetracyclin và doxycycline.

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 8/2019 đến tháng 8/2020, tại ba huyện Hải Hà, Ba Chẽ và thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do tụ huyết trùng: Qua giai đoạn 2016 - 2019, tỷ lệ trâu, bò mắc bệnh dao động từ 0,06% đến 0,33%, trong đó năm 2019 có tỷ lệ mắc cao nhất (0,33%). Tỷ lệ chết do bệnh biến động từ 8,26% đến 24,34%, năm 2018 có tỷ lệ tử vong cao nhất (24,34%). (Bảng 3.1)

2. Ảnh hưởng của mùa vụ: Tỷ lệ mắc bệnh cao hơn rõ rệt vào vụ Hè - Thu (0,18%) so với vụ Đông - Xuân (0,06%). Tỷ lệ chết do bệnh tương đương ở cả hai mùa vụ. (Bảng 3.2, Hình 3)

3. Tỷ lệ mắc bệnh theo tuổi: Trâu, bò dưới 2 tuổi có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất (0,37%) và tỷ lệ chết 18,66%. Nhóm tuổi 2 - 5 tuổi có tỷ lệ mắc 0,25% và chết 20%, trong khi nhóm trên 5 tuổi có tỷ lệ mắc thấp nhất (0,15%) và tỷ lệ chết 8,29%. (Bảng 3.3)

4. Đặc tính vi khuẩn P. multocida: Vi khuẩn phân lập được có hình dạng cầu trực khuẩn nhỏ, gram âm, không di động, không sinh nha bào. Khuẩn lạc dạng S chiếm ưu thế, có độc lực cao. Các chủng vi khuẩn phân lập được đều dương tính với phản ứng oxidase, catalase, indol và lên men glucose, mannitol, sucrose, fructose, galactose, không lên men lactose. Serotype chủ yếu là B, phù hợp với đặc điểm gây bệnh tụ huyết trùng thể bại huyết. Độc lực vi khuẩn được xác định qua thử nghiệm trên chuột bạch cho thấy 100% chuột chết trong vòng 24 - 48 giờ sau khi tiêm.

5. Kháng sinh đồ: Các chủng vi khuẩn P. multocida phân lập được có độ nhạy cao với enrofloxacin (≥87,5%), ceftiofur, amoxicillin/clavulanic acid và gentamicin. Một số chủng có hiện tượng kháng với oxytetracyclin và doxycycline ở mức độ trung bình. (Bảng kháng sinh đồ)

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ mắc bệnh và tử vong do tụ huyết trùng tại Quảng Ninh tuy thấp nhưng vẫn duy trì ổn định qua các năm, phản ánh sự lưu hành liên tục của vi khuẩn P. multocida trong đàn trâu, bò. Mùa Hè - Thu với điều kiện khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển và lây lan, phù hợp với các nghiên cứu ở các tỉnh miền núi phía Bắc và các quốc gia có khí hậu tương tự.

Tỷ lệ mắc bệnh cao ở nhóm trâu, bò dưới 2 tuổi cho thấy sức đề kháng của vật chủ chưa hoàn thiện, dễ bị vi khuẩn xâm nhập và gây bệnh. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu trong và ngoài nước, khẳng định cần tập trung phòng bệnh cho nhóm tuổi này.

Đặc tính sinh vật và hóa học của vi khuẩn phân lập phù hợp với mô tả của các tác giả về P. multocida serotype B, chủng gây bệnh tụ huyết trùng thể bại huyết. Độc lực cao của các chủng vi khuẩn được xác nhận qua thử nghiệm trên chuột bạch, cho thấy nguy cơ gây bệnh nghiêm trọng nếu không kiểm soát tốt.

