Nghiên Cứu Đặc Điểm Tự Nhiên Thị Xã Hoài Nhơn, Tỉnh Bình Định Phục Vụ Hoạt Động Trải Nghiệm Địa Lí

Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên thị xã Hoài Nhơn, Bình Định phục vụ tổ chức hoạt động trải nghiệm địa lý cho học sinh trung học phổ thông.

• Tác giả: Đặng Ngọc Thùy Trâm
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Lành
• Trường học: Trường Đại Học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Địa Lí Tự Nhiên
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Tự Nhiên Thị Xã Hoài Nhơn, Tỉnh Bình Định Để Tổ Chức Hoạt Động Trải Nghiệm Địa Lí
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Nội dung nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Quan điểm và phương pháp nghiên cứu
• Quan điểm nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• Cấu trúc của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN PHỤC VỤ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu
• 1.1.1. Trên thế giới
• 1.1.2. Ở Bình Định và địa bàn nghiên cứu
• 1.2. Lí luận về nghiên cứu đặc điểm tự nhiên phục vụ hoạt động trải nghiệm Địa lí
• 1.2.1. Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên
• 1.2.2. Hoạt động trải nghiệm Địa lí
• 1.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN VÀ GIÁ TRỊ VỀ TỰ NHIÊN CỦA THỊ XÃ HOÀI NHƠN, TỈNH BÌNH ĐỊNH CHO HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM ĐỊA LÍ
• 2.1. Khái quát về thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định
• 2.1.1. Vị trí địa lí
• 2.1.2. Sơ lược lịch sử hình thành thị xã Hoài Nhơn
• 2.1.3. Tình hình kinh tế - xã hội
• 2.2. Đặc điểm tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên thị xã Hoài Nhơn
• 2.2.1. Địa chất - Địa hình
• 2.2.2. Khí hậu - Thủy văn
• 2.2.3. Thổ nhưỡng – Sinh vật
• 2.2.4. Tài nguyên khoáng sản
• 2.2.5. Tài nguyên du lịch
• 2.2.6. Vấn đề môi trường và thiên tai ở thị xã Hoài Nhơn
• 2.3. Giá trị của đặc điểm tự nhiên thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định đối với việc tổ chức hoạt động trải nghiệm Địa lí
• 2.3.1. Giá trị đặc điểm địa chất – địa hình
• 2.3.2. Giá trị đặc điểm khí hậu
• 2.3.3. Giá trị đặc điểm sinh vật và du lịch
• 2.4. Lựa chọn các địa điểm ở thị xã Hoài Nhơn cho tổ chức hoạt động trải nghiệm Địa lí
• 2.4.1. Căn cứ để lựa chọn
• 2.4.2. Các địa điểm có thể tổ chức hoạt động trải nghiệm
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: KHAI THÁC GIÁ TRỊ TỰ NHIÊN THỊ XÃ HOÀI NHƠN, TỈNH BÌNH ĐỊNH CHO TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 3.1. Khả năng khai thác giá trị tự nhiên thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định phục vụ tổ chức hoạt động trải nghiệm Địa lí ở trường THPT
• 3.2. Thực trạng dạy và học trải nghiệm Địa lí ở các trường THPT trên địa bàn thị xã Hoài Nhơn
• 3.2.1. Về vai trò, ý nghĩa của HĐTN
• 3.2.2. Về hình thức tổ chức các HĐTN
• 3.2.3. Về kinh nghiệm tổ chức HĐTN
• 3.2.4. Về ý kiến đề xuất nhằm tổ chức HĐTN đạt hiệu quả
• 3.3. Tổ chức một số hoạt động trải nghiệm Địa lí ở trường THPT
• 3.3.1. Nội dung, hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm theo chương trình Địa lí THPT
• 3.3.2. Một số tuyến điểm tổ chức hoạt động trải nghiệm theo chương trình Địa lí THPT
• 3.3.3. Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm Địa lí
• 3.3.4. Tổ chức thực nghiệm
• 3.3.5. Đánh giá hiệu quả
• 3.4. Đề xuất một số giải pháp khai thác giá trị tự nhiên thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định phục vụ tổ chức hoạt động trải nghiệm địa lí cho học sinh phổ thông
• 3.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đặc Điểm Tự Nhiên Thị Xã Hoài Nhơn

Thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định, nổi bật với những đặc điểm tự nhiên đa dạng và phong phú. Đặc điểm này không chỉ tạo nên vẻ đẹp của vùng đất mà còn là nền tảng cho các hoạt động kinh tế, xã hội. Việc nghiên cứu các yếu tố như địa hình, khí hậu, và tài nguyên thiên nhiên là rất cần thiết để tổ chức các hoạt động trải nghiệm địa lý hiệu quả cho học sinh.

1.1. Đặc Điểm Địa Hình Và Địa Chất Của Hoài Nhơn

Địa hình thị xã Hoài Nhơn chủ yếu là đồng bằng ven biển, với các đồi núi thấp và hệ thống sông ngòi phong phú. Địa chất nơi đây đa dạng, bao gồm các loại đất phù sa màu mỡ, rất thích hợp cho nông nghiệp và phát triển du lịch.

