Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Học Quần Thể Thú Ăn Thịt Nhỏ Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Hoạt

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái học quần thể thú ăn thịt nhỏ tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Nghệ An, cung cấp thông tin quý giá cho bảo tồn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Quyên
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đắc Mạnh
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên & Môi Trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Học Của Thú Ăn Thịt Nhỏ Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Hoạt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Định nghĩa những vấn đề liên quan đến nghiên cứu
• 1.1.1. Quần thể và những đặc trưng của quần thể động vật hoang dã
• 1.1.2. Ổ sinh thái không gian, sinh cảnh và tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của động vật hoang dã
• 1.1.3. Quản lý động vật hoang dã và quản lý để bảo tồn động vật hoang dã
• 1.2. Tổng quan về thú ăn thịt nhỏ trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.3. Lược sử nghiên cứu thú ăn thịt nhỏ tại KBTTN Pù Hoạt
• 1.4. Đặc điểm cơ bản của khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt
• 1.4.1. Đặc điểm địa hình, địa thế
• 1.4.2. Đặc điểm khí hậu thủy văn
• 1.4.3. Đặc điểm thảm thực vật rừng
• 1.4.4. Đặc điểm khu hệ động thực vật
• 1.4.5. Đặc điểm dân sinh, kinh tế - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Các mục tiêu cụ thể
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Các phương pháp điều tra thu thập số liệu
• 2.4.2. Các phương pháp thống kê xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng quần thể của các loài thú ăn thịt nhỏ tại vùng rừng xã Thông Thụ - KBTTN Pù Hoạt
• 3.2. Ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái đối với tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của các loài thú ăn thịt nhỏ tại xã Thông Thụ
• 3.2.1. Đặc điểm sinh cảnh ưa thích của thú ăn thịt nhỏ tại xã Thông Thụ
• 3.2.2. Vai trò của các yếu tố sinh thái đối với quyết định lựa chọn sinh cảnh sống của các loài thú ăn thịt nhỏ tại xã Thông Thụ
• 3.3. Định hướng giải pháp quản lý để bảo tồn các loài thú ăn thịt nhỏ tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt
• 3.3.1. Công tác quy hoạch phân khu ưu tiên bảo tồn thú ăn thịt nhỏ
• 3.3.2. Công tác quản lý các quần thể thú ăn thịt nhỏ và sinh cảnh sống của chúng tại xã Thông Thụ - khu BTTN Pù Hoạt
• 3.3.3. Công tác nghiên cứu tiếp theo để bảo tồn các loài thú ăn thịt nhỏ
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Học Thú Ăn Thịt Nhỏ

Nghiên cứu về thú ăn thịt nhỏ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt là một lĩnh vực quan trọng trong sinh thái học. Các loài thú này không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái mà còn ảnh hưởng đến sự phát triển của các quần thể động vật khác. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh thái học của chúng sẽ giúp xây dựng các biện pháp bảo tồn hiệu quả hơn.

1.1. Định Nghĩa Thú Ăn Thịt Nhỏ Và Vai Trò Của Chúng

Thú ăn thịt nhỏ là nhóm động vật có thể trọng dưới 15 kg, thuộc bộ Carnivora. Chúng có vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn, giúp điều tiết sự sinh trưởng của các loài khác và duy trì sự cân bằng trong hệ sinh thái.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Pù Hoạt

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt là nơi bảo tồn đa dạng sinh học, đặc biệt là các loài thú ăn thịt nhỏ. Đây là khu vực ưu tiên bảo tồn theo kế hoạch hành động của IUCN/SSC, nhằm bảo vệ các loài động vật quý hiếm.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Bảo Tồn Thú Ăn Thịt Nhỏ

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, nhưng thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Sự suy giảm môi trường sống, săn bắt trái phép và biến đổi khí hậu là những yếu tố chính ảnh hưởng đến quần thể của chúng.

2.1. Suy Giảm Môi Trường Sống

Môi trường sống của thú ăn thịt nhỏ đang bị thu hẹp do hoạt động khai thác rừng và phát triển nông nghiệp. Điều này dẫn đến sự mất mát sinh cảnh sống và giảm số lượng cá thể.