Kháng sinh đồ cho thấy enrofloxacin và ceftiofur là lựa chọn ưu tiên trong điều trị, phù hợp với các nghiên cứu quốc tế. Tuy nhiên, sự xuất hiện của một số chủng kháng thuốc cảnh báo cần sử dụng kháng sinh hợp lý để tránh tình trạng kháng thuốc gia tăng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ tỷ lệ mắc bệnh và tử vong theo năm, mùa vụ và tuổi, bảng đặc tính sinh hóa vi khuẩn và bảng kháng sinh đồ để minh họa rõ ràng các kết quả.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường tiêm phòng vaccine trước mùa Hè - Thu: Thực hiện tiêm phòng vaccine tụ huyết trùng cho toàn bộ đàn trâu, bò, đặc biệt ưu tiên nhóm dưới 2 tuổi, nhằm nâng cao miễn dịch bảo hộ, giảm tỷ lệ mắc bệnh. Thời gian thực hiện từ tháng 4 đến tháng 5 hàng năm, do Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh Quảng Ninh chủ trì.

2. Xây dựng hệ thống giám sát dịch bệnh và thông báo kịp thời: Thiết lập mạng lưới giám sát dịch bệnh tại các huyện, thị xã để phát hiện sớm ổ dịch, phối hợp xử lý nhanh chóng, hạn chế lây lan. Thực hiện liên tục trong năm, đặc biệt tăng cường vào mùa mưa.

3. Tuyên truyền nâng cao nhận thức người chăn nuôi: Tổ chức các lớp tập huấn, phát tài liệu hướng dẫn về phòng chống bệnh tụ huyết trùng, cách chăm sóc, nuôi dưỡng và phát hiện sớm triệu chứng bệnh. Đối tượng là người dân chăn nuôi tại các địa phương nghiên cứu, thực hiện hàng năm.

4. Sử dụng kháng sinh hợp lý trong điều trị: Khuyến cáo sử dụng enrofloxacin và ceftiofur theo phác đồ điều trị đã xây dựng, kết hợp thuốc trợ lực và vitamin C để nâng cao hiệu quả điều trị. Thực hiện khi phát hiện bệnh sớm, tránh lạm dụng kháng sinh để hạn chế kháng thuốc.

5. Cải thiện điều kiện chăn nuôi và vệ sinh môi trường: Vệ sinh chuồng trại, xử lý chất thải đúng cách, hạn chế tiếp xúc với nguồn bệnh, đặc biệt trong mùa mưa. Thực hiện thường xuyên, liên tục nhằm giảm thiểu nguy cơ phát sinh và lây lan bệnh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Người chăn nuôi trâu, bò tại các tỉnh miền núi phía Bắc: Nắm bắt đặc điểm dịch tễ và biện pháp phòng trị bệnh tụ huyết trùng để áp dụng hiệu quả trong thực tế chăn nuôi, giảm thiểu thiệt hại kinh tế.

2. Cán bộ thú y và nhân viên kỹ thuật thú y: Sử dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao năng lực chẩn đoán, điều trị và phòng chống bệnh tụ huyết trùng, đồng thời xây dựng kế hoạch giám sát dịch bệnh phù hợp.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Thú y: Tham khảo các phương pháp phân lập, xác định đặc tính vi khuẩn P. multocida, kỹ thuật PCR và kháng sinh đồ, phục vụ cho các nghiên cứu chuyên sâu và học tập.

4. Các cơ quan quản lý ngành nông nghiệp và thú y: Dựa trên dữ liệu dịch tễ và đề xuất biện pháp phòng chống để xây dựng chính sách, kế hoạch phát triển ngành chăn nuôi bền vững, đảm bảo an toàn dịch bệnh.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh tụ huyết trùng trâu, bò là gì và nguyên nhân gây bệnh?
   Bệnh tụ huyết trùng là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Pasteurella multocida serotype B gây ra, thường xảy ra ở trâu, bò với biểu hiện sốt cao, phù nề vùng hầu, xuất huyết và tử vong nhanh. Vi khuẩn tồn tại trong môi trường và đường hô hấp của vật chủ khỏe, khi sức đề kháng giảm sẽ gây bệnh.

2. Tại sao bệnh tụ huyết trùng thường bùng phát vào mùa Hè - Thu?
   Mùa Hè - Thu có khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển và lây lan qua môi trường đất, nước, thức ăn. Đồng thời, trâu, bò dễ bị stress do thời tiết và điều kiện chăn nuôi, làm giảm sức đề kháng, tăng nguy cơ mắc bệnh.