1.2. Khí Hậu Và Thủy Văn Tại Thị Xã Hoài Nhơn

Khí hậu Hoài Nhơn mang đặc trưng nhiệt đới gió mùa, với mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Thủy văn phong phú với nhiều sông, suối, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển nông nghiệp và các hoạt động trải nghiệm địa lý.

II. Giá Trị Tự Nhiên Của Thị Xã Hoài Nhơn Đối Với Hoạt Động Trải Nghiệm Địa Lý

Đặc điểm tự nhiên của Hoài Nhơn không chỉ có giá trị về mặt sinh thái mà còn là nguồn tài nguyên quý giá cho giáo dục. Việc khai thác các giá trị này sẽ giúp học sinh có những trải nghiệm thực tế, từ đó nâng cao nhận thức về môi trường và phát triển kỹ năng sống.

2.1. Giá Trị Sinh Thái Của Đặc Điểm Tự Nhiên

Hệ sinh thái đa dạng tại Hoài Nhơn bao gồm các loại thực vật và động vật phong phú, tạo nên môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài. Điều này không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn là cơ sở cho các hoạt động giáo dục về sinh thái.

2.2. Tài Nguyên Du Lịch Và Giá Trị Kinh Tế

Hoài Nhơn sở hữu nhiều danh lam thắng cảnh, bãi biển đẹp và các di tích lịch sử, tạo cơ hội cho phát triển du lịch. Việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm địa lý tại đây sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa và lịch sử của địa phương.

III. Thách Thức Trong Việc Tổ Chức Hoạt Động Trải Nghiệm Địa Lý

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc tổ chức hoạt động trải nghiệm địa lý tại Hoài Nhơn cũng gặp phải không ít thách thức. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu và sự thiếu hụt nguồn lực cần được giải quyết để đảm bảo hiệu quả của các hoạt động này.

3.1. Vấn Đề Ô Nhiễm Môi Trường

Ô nhiễm môi trường do hoạt động sản xuất và sinh hoạt đang là một trong những thách thức lớn tại Hoài Nhơn. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe của người dân, đồng thời làm giảm giá trị tự nhiên của khu vực.

3.2. Biến Đổi Khí Hậu Và Tác Động Đến Hoạt Động Giáo Dục

Biến đổi khí hậu đang gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện tự nhiên, ảnh hưởng đến các hoạt động nông nghiệp và du lịch. Điều này đòi hỏi các nhà giáo dục phải có những phương pháp giảng dạy linh hoạt và thích ứng hơn.

IV. Phương Pháp Tổ Chức Hoạt Động Trải Nghiệm Địa Lý Hiệu Quả

Để tổ chức các hoạt động trải nghiệm địa lý hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại, kết hợp lý thuyết với thực hành. Việc này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng sống cần thiết.

4.1. Kết Hợp Giữa Lý Thuyết Và Thực Hành

Việc kết hợp lý thuyết với thực hành trong các hoạt động trải nghiệm sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm địa lý. Các chuyến đi thực tế đến các địa điểm tự nhiên sẽ tạo cơ hội cho học sinh áp dụng kiến thức vào thực tế.

4.2. Sử Dụng Công Nghệ Trong Giảng Dạy

Công nghệ có thể được sử dụng để tạo ra các trải nghiệm học tập phong phú hơn. Việc sử dụng bản đồ số, ứng dụng địa lý và các công cụ trực tuyến sẽ giúp học sinh dễ dàng tiếp cận thông tin và nâng cao khả năng phân tích.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Đặc Điểm Tự Nhiên

Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên của Hoài Nhơn không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm địa lý. Các kết quả nghiên cứu sẽ giúp giáo viên xây dựng kế hoạch giảng dạy phù hợp và hiệu quả hơn.

5.1. Xây Dựng Kế Hoạch Hoạt Động Trải Nghiệm

Dựa trên các đặc điểm tự nhiên, giáo viên có thể xây dựng các kế hoạch hoạt động trải nghiệm phù hợp với chương trình học. Việc này sẽ giúp học sinh có những trải nghiệm thực tế và bổ ích.

5.2. Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Trải Nghiệm

Đánh giá hiệu quả của các hoạt động trải nghiệm là rất quan trọng để cải thiện chất lượng giảng dạy. Các tiêu chí đánh giá cần được xác định rõ ràng để đảm bảo tính khách quan và chính xác.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Đặc Điểm Tự Nhiên

Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên của thị xã Hoài Nhơn là một bước quan trọng trong việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm địa lý. Tương lai của nghiên cứu này sẽ tiếp tục mở rộng, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và bảo vệ môi trường.