2.2. Tác Động Của Con Người Đến Quần Thể Thú Ăn Thịt Nhỏ

Săn bắt trái phép và buôn bán động vật hoang dã đã làm giảm đáng kể số lượng thú ăn thịt nhỏ. Các loài này thường bị săn bắt vì giá trị kinh tế cao của chúng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Học Thú Ăn Thịt Nhỏ

Để nghiên cứu đặc điểm sinh thái học của các loài thú ăn thịt nhỏ, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát hiện trường, phân tích mẫu và sử dụng công nghệ hiện đại để theo dõi hành vi của chúng.

3.1. Khảo Sát Hiện Trường

Khảo sát hiện trường giúp thu thập dữ liệu về sự phân bố và mật độ của thú ăn thịt nhỏ. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng bẫy ảnh và bẫy sống để ghi nhận sự hiện diện của chúng.

3.2. Phân Tích Mẫu Và Dữ Liệu

Phân tích mẫu từ các loài thú ăn thịt nhỏ giúp xác định các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự lựa chọn sinh cảnh sống của chúng. Dữ liệu này rất quan trọng cho việc xây dựng các kế hoạch bảo tồn.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Thú Ăn Thịt Nhỏ Tại Pù Hoạt

Kết quả nghiên cứu cho thấy thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt có sự đa dạng về loài và đặc điểm sinh thái. Các loài này thường chọn những sinh cảnh có độ che phủ cao và nguồn thức ăn phong phú.

4.1. Đặc Điểm Sinh Cảnh Ưa Thích

Các loài thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt thường ưa thích những khu vực có thảm thực vật rậm rạp, nơi cung cấp đủ thức ăn và nơi trú ẩn an toàn.

4.2. Tác Động Của Các Yếu Tố Sinh Thái

Các yếu tố như khí hậu, độ ẩm và sự hiện diện của các loài khác có ảnh hưởng lớn đến sự lựa chọn sinh cảnh của thú ăn thịt nhỏ. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng những yếu tố này cần được xem xét trong các kế hoạch bảo tồn.

V. Kết Luận Và Định Hướng Tương Lai Trong Bảo Tồn

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy việc bảo tồn thú ăn thịt nhỏ tại Pù Hoạt là cần thiết và cấp bách. Các biện pháp bảo tồn cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả để đảm bảo sự tồn tại của các loài này trong tương lai.

5.1. Đề Xuất Giải Pháp Bảo Tồn

Cần xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo tồn động vật hoang dã, đồng thời tăng cường công tác quản lý và giám sát các hoạt động khai thác tài nguyên.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc theo dõi lâu dài các quần thể thú ăn thịt nhỏ và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn đã triển khai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bộ thú Ăn thịt (Carnivora) có thể trọng dưới 15 kg giữ vai trò mắt xích điều hòa quan trọng trong việc duy trì cấu trúc và chức năng của các hệ sinh thái rừng nhiệt đới. Tại Việt Nam, giới khoa học đã ghi nhận 24 loài thú ăn thịt nhỏ thuộc 3 họ chính, trong đó có 11 loài được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam và 9 loài thuộc Danh lục Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Trước áp lực suy giảm nghiêm trọng của các loài thú ăn thịt lớn do nạn săn bắt và mất sinh cảnh, nhóm thú ăn thịt nhỏ trở thành sinh vật tiêu thụ bậc cao chi phối quần thể con mồi và hỗ trợ tái sinh thực vật rừng.

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt tại tỉnh Nghệ An là vùng sinh thái trọng điểm thuộc dãy Trường Sơn Bắc, được UNESCO công nhận là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An từ năm 2007. Mặc dù sở hữu diện tích rừng tự nhiên rộng lớn cùng đỉnh Pù Hoạt cao 2.452 m, các nghiên cứu trước đây tại khu bảo tồn hầu như chỉ dừng lại ở bước thống kê danh mục thành phần loài mà chưa có dữ liệu định lượng về sinh thái học quần thể.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này. Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá hiện trạng phân bố, xác định mật độ và kích thước quần thể, đồng thời phân tích cơ chế lựa chọn sinh cảnh sống của các loài thú ăn thịt nhỏ tại khu vực rừng xã Thông Thụ thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt trong mùa Hè - Thu năm 2020. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng cho diện tích hơn 10.000 ha rừng đặc dụng, làm căn cứ khoa học trực tiếp phục vụ công tác quy hoạch phân khu bảo tồn và quản lý bền vững tài nguyên sinh vật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba nền tảng lý thuyết sinh thái học hiện đại:

• Lý thuyết sinh thái học quần thể (Population Ecology Theory): Khung lý thuyết của Odum và Anderson về các đặc trưng định lượng của quần thể động vật hoang dã, bao gồm mật độ cá thể, kích thước quần thể, cấu trúc không gian và khả năng thích nghi với biến động môi trường.
• Lý thuyết ổ sinh thái không gian và tập tính lựa chọn sinh cảnh (Spatial Niche and Habitat Selection Theory): Cung cấp khung phân tích về mối quan hệ giữa các nhân tố sinh thái với xu hướng ưa thích, ngẫu nhiên hoặc lẩn tránh sinh cảnh của động vật hoang dã.
• Khung lý thuyết quản lý và bảo tồn động vật hoang dã (Wildlife Conservation Management Framework): Mô hình vận hành quần thể và môi trường sống của Ma và cộng sự, định hướng các can thiệp kỹ thuật lâm nghiệp nhằm duy trì quy mô loài quý hiếm.

Các khái niệm then chốt trong luận văn bao gồm: Quần thể động vật hoang dã, Ổ sinh thái không gian, Tập tính lựa chọn sinh cảnh và Mật độ tương đối.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu và quy mô khảo sát: Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua 17 tuyến điều tra thực địa với tổng chiều dài 49,75 km, tiêu tốn 75,56 giờ quan sát; kết hợp hệ thống 15 bẫy ảnh tự động Wildgame Model TR8ix (độ phân giải 8.0 megapixel) đặt tại khu vực khe Nậm Cân và 15 bẫy lồng thép (kích thước 40x40x60 cm) tại khe Huổi Tang và khe Nậm Binh. Ngoài ra, tác giả phỏng vấn sâu 34 người dân địa phương tại 7 bản làng ven rừng và thiết lập 85 ô mẫu tiêu chuẩn (kích thước 10x10 m), gồm 29 ô mẫu ghi nhận vết tích thú và 56 ô đối chứng ngẫu nhiên.
• Phương pháp chọn mẫu: Tuyến điều tra được bố trí đại diện cắt ngang 4 kiểu thảm thực vật đặc trưng theo dải đai cao từ 263 m đến 1.087 m. Bẫy ảnh và bẫy lồng được đặt tại các điểm có nguồn thức ăn, mó nước uống hoặc đường mòn tự nhiên nhằm tối ưu hóa xác suất bắt gặp các loài thú hoạt động về đêm.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Tác giả áp dụng công thức của Vanderloeg và Scavia để tính toán hệ số lựa chọn (Wij) và chỉ số lựa chọn (Eij) đối với 12 yếu tố hoàn cảnh. Phương pháp phân tích thành phần chính (PCA) trên phần mềm SPSS 18 được sử dụng cho 9 biến số định lượng nhằm xác định các nhân tố sinh thái chi phối mạnh nhất. Kích thước quần thể được ước tính dựa trên mật độ dải tuyến với chiều rộng quan sát 20 m (tương ứng diện tích vùng mẫu 99,5 ha, chiếm 0,961% diện tích rừng xã Thông Thụ). Timeline nghiên cứu thực địa hoàn thành trọn vẹn trong giai đoạn từ tháng 5 đến tháng 9 năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã mang lại 4 nhóm kết quả định lượng nổi bật về hiện trạng khu hệ thú ăn thịt nhỏ tại khu vực khảo sát:

• Thứ nhất, xác nhận chắc chắn sự hiện diện thực tế của 8 loài thú ăn thịt nhỏ tại xã Thông Thụ thông qua 29 lần ghi nhận trực tiếp và gián tiếp với tổng số 44 cá thể. Các loài bao gồm: Cầy vòi đốm, Cầy vòi mốc, Cầy giông, Cầy gấm, Cầy móc cua, Chồn bạc má bắc, Rái cá vuốt bé và Lửng lợn.
• Thứ hai, xác định mật độ và quy mô quần thể cụ thể. Mật độ quần thể bình quân của nhóm thú ăn thịt nhỏ đạt khoảng 0,44 cá thể/ha, tương ứng tổng kích thước ước tính toàn xã Thông Thụ là 4.584 cá thể. Trong đó, Rái cá vuốt bé đạt mật độ cao nhất với 0,171 cá thể/ha (ước tính 1.769 cá thể, chiếm 38,59% tổng đàn), tiếp đến là Chồn bạc má bắc và Cầy vòi mốc đều đạt 0,060 cá thể/ha (mỗi loài ước tính 625 cá thể, chiếm 13,63%). Cầy gấm có mật độ thấp nhất với 0,010 cá thể/ha (ước tính 105 cá thể, chiếm 2,29%).
• Thứ ba, ghi nhận sự khác biệt rõ nét về mật độ tương đối trên tuyến điều tra. Rái cá vuốt bé đạt tần suất bắt gặp 0,121 lần/km và hiệu suất tìm kiếm 0,079 lần/giờ; Chồn bạc má bắc đạt tần suất 0,101 lần/km và hiệu suất 0,066 lần/giờ; trong khi Cầy móc cua và Cầy vòi mốc có tần suất thấp nhất là 0,040 lần/km và hiệu suất 0,026 lần/giờ.
• Thứ tư, làm rõ quy luật lựa chọn sinh cảnh sống. Thú ăn thịt nhỏ rất ưa thích đai cao dưới 400 m và trên 800 m, sườn dốc hướng Đông (Ei = 0,053) và hướng Nam (Ei = 0,141), vị trí chân núi (Ei = 0,218), cự ly gần nguồn nước dưới 200 m (Ei = 0,144) và độ tàn che tán rừng từ 40% đến trên 80%. Ngược lại, chúng thể hiện tập tính lẩn tránh rõ rệt đối với khu vực cách xa nguồn nước trên 400 m (Ei = -0,095) và vùng quá gần khu dân cư dưới 1.500 m.

Thảo luận kết quả

Mật độ vượt trội của Rái cá vuốt bé (chiếm gần 39% tổng số cá thể ghi nhận) xuất phát từ đặc tính sinh thái sống theo bầy đàn từ 2 đến 4 cá thể, gắn liền với mạng lưới sông suối dày đặc như lưu vực sông Chu, khe Nậm Cân và khe Nậm Binh. Ngược lại, các loài như Cầy gấm và Cầy móc cua có mật độ thấp do tập tính sống đơn độc, vùng hoạt động rộng và chịu sức ép cạnh tranh sinh cảnh.

So sánh với các mốc khảo sát lịch sử (ghi nhận 7 loài năm 1997, 11 loài năm 2000 và 15 loài năm 2009), công trình này đã bổ sung minh chứng thực địa sống động rằng hệ sinh thái Pù Hoạt vẫn duy trì được quần thể thú ăn thịt nhỏ ổn định dù vùng đệm có 73 thôn bản với hơn 44.000 nhân khẩu. Phân tích PCA chỉ ra rằng cự ly đến nguồn nước, độ tàn che và khoảng cách đến khu dân cư là ba trục thành phần chính quyết định việc chiếm lĩnh ổ sinh thái.

Dữ liệu nghiên cứu này có thể được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh mật độ cá thể giữa các loài, kết hợp biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ cơ cấu quần thể và biểu đồ phân tán PCA Biplot hai chiều nhằm mô tả sự tương tác giữa 12 yếu tố hoàn cảnh và tập tính phân bố loài.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn bền vững các quần thể thú ăn thịt nhỏ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý cụ thể:

• Quy hoạch phân khu bảo tồn nghiêm ngặt: Thiết lập 2 khu vực ưu tiên bảo tồn trọng điểm tại lưu vực khe Nậm Cân (phía Bắc xã Thông Thụ) và hệ thống khe Huổi Tang - Nậm Binh (phía Nam xã Thông Thụ) với tổng quy mô giám sát trên 5.000 ha rừng nguyên sinh. Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt chủ trì thực hiện cắm mốc ranh giới sinh cảnh trong giai đoạn 2021 - 2023.
• Nâng cao hiệu lực tuần tra và kiểm soát bẫy bắt: Tăng cường 100% tần suất tuần tra định kỳ hàng tháng dọc theo 17 tuyến đường mòn truyền thống; đặt mục tiêu tháo gỡ và triệt phá trên 80% số lượng bẫy dây, bẫy kẹp kim loại trong vòng 12 tháng. Hạt Kiểm lâm Pù Hoạt phối hợp cùng Công an xã và lực lượng dân quân tự vệ địa phương triển khai thực hiện thường xuyên.
• Phát triển sinh kế gắn với giao khoán bảo vệ rừng: Mở rộng chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng cho hơn 9.600 hộ dân tại 9 xã vùng đệm, duy trì ổn định độ che phủ rừng trên 86% và bảo vệ dải đệm xanh cách khu dân cư tối thiểu 1.500 m. Ủy ban nhân dân huyện Quế Phong phối hợp Ban quản lý Khu bảo tồn triển khai đồng bộ từ năm 2022 đến 2025.
• Thiết lập hệ thống quan trắc đa dạng sinh học tự động: Duy trì mạng lưới 30 trạm bẫy ảnh tự động cố định để giám sát liên tục diễn thế quần thể của các loài nguy cấp như Cầy gấm, Cầy vằn bắc và Rái cá vuốt bé theo chu kỳ 6 tháng một lần. Phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế thuộc Khu bảo tồn chịu trách nhiệm thực hiện liên tục trong 5 năm tiếp theo.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Cung cấp phương pháp luận và quy trình mẫu về việc ứng dụng bẫy ảnh, điều tra tuyến và phân tích ổ sinh thái để xây dựng phương án quản lý rừng đặc dụng bền vững trên quy mô từ 5.000 ha đến 10.000 ha.
• Cán bộ nghiên cứu, giảng viên chuyên ngành Lâm nghiệp và Môi trường: Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng định lượng gồm 85 ô tiêu chuẩn sinh thái và phương pháp xử lý thống kê PCA trên phần mềm SPSS, phục vụ công tác giảng dạy chuyên sâu về sinh thái học động vật rừng.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên, Bảo tồn đa dạng sinh học: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về cấu trúc đề tài thạc sĩ, phương pháp lượng hóa 12 yếu tố hoàn cảnh và kỹ năng thực hiện điều tra thực địa trong điều kiện địa hình phức tạp.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn quốc tế (IUCN, CI, WWF): Sử dụng nguồn dữ liệu cập nhật về 8 loài thú quý hiếm làm căn cứ thẩm định hồ sơ tài trợ, xây dựng dự án bảo tồn loài nguy cấp tại khu vực hành lang đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn.