3. Lứa tuổi nào của trâu, bò dễ mắc bệnh tụ huyết trùng nhất?
   Trâu, bò dưới 2 tuổi có tỷ lệ mắc bệnh và tử vong cao nhất do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và thường xuyên chịu các yếu tố stress như cai sữa, thay đổi môi trường sống. Do đó, nhóm tuổi này cần được ưu tiên tiêm phòng và chăm sóc đặc biệt.

4. Phương pháp chẩn đoán bệnh tụ huyết trùng hiệu quả hiện nay là gì?
   Chẩn đoán kết hợp dựa trên triệu chứng lâm sàng, bệnh tích đại thể và kỹ thuật phân lập vi khuẩn trên môi trường nuôi cấy. Kỹ thuật PCR được sử dụng để xác định serotype vi khuẩn nhanh chóng và chính xác, hỗ trợ chẩn đoán và kiểm soát dịch bệnh.

5. Kháng sinh nào được khuyến cáo sử dụng trong điều trị bệnh tụ huyết trùng?
   Enrofloxacin và ceftiofur là hai loại kháng sinh có hiệu quả cao và độ nhạy cảm tốt với vi khuẩn P. multocida tại Quảng Ninh. Việc sử dụng cần tuân thủ phác đồ điều trị, kết hợp thuốc trợ lực và vitamin để nâng cao hiệu quả và hạn chế kháng thuốc.

Kết luận

• Bệnh tụ huyết trùng trâu, bò tại tỉnh Quảng Ninh duy trì ổn định với tỷ lệ mắc bệnh từ 0,06% đến 0,33% và tỷ lệ tử vong từ 8,26% đến 24,34% trong giai đoạn 2016 - 2019.
• Mùa Hè - Thu là thời điểm dịch bệnh bùng phát mạnh nhất, ảnh hưởng bởi điều kiện khí hậu nóng ẩm và mưa nhiều.
• Trâu, bò dưới 2 tuổi là nhóm đối tượng dễ mắc bệnh và tử vong cao nhất, cần ưu tiên phòng chống.
• Vi khuẩn P. multocida phân lập được có đặc tính sinh vật, hóa học và độc lực phù hợp với serotype B, là tác nhân chính gây bệnh tụ huyết trùng thể bại huyết.
• Enrofloxacin và ceftiofur được xác định là kháng sinh hiệu quả trong điều trị, đồng thời cần áp dụng các biện pháp phòng bệnh tổng hợp để kiểm soát dịch hiệu quả.

Next steps: Triển khai tiêm phòng vaccine định kỳ trước mùa dịch, xây dựng hệ thống giám sát dịch bệnh chặt chẽ, đào tạo người chăn nuôi và cán bộ thú y về phòng chống bệnh.

Các cơ quan chức năng và người chăn nuôi cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các biện pháp phòng chống bệnh tụ huyết trùng, bảo vệ sức khỏe đàn trâu, bò và phát triển ngành chăn nuôi bền vững tại Quảng Ninh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Vi khuẩn Pasteurella multocida 1. Phân loại vi khuẩn Theo phân loại của Bergey’s (1994), vi khuẩn P.

multocida thuộc bộ (order) Eubacteriales, họ (family) Parvobacteriaceae, tộc (tribe) Pasteurelliae, giống (genus) Pasteurella, loài (species) P. Hình thái, kích thước và đặc tính nuôi cấy Vi khuẩn Pasteurella multocida (P. multocida) là vi khuẩn có dạng cầu trực khuẩn nhỏ, gram âm, kích thước khoảng 0,25 - 0,4 × 0,4 - 1,5 µm, vi khuẩn có thể đứng riêng lẻ, thành đôi hoặc thành chuỗi, có giáp mô, không sinh nha bào, không có lông, không di động, bắt màu lưỡng cực. Khi nuôi cấy nhiều lần trong phòng thí nghiệm hoặc trên các môi trường nuôi cấy lâu ngày, với các điều kiện không thuận lợi vi khuẩn có khuynh hướng biến dạng, thay đổi hình thái từ trực khuẩn dài hơn cho tới dạng sợi mảnh De Alwis (1999).

multocida dễ dàng bắt màu với thuốc nhuộm fucxin hoặc xanh methylen. Tính chất bắt màu lưỡng cực của vi khuẩn P. multocida có thể thấy khi nhuộm bằng xanh methylen và chỉ thấy ở những tiêu bản làm từ máu động vật hay vi khuẩn phân lập từ con vật mới chết. Vi khuẩn nuôi cấy trong môi trường nhân tạo ít thấy tính chất này (Nguyễn Như Thanh, 2001).