6.1. Tương Lai Của Hoạt Động Trải Nghiệm Địa Lý

Hoạt động trải nghiệm địa lý tại Hoài Nhơn có tiềm năng phát triển mạnh mẽ trong tương lai. Việc kết hợp giữa giáo dục và thực tiễn sẽ tạo ra những cơ hội học tập phong phú cho học sinh.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phát triển các chương trình giáo dục bền vững, nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao nhận thức của học sinh về môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị xã Hoài Nhơn sở hữu vị trí chiến lược ở phía Bắc tỉnh Bình Định với 24 km đường bờ biển, mạng lưới sông ngòi dày đặc đạt tổng chiều dài 353,8 km cùng 20.086,69 ha đất lâm nghiệp. Mặc dù có nguồn tài nguyên phong phú, việc khai thác các giá trị tự nhiên này vào công tác giảng dạy thực địa tại các trường trung học phổ thông vẫn chưa tương xứng với tiềm năng.

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu bước chuyển mang tính bước ngoặt từ việc truyền thụ kiến thức thụ động sang phát triển phẩm chất và năng lực toàn diện cho học sinh. Sự đổi mới này đòi hỏi môn Địa lí phải gắn liền với thực tiễn không gian lãnh thổ địa phương. Tuy nhiên, tình trạng thiếu hụt tài liệu khoa học chuyên sâu về việc chuyển hóa các đặc điểm tự nhiên thành các hoạt động học tập thực tế đang khiến nhiều giáo viên gặp lúng túng trong quá trình tổ chức dạy học trải nghiệm.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xác định có hệ thống các giá trị tự nhiên về địa chất, địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng và sinh vật tại thị xã Hoài Nhơn; từ đó thiết kế các tuyến điểm và quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm Địa lí đạt chuẩn cho học sinh trung học phổ thông. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát 17 đơn vị hành chính cấp xã, phường trên địa bàn thị xã Hoài Nhơn, với thời gian điều tra thực địa và thực nghiệm sư phạm được tiến hành từ tháng 11/2021 đến tháng 06/2022.

Về mặt ý nghĩa, nghiên cứu làm phong phú thêm cơ sở lý luận của chuyên ngành Địa lí tự nhiên ứng dụng trong khoa học giáo dục. Về mặt thực tiễn, luận văn cung cấp cẩm nang thực hành chi tiết giúp gia tăng mức độ hứng thú học tập của học sinh lên trên 85% và nâng cao điểm số kiểm tra đánh giá năng lực thực hành thêm khoảng 24,3% so với phương pháp dạy học truyền thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba trụ cột lý thuyết nền tảng: Thuyết học tập trải nghiệm của David Kolb, Quan điểm hệ thống - tổng hợp về quy luật thống nhất và hoàn chỉnh của vỏ địa lí, cùng Lý luận dạy học định hướng phát triển năng lực. Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong đề tài bao gồm:

1. Hoạt động trải nghiệm Địa lí: Quá trình người học tương tác trực tiếp với không gian tự nhiên để tự kiến tạo tri thức.
2. Đặc điểm tự nhiên: Tổng hòa các yếu tố địa chất, địa mạo, khí hậu, thủy quyển, thổ nhưỡng và sinh quyển của một vùng lãnh thổ.
3. Năng lực nhận thức không gian: Khả năng quan sát, giải thích và phân tích các mối liên hệ nhân quả giữa các đối tượng địa lí ngoài thực địa.
4. Phân vùng cảnh quan: Phương pháp phân chia lãnh thổ thành các đơn vị đồng nhất phục vụ mục đích khai thác giáo dục.

Mô hình nghiên cứu triển khai theo chu trình ba giai đoạn khép kín: Khảo sát, đánh giá tiềm năng các hợp phần tự nhiên địa phương; Thiết kế khung chủ đề và kế hoạch bài dạy trải nghiệm theo chuẩn Chương trình 2018; Tổ chức thực nghiệm sư phạm và đo lường sự biến chuyển về nhận thức, kỹ năng của người học.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp đa tầng từ Niên giám thống kê thị xã Hoài Nhơn giai đoạn 2014 - 2021, số liệu quan trắc nhiều năm từ Trạm Khí tượng Thủy văn Hoài Nhơn và dữ liệu địa chất từ Phòng Tài nguyên - Môi trường thị xã.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Phương pháp khảo sát, điều tra thực địa: Thu thập mẫu vật, đo vẽ địa hình và ghi nhận thực trạng cảnh quan tại 17 xã, phường.
• Phương pháp bản đồ và Hệ thống thông tin địa lí (GIS): Số hóa dữ liệu tự nhiên, xây dựng bản đồ hành chính, bản đồ phân bậc địa hình và bản đồ các tuyến điểm trải nghiệm.
• Phương pháp phân tích, tổng hợp: Xử lý các chỉ số thống kê về nhiệt độ, lượng mưa, cơ cấu kinh tế để tìm ra quy luật phân hóa không gian.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực địa có đối chứng nhằm đánh giá khách quan hiệu quả giáo dục.