Câu hỏi thường gặp

• Câu hỏi 1: Luận văn đã xác nhận chính xác bao nhiêu loài thú ăn thịt nhỏ hiện diện tại khu vực nghiên cứu? Trả lời: Qua 17 tuyến điều tra thực địa kết hợp bẫy ảnh và bẫy lồng, nghiên cứu đã xác thực sự có mặt chắc chắn của 8 loài thú ăn thịt nhỏ tại xã Thông Thụ, bao gồm Cầy vòi đốm, Cầy vòi mốc, Cầy giông, Cầy gấm, Cầy móc cua, Chồn bạc má bắc, Rái cá vuốt bé và Lửng lợn trong tổng số 24 loài của cả nước.
• Câu hỏi 2: Loài thú ăn thịt nhỏ nào chiếm số lượng cá thể lớn nhất tại xã Thông Thụ? Trả lời: Rái cá vuốt bé chiếm số lượng lớn nhất với mật độ đạt 0,171 cá thể/ha và quy mô quần thể ước tính khoảng 1.769 cá thể. Điều này xuất phát từ tập tính sinh hoạt theo bầy đàn gia đình từ 2 đến 4 con dọc theo hệ thống sông Chu và các nhánh khe suối tự nhiên.
• Câu hỏi 3: Những yếu tố sinh thái nào chi phối mạnh nhất đến việc lựa chọn nơi ở của thú ăn thịt nhỏ? Trả lời: Phân tích thành phần chính PCA chỉ ra rằng khoảng cách đến nguồn nước dưới 200 m, độ tàn che tán rừng trên 40% và khoảng cách an toàn cách xa khu dân cư trên 1.500 m là 3 yếu tố mang tính quyết định, giúp thú đảm bảo thức ăn và giảm thiểu nguy cơ bị con người tác động.
• Câu hỏi 4: Quy mô sử dụng bẫy ảnh và bẫy lồng trong luận văn được tiến hành như thế nào? Trả lời: Tác giả đã lắp đặt 15 bẫy ảnh cảm biến hồng ngoại Wildgame TR8ix tại khe Nậm Cân và 15 bẫy lồng thép kích thước 40x40x60 cm tại khe Huổi Tang và khe Nậm Binh, ghi nhận thành công 1 cá thể Chồn bạc má bắc cùng hàng chục bức ảnh giá trị về các loài Cầy quý hiếm.
• Câu hỏi 5: Giá trị thực tiễn lớn nhất mà luận văn đóng góp cho công tác bảo tồn là gì? Trả lời: Công trình đã định lượng hóa thành công mật độ và kích thước quần thể cho từng loài trên diện tích 99,5 ha mẫu, tạo tiền đề khoa học vững chắc để Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt thiết lập 2 phân khu bảo tồn nghiêm ngặt với diện tích trên 5.000 ha.

Kết luận

• Xác thực sự hiện diện của 8 loài thú ăn thịt nhỏ quý hiếm tại xã Thông Thụ thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt.
• Ước tính tổng kích thước quần thể đạt 4.584 cá thể, trong đó Rái cá vuốt bé chiếm tỷ trọng cao nhất với 1.769 cá thể (khoảng 38,6%).
• Xác định mô hình sinh cảnh ưa thích điển hình: Đai cao dưới 400 m và trên 800 m, cự ly nguồn nước dưới 200 m và độ tàn che tán rừng từ 40% trở lên.
• Xây dựng thành công cơ sở dữ liệu định lượng từ 17 tuyến điều tra dài 49,75 km, 85 ô tiêu chuẩn và hệ thống bẫy ảnh hồng ngoại.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp quản lý đồng bộ, trọng tâm là khoanh vùng bảo tồn nghiêm ngặt và kiểm soát bẫy bắt trái phép.

Luận văn đã đóng góp nguồn dữ liệu sinh thái học quần thể định lượng đầu tiên cho nhóm thú ăn thịt nhỏ tại khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An. Kế hoạch tiếp theo trong giai đoạn 2021 - 2025 cần tiếp tục mở rộng phạm vi điều tra sang 8 xã còn lại của khu bảo tồn và duy trì trạm bẫy ảnh quan trắc định kỳ. Các nhà quản lý lâm nghiệp và nhà khoa học bảo tồn hãy cùng khai thác kết quả nghiên cứu này để xây dựng những chính sách bảo vệ động vật hoang dã kịp thời và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Định nghĩa những vấn đề liên quan đến nghiên cứu 1. Quần thể và những đặc trưng của quần thể động vật hoang dã Quần thể là một nhóm cá thể của một loài (có thể trao đổi thông tin di truyền và sinh ra thế hệ hữu thụ) sống trong một khoảng không gian xác định; có những đặc điểm sinh thái đặc trưng của nhóm, chứ không phải của từng cá thể riêng biệt (Odum, 1971). Quần thể động vật là hình thức tồn tại của loài động vật trong những điều kiện môi trường cụ thể.