Theo OIE (2012) sử dụng kỹ thuật nhuộm Leishman, nhuộm xanh metylen, hoặc kỹ thuật nhuộm Giemsa cho thấy vi khuẩn được nhuộm bắt màu lưỡng cực. multocida có thể nuôi cấy ở nhiều loại môi trường, môi trường nuôi cấy lỏng, đặc hoặc bán cố thể. Tùy vào mục đích nghiên cứu, người ta cho thêm vào môi trường các loại đường, axit amin và hóa chất khác nhau. Peter và cs (1996) sử dụng môi trường dinh dưỡng tối thiểu để nuôi cấy chủng sinh độc tố và không sinh độc tố của P.

Môi trường này gồm có 17 thành phần, trong Luan van 5 đó có cystein, glutamic axit, leucine, methionine, muối vô cơ, nicotinamide, pantothenate, thiamine. Kết quả 40/46 chủng đem thử (87%) mọc tốt trên môi trường này, sau 10 lần cấy chuyển vẫn giữ nguyên khả năng sinh độc tố hoặc không sinh độc tố như lúc đầu. Môi trường BHI và môi trường Hottinger cải tiến là những môi trường thích hợp để sản xuất kháng nguyên tụ huyết trùng theo phương pháp lên men (Đào Trọng Đạt, 1994). multocida có nhiều loại hình dạng khuẩn lạc, trên môi trường thạch huyết thanh P.

multocida có thể tạo thành 3 dạng khuẩn lạc: + Khuẩn lạc dạng S (Smooth): có rìa gọn, bóng láng, có dung quang mạnh và vi khuẩn có độc lực mạnh. + Khuẩn lạc dạng M (Mucoid): nhày, ướt, có kích thước lớn nhất, bề mặt khuẩn lạc ẩm ướt, có dung quang yếu, vi khuẩn có độc lực trung bình. + Khuẩn lạc R (Rough): có rìa xù xì, thường không có dung quang, vi khuẩn có độc lực yếu. Trên môi trường thạch thường: vi khuẩn hình thành khuẩn lạc dạng S, nhỏ long lanh như giọt sương, mặt khuẩn lạc vồng.

Nuôi cấy lâu, khuẩn lạc có màu trắng ngà dính vào môi trường. Trên môi trường thạch máu hay BHI có bổ sung máu: vi khuẩn phát triển mạnh, không gây dung huyết, kích thước khuẩn lạc lớn hơn trên môi trường thạch thường, có màu tro xám, hình giọt sương và có mùi tanh nước dãi khô rất đặc trưng. Đặc điểm này rất dễ nhận ra và được nhiều tác giả công nhận như một đặc điểm để chẩn đoán. Trên môi trường thạch có huyết thanh và huyết cầu tố: khuẩn lạc nhỏ, rìa gọn, có hiện tượng phát huỳnh quang khi xem khuẩn lạc bằng kính hiển vi có hai thị kính với độ phóng đại thấp và góc phản quang của ánh sáng đèn điện là 45o, thấy xung quanh mép khuẩn lạc có hiện tượng phát sắc cầu vồng.