Cỡ mẫu nghiên cứu được thiết kế với 120 giáo viên Địa lí và 450 học sinh tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn như THPT Nguyễn Du, THPT Hoài Nhơn. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính đại diện cho cả vùng đồng bằng ven biển và vùng đồi núi. Việc lựa chọn phương pháp thực nghiệm có nhóm đối chứng nhằm mục đích định lượng chính xác sự thay đổi về kết quả học tập và năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong khung thời gian từ tháng 11/2021 đến tháng 06/2022.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cấu trúc địa hình và địa chất của thị xã Hoài Nhơn có sự phân hóa đa dạng và tương phản sâu sắc. Vùng đồi núi chiếm tới 70% diện tích tự nhiên, tập trung ở phía Bắc, Tây và Tây Nam với độ cao trung bình 400 m (đỉnh cao nhất trên 700 m). Vùng đồng bằng chiếm khoảng 20% diện tích tự nhiên, có độ cao trung bình từ 8 - 10 m, đất đai màu mỡ do phù sa sông Lại Giang bồi đắp. Vùng gò đồi chuyển tiếp chiếm 10% diện tích với các bậc thềm lượn sóng từ 7 - 150 m và độ dốc từ 8° đến trên 15°. Nền móng địa chất gồm 3 loại đá chính: Granite, Gneis và Bazan, hình thành nên các cảnh quan ngoạn mục như cao nguyên La Vuông, gành đá Hoài Hải và bãi biển Lộ Diêu.

Thứ hai, đặc trưng khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm phân hóa thành hai mùa mưa - khô sâu sắc. Tổng số giờ nắng đạt 2.326 giờ/năm (trung bình 7,2 giờ/ngày). Nhiệt độ trung bình năm đạt 26,1°C với biên độ nhiệt ngày đêm dao động từ 5°C - 8°C. Lượng mưa trung bình năm đạt 2.026 mm (cao hơn mức trung bình 1.900 mm của tỉnh Bình Định khoảng 6,6%). Mùa mưa tập trung từ tháng 9 đến tháng 12, chiếm 75% lượng mưa cả năm với lượng ẩm đạt 517 mm/tháng, trong khi mùa khô chỉ đạt 120 mm/tháng. Đáng chú ý, hiện tượng gió Phơn Tây Nam khô nóng diễn ra trung bình 36,1 ngày/năm trong mùa hè, tạo nên kiểu thời tiết đặc thù để học sinh tìm hiểu về hoàn lưu khí quyển.

Thứ ba, mạng lưới thủy văn và tài nguyên sinh vật vô cùng phong phú. Mạng lưới sông suối đạt tổng chiều dài 353,8 km, mật độ 857 m/km². Sông Lại Giang là dòng sông huyết mạch với chiều dài 85 km, diện tích lưu vực 1.402 km² và lưu lượng bình quân 58,6 m³/s đổ ra cửa biển An Dũ. Về sinh vật, toàn thị xã có 20.086,69 ha đất lâm nghiệp, bao gồm 12.271,11 ha rừng sản xuất (chiếm 29,11% diện tích tự nhiên) và 7.815,58 ha rừng phòng hộ. Dải bờ biển 24 km với hai cửa biển Tam Quan và An Dũ là nơi sinh sống của khoảng 500 loài cá biển, trong đó có 38 loài có giá trị kinh tế cao.

Thứ tư, khảo sát thực nghiệm sư phạm khẳng định tính ưu việt vượt trội của hoạt động trải nghiệm. Trước thực nghiệm, chỉ có khoảng 32,5% học sinh đạt mức hiểu biết tốt về tự nhiên địa phương. Sau khi tham gia các tuyến trải nghiệm thực địa, tỷ lệ học sinh đạt điểm giỏi trong bài kiểm tra đánh giá năng lực đạt 58,2%, điểm khá đạt 30,3% (tổng khá - giỏi đạt 88,5%), vượt trội hơn 24,3% so với nhóm lớp đối chứng chỉ học tập trong phòng học truyền thống. Mức độ hào hứng và tích cực tham gia bài học của học sinh đạt trên 87,6%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tạo nên sự bứt phá về kết quả học tập bắt nguồn từ việc học sinh được trực tiếp quan sát, đo đạc và tương tác với các đối tượng địa lí thực tế như lát cắt địa hình, vết lộ địa chất, dòng chảy sông ngòi và thảm thực vật rừng dừa. Quá trình này giúp chuyển hóa tri thức lý thuyết trừu tượng thành trải nghiệm trực quan sống động.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu về giáo dục trải nghiệm tại vùng cao nguyên Phú Yên hay Gia Lai trong giai đoạn gần đây, kết quả tại Hoài Nhơn cho thấy sự tương đồng cao về khả năng cải thiện tư duy thực địa và năng lực làm việc nhóm của học sinh (tăng từ 30% đến 45%). Tuy nhiên, Hoài Nhơn sở hữu lợi thế vượt trội nhờ cự ly di chuyển ngắn giữa các dạng địa hình: chỉ trong bán kính 15 km, giáo viên có thể kết nối bài học từ địa hình đồi núi dốc đứng xuống đồng bằng và thẳng tiến ra hệ sinh thái cửa sông ven biển.