Khuẩn lạc dạng S có dung quang màu xanh lơ, khuẩn lạc dang R có dung quang vàng, khuẩn lạc dạng M không có đặc điểm nói trên. Hiện tượng phát quang của khuẩn lạc P. multocida có Luan van 6 liên quan đến tính chất của một số hợp chất có khả năng hấp thụ những tia sáng nhất định có trong vi khuẩn (Heddleston, 1966). Theo De Alwis (1999), tuỳ theo độc lực của vi khuẩn mà màu sắc huỳnh quang của khuẩn lạc khác nhau: + Nếu vi khuẩn có độc lực cao: khuẩn lạc có màu xanh lơ, xanh lá mạ chiếm 2/3 diện tích khuẩn lạc về phía đèn, còn 1/3 diện tích khuẩn lạc là màu vàng kim loại, khuẩn lạc này gọi là Fg (Greenish Fluorescent).

+ Nếu vi khuẩn có độc lực vừa: khuẩn lạc màu xanh lơ ít hơn diện tích màu vàng da cam, khuẩn lạc loại này là Fo (Orange Fluorescent). + Nếu vi khuẩn có độc lực yếu: khuẩn lạc của chúng không có hiện tượng phát quang, khuẩn lạc loại này là Nt (Not Fluorescent). Khuẩn lạc nhỏ tròn trong. Theo đặc tính dung quang này còn có quan hệ chặt chẽ với sự tạo giáp mô của vi khuẩn P.

Dựa vào tính chất này, có thể chọn những chủng P. multocida có tính kháng nguyên và miễn dịch cao (Smith, 1990). Đặc tính sinh hóa P. multocida lên men các đường glucose, mannitol, saccarose, fructose, galactose, không lên men các loại đường lactose, mantose, arabinose.

Dương tính với phản ứng sinh Indol, oxidase, catalase. Phản ứng urease âm tính, không mọc trên môi trường MacConkey (Đặng Xuân Bình, 2010; Lê Văn Dương, 2013). Các yếu tố gây bệnh của vi khuẩn P. multocida * Kháng nguyên Kháng nguyên P.

multocida rất phức tạp và cấu trúc từng loại kháng nguyên cũng luôn thay đổi. Những nghiên cứu về cấu trúc, số lượng và sự phân bố kháng nguyên P. multocida rất quan trọng trong việc chế tạo vaccine. Cho đến nay, người ta đã xác định được kháng nguyên của P.

multocida có 3 loại là: Kháng nguyên vỏ K, kháng nguyên thân O, kháng nguyên màng ngoài OMP (outer membrane protein). - Kháng nguyên vỏ (K): chỉ có ở P. multocida tạo khuẩn lạc dạng S, không gặp ở vi khuẩn tạo khuẩn lạc dạng M và R. Kháng nguyên K bao bọc xung quanh thân vi khuẩn, giúp cho vi khuẩn chống lại hiện tượng thực bào và ngăn cản sự tiếp Luan van 7 xúc giữa kháng nguyên O và kháng thể O.

Thành phần và cấu trúc kháng nguyên K khá phức tạp, theo Price và Smith (1966) chúng gồm có 3 loại là α, β, γ. Kháng nguyên có cấu tạo dạng phức giữa protein và polysaccharide. Kháng nguyên protein của vỏ (giáp mô) có khả năng gây miễn dịch mạnh. Kháng nguyên protein đã được nhiều tác giả nghiên cứu và cho rằng nó rất thông dụng, được coi là yếu tố miễn dịch quan trọng.

- Kháng nguyên thân (O): vi khuẩn P. multocida có kháng nguyên thân là phức hợp protein - lipid - polysaccharide chiết xuất được nhờ acid trichoaxetic, dung dịch phenol và siêu âm. Phát hiện được bằng phản ứng kết tủa khuếch tán trong thạch. Các chủng vi khuẩn tụ huyết trùng có serotype khác nhau theo kháng nguyên O, chỉ có serotype B hầu như chỉ thuộc một nhóm kháng nguyên O.

Những chủng vi khuẩn tạo khuẩn lạc dạng S chuyển sang dạng R vẫn giữ được kháng nguyên O. Hiện nay, nhiều thực nghiệm xác nhận rằng, kháng nguyên O đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành miễn dịch bảo hộ gia súc chống bệnh (Phan Thanh Phượng, 1994). - Protein màng ngoài (Outer membrane proteins - OPM): kháng nguyên màng ngoài gồm 3 protein chính là 27kDa, 34kDa và 36kDa được tìm thấy ở hầu hết các chủng (không phụ thuộc vào type của chủng đó). Một trong những protein độc tính quan trọng của protein màng ngoài này là protein gắn huyết cầu tố (hemoglobin-binding protein), protein này có một receptor đặc hiệu trên màng hemoglobin.