Các phát hiện về khí hậu và địa hình trong nghiên cứu có thể được trực quan hóa xuất sắc thông qua dạng biểu đồ kết hợp cột - đường: cột biểu thị lượng mưa phân hóa từ 120 mm lên 517 mm/tháng, đường biểu thị biến thiên nhiệt độ từ 25,6°C đến 26,9°C. Cùng với đó, bảng phân tích cơ cấu kinh tế giai đoạn 2014 - 2020 thể hiện rõ xu hướng công nghiệp hóa với tỷ trọng công nghiệp - xây dựng tăng từ 48,20% lên 59,61%, nông nghiệp giảm từ 38,59% xuống 23,76%, cung cấp ngữ cảnh xã hội rõ ràng để học sinh liên hệ bài học tự nhiên với hoạt động nhân sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa bộ giáo trình và sổ tay hướng dẫn trải nghiệm Địa lí địa phương: Ban Giám hiệu các trường trung học phổ thông cùng Tổ chuyên môn Địa lí trên địa bàn thị xã Hoài Nhơn chủ trì biên soạn tài liệu hướng dẫn thực địa chi tiết. Mục tiêu hoàn thành 100% tài liệu chuẩn hóa trước quý 3 năm 2023, tích hợp tối thiểu 04 chủ đề trải nghiệm cho chương trình Địa lí lớp 10 và lớp 11.

2. Xây dựng và vận hành 03 tuyến trải nghiệm thực địa trọng điểm: Phòng Giáo dục và Đào tạo thị xã phối hợp với các trường THPT thiết lập 03 tuyến học tập cố định:

• Tuyến 1: Khám phá cảnh quan đồng bằng, thủy văn sông Lại Giang và cửa biển An Dũ (xã Hoài Hương).
• Tuyến 2: Khảo sát địa hình đồi núi, hồ chứa nước Mỹ Bình và sinh thái rừng thượng nguồn (xã Hoài Sơn).
• Tuyến 3: Tìm hiểu địa mạo bờ biển, đá biến chất gành Hoài Hải và thảm thực vật cồn cát Lộ Diêu (xã Hoài Mỹ). Chỉ tiêu đặt ra là 90% học sinh trung học phổ thông toàn thị xã được tham gia tối thiểu 01 chuyến trải nghiệm thực tế mỗi năm học trong giai đoạn 2023 - 2025.

3. Tổ chức chương trình bồi dưỡng kỹ năng thực địa cho giáo viên: Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bình Định phối hợp cùng Trường Đại học Quy Nhơn tổ chức 04 khóa tập huấn chuyên sâu về phương pháp tổ chức dã ngoại, kỹ năng sơ cấp cứu an toàn và ứng dụng công nghệ GIS trong giảng dạy cho 100% giáo viên Địa lí cốt cán trong giai đoạn 2023 - 2024.

4. Xây dựng nền tảng bản đồ số tương tác và liên kết nguồn lực xã hội: Ủy ban nhân dân thị xã Hoài Nhơn cùng Phòng Tài nguyên - Môi trường và các doanh nghiệp du lịch địa phương tài trợ kinh phí xây dựng ứng dụng bản đồ số 3D tích hợp thông tin tự nhiên của 17 xã, phường; phấn đấu hỗ trợ giảm 30% chi phí di chuyển cho các đoàn học sinh trải nghiệm trước năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên môn Địa lí tại các trường trung học phổ thông: Cung cấp khung kế hoạch bài dạy trải nghiệm thực tế, hệ thống phiếu học tập mẫu và bộ tiêu chí đánh giá năng lực học sinh theo đúng định hướng của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

2. Cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên phụ trách chuyên môn: Sử dụng làm cơ sở khoa học để hoạch định chương trình giáo dục địa phương, xây dựng kế hoạch ngoại khóa liên môn tích hợp giữa Địa lí, Sinh học, Lịch sử và Giáo dục kinh tế - pháp luật cho các trường trung học.

3. Học viên cao học và nhà nghiên cứu giáo dục: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu khoa học Địa lí tự nhiên cơ bản với thực nghiệm sư phạm ứng dụng trong môi trường phổ thông.

4. Cơ quan quản lý tài nguyên, môi trường và du lịch địa phương: Khai thác các tư liệu khoa học về 7 nhóm đất, 2.026 mm lượng mưa cùng hệ sinh thái 24 km bờ biển để quy hoạch các mô hình du lịch sinh thái học đường và nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường cho cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Đặc điểm tự nhiên nào của thị xã Hoài Nhơn mang lại giá trị trải nghiệm giáo dục cao nhất? Địa hình phân bậc rõ nét từ 70% đồi núi cao trên 700 m hạ dần xuống 20% đồng bằng và 24 km bờ biển là giá trị nổi bật nhất. Sự phong phú này cho phép giáo viên tổ chức khảo sát nhiều dạng cảnh quan địa mạo, mạng lưới 353,8 km sông ngòi và thảm thực vật đa dạng chỉ trong một lịch trình ngắn ngày.

2. Làm cách nào để phòng tránh rủi ro thời tiết khi tổ chức hoạt động trải nghiệm thực địa? Nhà trường cần theo dõi chặt chẽ bản tin khí tượng, tuyệt đối tránh mùa mưa bão từ tháng 9 đến tháng 12 với lượng mưa lên tới 517 mm/tháng và các đợt gió Phơn khô nóng đỉnh điểm khoảng 36,1 ngày trong mùa hè. Lịch trình dã ngoại lý tưởng nhất nên được sắp xếp vào các tháng 2, 3 và 4 khi thời tiết ôn hòa, số ngày mưa chỉ khoảng 5 ngày/tháng.

3. Hoạt động trải nghiệm Địa lí thúc đẩy năng lực nào của học sinh nhiều nhất? Trải nghiệm thực địa giúp nâng cao rõ rệt năng lực nhận thức không gian, kỹ năng sử dụng la bàn, đọc bản đồ địa hình và năng lực giải quyết vấn đề môi trường. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh điểm số kiểm tra kỹ năng thực hành của nhóm học sinh trải nghiệm đạt mức khá - giỏi lên tới 88,5%, cao hơn nhóm đối chứng 24,3%.

4. Kinh phí tổ chức các tuyến học tập trải nghiệm tại Hoài Nhơn có tốn kém không? Chi phí tổ chức rất tiết kiệm do tận dụng các địa điểm tự nhiên sẵn có trên địa bàn như Hồ Mỹ Bình, đập Lại Giang hay gành đá Hoài Hải. Mức chi phí ước tính chỉ dao động khoảng từ 50.000 đến 120.000 VNĐ cho mỗi học sinh trong một buổi trải nghiệm, hoàn toàn khả thi với điều kiện kinh tế địa phương.

5. Luận văn có thể ứng dụng cho các môn học khác ngoài Địa lí được không? Hoàn toàn có thể ứng dụng trong giảng dạy liên môn. Điển hình như môn Sinh học có thể tận dụng diện tích 20.086,69 ha rừng để học về đa dạng sinh thái; môn Lịch sử và Giáo dục địa phương có thể kết hợp tìm hiểu 16 di tích danh thắng và văn hóa biển đảo của thị xã Hoài Nhơn.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện các hợp phần tự nhiên thị xã Hoài Nhơn với 70% đồi núi, 2.026 mm lượng mưa và 24 km bờ biển.
• Đề tài chứng minh tính ưu việt của phương pháp dạy học trải nghiệm, giúp nâng tỷ lệ học sinh khá - giỏi lên 88,5%, cao hơn 24,3% so với phương pháp truyền thống.
• Nghiên cứu đã quy hoạch thành công 03 tuyến trải nghiệm thực địa tiêu biểu gắn liền các nội dung trọng tâm của Chương trình GDPT 2018.
• Luận văn đề xuất 04 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp giữa tập huấn giáo viên, chuẩn hóa tài liệu và ứng dụng công nghệ bản đồ số GIS.
• Công trình đóng góp nguồn học liệu thực tiễn chuẩn mực, hỗ trợ đắc lực cho công tác đổi mới phương pháp giảng dạy Địa lí tại các trường trung học phổ thông.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã thiết lập cầu nối khoa học vững chắc giữa nghiên cứu Địa lí tự nhiên địa phương với thực tiễn đổi mới giáo dục phổ thông. Trong giai đoạn 2023 - 2024, các trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Bình Định cần nhanh chóng đưa các tuyến điểm trải nghiệm này vào kế hoạch giáo dục nhà trường. Hãy chủ động ứng dụng ngay kết quả nghiên cứu của luận văn để biến mỗi bài học Địa lí thành một hành trình khám phá thiên nhiên đầy cảm hứng cho học sinh!

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, nội dung, kết luận. Phần nội dung đề tài đƣợc bố cục thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận của việc nghiên cứu đặc điểm tự nhiên phục vụ hoạt động trải nghiệm Địa lí ở trƣờng trung học phổ thông. 6 Chƣơng 2: Đặc điểm tự nhiên và giá trị về tự nhiên của thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định cho hoạt động trải nghiệm Địa lí. Chƣơng 3: Khai thác giá trị tự nhiên thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định phục vụ tổ chức hoạt động trải nghiệm Địa lí ở trƣờng trung học phổ thông.

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN PHỤC VỤ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM ĐỊA LÍ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu 1. Trên thế giới 1. Hướng nghiên cứu khai thác tự nhiên phục vụ phát triển kinh tế - xã hội Việc nghiên cứu ĐĐTN và ĐKTN để phục vụ cho mục đích phát triển KT- XH trên thế giới đã xuất hiện từ khá lâu và đã trải qua một thời gian dài với nhiều cách tiếp cận, quan điểm, phƣơng pháp nghiên cứu khác nhau, từ cấp độ thấp đến cấp độ cao và ngày càng hoàn thiện.

Lúc đầu chỉ là những mô tả đơn thuần về thiên nhiên của Hans Sachs (1537), Frankfurt (1556), ….tiếp sau đó là sự lần lƣợt ra đời của các công trình ở cấp cao hơn đó là đánh giá các hợp phần của tự nhiên và đánh giá tổng hợp các hợp phần tự nhiên dựa trên nền tảng lý luận cảnh quan học với 2 trƣờng phái chính gồm: trƣờng phái Liên Xô và các nƣớc Đông Âu; trƣờng phái Mỹ và các nƣớc Tây Âu. Nhƣ vậy, có thể khái quát thành 2 giai đoạn sau: - Giai đoạn trƣớc thế kỉ XX: trong giai đoạn này nhìn chung các công trình còn rất ít và đơn giản, chủ yếu là nghiên cứu về các thành phần riêng lẻ của tự nhiên. Trong đó, có thể tiêu biểu là các công trình nghiên cứu về tính chất đất đƣợc công bố của M. - Giai đoạn nửa sau thế kỷ XX đến nay: hệ thống lí luận và phƣơng pháp nghiên cứu tự nhiên ngày càng nhiều và hoàn thiện hơn, mang lại những giá trị khoa học to lớn.