Đoạn gen mã hóa hemoglobin binding protein (hgbA) đã được giải trình tự (Seleim, 2005). Ba loại protein màng ngoài đã được phát hiện ở các chủng gây viêm teo mũi được đặt tên là là OMP type I, OMP type II, và OMP type III. Kháng nguyên của P. multocida rất phức tạp, xét về quan hệ hoá học, các kháng nguyên protein và lipopolysaccharid của P.

multocida có vai trò chính trong quá trình hình thành miễn dịch bảo hộ gia súc chống bệnh và kháng nguyên là polysaccharid đóng vai trò hỗ trợ. * Giáp mô của vi khuẩn P. multocida Luan van 8 Giáp mô là lớp vỏ nhày bao bọc ngoài tế bào, được sinh ra ở điều kiện nhất định trong quá trình sinh trưởng. Giáp mô có tác dụng bảo vệ vi khuẩn chống lại sự thực bào và các tác động có hại của môi trường.

Giáp mô cũng là nơi dự trữ chất dinh dưỡng cho vi khuẩn, đồng thời là yếu tố độc lực của vi khuẩn, vi khuẩn có giáp mô thường có độc lực cao. Carter (1955) cho biết, khi nuôi cấy vi khuẩn ở 370C trong môi trường nhân tạo qua một đêm thấy vi khuẩn phát triển giáp mô đầy đủ, sau đó mất dần đi. Điều này chứng tỏ giáp mô chỉ tồn tại ở những vi khuẩn mới phân lập từ gia súc mắc bệnh hoặc nuôi cấy trong thời gian ngắn. Vi khuẩn phân lập được từ động vật mắc bệnh cấp tính đa số đều thấy có giáp mô và có độc lực, khi nuôi cấy những vi khuẩn này lâu trong môi trường nhân tạo, giáp mô của vi khuẩn sẽ mất và vi khuẩn không còn độc lực.

Nhưng nếu cấy những vi khuẩn đã mất giáp mô trên môi trường có thêm máu hoặc tiêm truyền qua động vật thì vi khuẩn có thể tái tạo lại giáp mô và thể hiện độc lực. Đặc tính kháng nguyên giáp mô của P. multocida xác định theo type huyết thanh A, B, D, E và F (Wilson và cs, 1992). Giáp mô của chủng type A được cấu tạo bởi axit hyaluronic và polysaccharide.

Axit hyaluronic không bị thực bào phát hiện do nó không cótính miễn dịch, nhưng khi tinh chế kháng nguyên K của P. multocida serotype A có một protein (300kDa) có thể ức chế đại thực bào của bò (Seleim, 1993). * Độc lực của vi khuẩn Độc lực của P. multocida được biết từ thời Pasteur, đầu thế kỷ 20, Baldrey đã nhắc đến ảnh hưởng của chất lọc canh trùng già trên thỏ và cho rằng vi khuẩn có độc tính của lipopolysaccharide.

Các nghiên cứu về độc lực của vi khuẩn P. multocida trên thế giới cho thấy độc lực của vi khuẩn này không ổn định, nó thay đổi tùy thuộc vào chủng vi khuẩn, loài vật mà nó ký sinh, cấy chuyển nhiều lầntrong môi trường nhân tạo độc lực của nó cũng yếu đi. Khả năng xâm nhập và nhân lên trong cơ thể vật chủ được tăng cường bởi sự hiện diện của kháng nguyên và polysaccharide đó là một trong những yếu tố độc lực quan trọng nhất đối với loài này (Wilkie và cs, 2012). Luan van 9 Độc lực của P.

multocida rất phức tạp và không ổn định, tuỳ thuộc vào chủng vi khuẩn và loài vật kí sinh. Nghiên cứu về độc lực của vi khuẩn P.