Nhiều nhà khoa học Địa lí giai đoạn này đã chọn tiếp cận nghiên cứu tự nhiên theo hƣớng đánh giá trên nền tảng cảnh quan thiên nhiên. Ở Liên Xô và các nƣớc Đông Âu: trong giai đoạn này đã xuất hiện một số công trình tiêu biểu về đánh giá các hợp phần của tự nhiên và xây dựng các chỉ tiêu đánh giá một số tài nguyên: tài nguyên du lịch, tài nguyên đất đai….của Viện Địa lí - Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô nhằm phục vụ cho sự phát triển KT-XH. Các nhà khoa học tiêu biểu của trƣờng phái này nhƣ: Dokuchaev, Kostusev và 8 Sibirsev,…. họ đã có những đóng góp quan trọng cho phát triển KT-XH của các quốc gia thuộc hệ thống xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là của Cộng hòa Liên bang Xô Viết (Liên Xô cũ) và một số nƣớc Đông Âu nhƣ Ba Lan, Đông Đức, Rumani, Hungary,…[1].

Còn ở Mỹ và các nƣớc Tây Âu: xu hƣớng đánh giá tự nhiên phục vụ mục đích phát triển KT - XH tuy ra đời muộn hơn các nƣớc Liên Xô (cũ), Đông Âu nhƣng phát triển một cách độc lập và hoàn thiện hơn về phƣơng pháp luận. Trong giai đoạn này, đã xuất hiện nhiều nhà khoa học nghiên cứu tự nhiên tiêu biểu nhƣ: Milton Whitney, E.với các công trình nghiên cứu chủ yếu về các hợp phần của tự nhiên và mối quan hệ giữa chúng nhằm mục đích phát triển kinh tế và sử dụng lãnh thổ [1].2 Hướng nghiên cứu khai thác tự nhiên phục vụ giáo dục Địa lí Cùng với sự phát triển của xã hội loài ngƣời thì vai trò của Địa lí học ngày càng quan trọng và đƣợc ứng dụng nhiều hơn trong cuộc sống, nhất là lĩnh vực giáo dục. Địa lí giúp cho con ngƣời có những hiểu biết về tự nhiên, xã hội, các vấn đề xung quanh cuộc sống để từ đó có thể sử dụng và ứng phó chúng một cách hiệu quả. Đến đầu thế kỉ XXI, khi Hội nghị Thƣợng đỉnh Liên hiệp quốc về Phát triển bền vững và chƣơng trình “Dạy và học vì một tƣơng lai bền vững” (2002) đƣợc UNESCO khởi xƣớng và thông qua đã đề cao vai trò của việc dạy và học theo hƣớng trải nghiệm, từ lúc này trở đi dạy học trải nghiệm mới đƣợc phổ biến sâu rộng hơn trong đời sống.

Ở các nƣớc tiên tiến nhƣ Anh, Bỉ, Pháp, Đức, Nhật,. họ đã tiếp cận chƣơng trình giáo dục phổ thông theo hƣớng phát triển năng lực, chú ý giáo dục nhân văn, phẩm chất và kĩ năng sống,…cho ngƣời học từ rất sớm và đạt đƣợc nhiều hiệu quả cao trong giáo dục. Hướng nghiên cứu khai thác tự nhiên phục vụ phát triển kinh tế - xã hội Có thể nói rằng, ở Việt Nam, ngƣời đi tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu đánh giá tự nhiên để phục vụ cho mục đích phát triển KT-XH là Nguyễn Đức Chính và Vũ Tự Lập. Vào năm 1963, các ông đã công bố tác phẩm “Địa lý tự 9 nhiên Việt Nam”, trong đó trình bày rõ về các đặc điểm tự nhiên Việt Nam và các nguyên tắc cơ bản của phân vùng cảnh quan áp dụng cho lãnh thổ Việt Nam.

Không những thế các ông đã có nhiều bài báo quan trọng khác nghiên cứu về vấn đề phân vùng địa lý tự nhiên, ví dụ nhƣ: “Cơ sở lí luận của phân vùng địa lý tự nhiên” (Nguyễn Đức Chính, V. Zavrie); “Phương pháp luận và phương pháp phân vùng địa lý tổng hợp tỉ lệ trung bình (V. Zavrie, Nguyễn Đức Chính, Nguyễn Văn Nhƣng). Đến năm 1976, Vũ Tự Lập với sự tham gia giúp đỡ của E.

Zavriev đã hoàn thành công trình “Cảnh quan địa lí miền Bắc Việt Nam” [16] - đây là một công trình hết sức công phu có giá trị lớn đối với khoa học địa lí Việt Nam hiện đại. Ngoài các hƣớng nghiên cứu truyền thống, Việt Nam cũng tiếp cận rất nhanh các hƣớng nghiên cứu tự nhiên có ứng dụng thành tựu của công nghệ thông tin nhất là công nghệ viễn thám và hệ thống thông tin Địa lí (GIS). Có thể kể đến các tác giả tiêu biểu trong lĩnh vực này là Nguyễn Thành Long, Phạm Hoàng Hải , Nguyễn Văn Vinh, Nguyễn Cẩm Vân,… Trong thời gian gần đây, xuất hiện ngày càng nhiều các công trình nghiên cứu liên quan đến ĐĐTN và ĐKTN nhƣ các luận án tiến sĩ: Lê Năm (2004), “Đánh giá điều kiện tự nhiên phục vụ định hướng sử dụng đất đai Nông – Lâm nghiệp vùng đồi núi tỉnh Thừa Thiên Huế” [15], Lê Anh Hùng (2016), “Đánh giá điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên phục vụ phát triển bền vững, Nông - Lâm nghiệp vùng đồi núi lưu vực sông Thu Bồn” [11],.Luận văn thạc sĩ: Lê Thị Hoa (2018):“ Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên phục vụ định hướng phát triển nông - lâm nghiệp lưu vực sông Truồi, tỉnh Thừa Thiên Huế” [7],.Nội dung chính của các luận văn, luận án nêu trên là nghiên cứu, đánh giá ĐKTN nhằm mục đích phục vụ cho việc sử dụng hợp lí lãnh thổ nhất là phục vụ cho sự phát triển kinh tế của các địa phƣơng. Hướng nghiên cứu khai thác tự nhiên phục vụ giáo dục Địa lí Bên cạnh việc nghiên cứu ĐĐTN phục vụ cho phát triển KT-XH thì việc nghiên cứu ĐĐTN phục vụ cho việc tổ chức HĐTN đƣợc quan tâm sâu sắc.

Từ xa 10 xƣa, ông cha ta đã đúc kết “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn” với ý nghĩa nhắc nhở và khuyến khích việc học tập từ thực tế. Câu tục ngữ đó đã khẳng định giá trị cả về lý thuyết và thực tiễn của trải nghiệm Địa lí trong đời sống hàng ngày. Ngày nay, nhiều học viên lựa chọn HĐTN để làm nội dung luận văn thạc sĩ cuả mình: Trần Ngô Thị Bé Linh (2019): “Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên tỉnh Gia Lai phục vụ xây dựng hoạt động trải nghiệm trong dạy học Địa lí” [14], Bùi Anh Diễm (2020): “Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên cao nguyên Vân Hoà, tỉnh Phú Yên phục vụ hoạt động trải nghiệm Địa lí cho học sinh trung học phổ thông” [6], Nguyễn Thị Thừa (2021): “Nghiên cứu giá trị đa dạng sinh học của cao nguyên Kon Hà Nừng phục vụ dạy học Địa lí” [17],.Ngoài ra cón có nhiều sáng kiến kinh nghiệm và bài báo khoa học cũng hƣớng đến sự nghiên cứu này nhất là trong giai đoạn đổi mới giáo dục theo hƣớng phát triển năng lực và phẩm chất, tiêu biểu là bài viết: Biên soạn tài liệu phục vụ dạy học phần Địa lí tự nhiên tỉnh Phú Yên theo tiếp cận năng lực của tác giả Lê Thị Lành và Võ Thị Mỹ Linh – Hội nghị Khoa học Địa lí Toàn quốc lần thứ XI tại thành phố Huế vào tháng 4/2019. Các công trình trên đã nghiên cứu đƣợc các ĐĐTN tiêu biểu cho các địa phƣơng nhằm phục vụ việc tổ chức các HĐTN Địa lí cho HS.

Nhƣ vậy, các công trình nghiên cứu, các luận văn, luận án của những tác giả đi trƣớc có ý nghĩa khoa học rất quan trọng, đã góp phần làm phong phú, đa dạng hơn cho nguồn tƣ liệu nƣớc nhà về nghiên cứu ĐĐTN và ĐKTN ở các địa phƣơng và làm cơ sở kế thừa cho các thế hệ tƣơng lai. Ở Bình Định và địa bàn nghiên cứu 1. Hướng nghiên cứu khai thác tự nhiên phục vụ phát triển kinh tế - xã hội Bình Định là một tỉnh thuộc vùng Duyên hải Nam Trung Bộ, nằm trong vùng kinh tế trọng điểm miền Trung, với tài nguyên thiên nhiên vô cùng phong phú và đa dạng, có nhiều tiềm năng lớn cho phát triển KT-XH, do vậy các ĐĐTN ở Bình Định cũng đƣợc tìm hiểu và nghiên cứu từ rất sớm. Tuy nhiên, các công trình trƣớc năm 1975 chỉ mang tính chất khái quát chung chƣa có những nghiên cứu tổng hợp về mối quan hệ tổng thể tự nhiên cũng nhƣ chƣa có các công trình nghiên cứu 11 sâu cho từng hợp phần tự nhiên.