Mỗi quần thể động vật có một cấu trúc, cách thức tổ chức riêng; để đảm bảo cho sự tồn tại, phát triển của chúng trong một điều kiện môi trường nào đó. Bởi vậy, mỗi quần thể động vật đều có những đặc điểm sinh thái học đặc trưng như: mật độ, kích thước, thành phần tuổi, thành phần giới tính, tỉ lệ sinh, tỉ lệ tử, kiểu phân bố trong không gian và kiểu tăng trưởng (Anderson, 1985). Ổ sinh thái không gian, sinh cảnh và tập tính lựa chọn sinh cảnh sống của động vật hoang dã Ổ sinh thái không gian (hay sinh cảnh lý tưởng) là không gian sinh thái mà ở đó tất cả các nhân tố sinh thái của môi trường nằm trong giới hạn sinh thái quy định sự tồn tại và phát triển lâu dài của một loài động vật hoang dã nào đó. Sinh cảnh hay nơi ở là không gian cư trú của động vật hoang dã, và có thể chứa nhiều ổ sinh thái khác nhau của các loài khác nhau (Odum, 1971; Anderson, 1985).

Tập tính lựa chọn sinh cảnh sống là chỉ sự lựa chọn hoặc sở thích của động vật với kiểu địa điểm/nơi sinh sống (Anderson, 1985). Hiển nhiên, mọi loài động vật đều chỉ có thể sinh sống ở trong phạm vi không gian nhất định của môi trường. Nhưng trạng thái phân bố hiện thực của mỗi loài động vật là 4 thông qua quá trình như thế nào mà hoàn thành, các nhà sinh thái học mới giải thích được cho rất ít loài; hiện tại mới dừng lại ở lý giải mối quan hệ giữa lựa chọn của một loài động vật nào đó đối với một số sinh cảnh chúng cư trú. Quản lý động vật hoang dã và quản lý để bảo tồn động vật hoang dã Quản lý động vật hoang dã là sự vận hành các quần thể động vật và môi trường sống của chúng, cùng với những tương tác giữa hai yếu tố này, để đạt được một mục tiêu đã xác định trước (Ma et al, 2014).

Một số mục tiêu thường được xác định trong công tác quản lý động vật hoang dã gồm: săn bắt thể thao, phục vụ loại hình du lịch xem ngắm động vật, bảo tồn động vật quý hiếm, phòng trừ động vật gây hại. Đối với các loài động vật hoang dã quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng thì mục tiêu trước mắt sẽ là bảo tồn; lúc này mọi hoạt động can thiệp của nhà quản lý đều hướng tới duy trì và phát triển số lượng của loài động vật. Nhiệm vụ này đòi hỏi sự hiểu biết cả mặt khoa học lẫn nghệ thuật; khi thực hiện quản lý không những quan tâm đến các quần thể động vật và sinh cảnh sống của chúng, còn phải quan tâm đến công tác tuyên truyền giáo dục để cộng đồng xã hội quan tâm ủng hộ sự nghiệp bảo tồn đối tượng loài động vật hoang dã (Ma et al, 2014). Tổng quan về thú ăn thịt nhỏ trên thế giới và ở Việt Nam Thú ăn thịt nhỏ (small Carnivore) trong nghiên cứu này chỉ các loài thú thuộc 3 họ (họ Chồn - Mustelidae, họ Cầy - Viverridae và họ Cầy lỏn - Herpestidae) của bộ thú Ăn thịt (Carnivora), có thể trọng dưới 15 kg (Schreiber et al.

Cầy mực không được tính vì có trọng lượng của cá thể trưởng thành trên 15 kg. Các loài thú trong các họ Thú ăn thịt khác tuy có kích thước nhỏ (thể trọng có thể nhỏ hơn 15 kg) cũng không được bàn đến trong nghiên cứu này. Trên toàn cầu 3 họ thú ăn thịt nhỏ rất đa dạng về thành phần loài. Họ Cầy (Viverridae) có tới 33 loài thuộc 23 giống, 4 phân họ đã được mô tả 5 (Schreiber et al.

Họ Cầy lỏn (Herpestidae) có 37 loài trong 13 giống; trong khi đó họ Chồn (Mustelidae) có tới 65 loài thuộc 23 giống, 2 phân họ (Nowark, 2005). Đến nay, ở Việt Nam đã mô tả được 24 loài thú ăn thịt nhỏ; trong đó họ Cầy (Viverridae) có 4 phân họ với 9 giống, 11 loài; họ Chồn (Mustelidae) có 2 phân họ, 7 giống, 11 loài; họ Cầy lỏn (Herpestidae) chỉ có 01 giống, 2 loài (Nguyễn Xuân Đặng và Lê Xuân Cảnh, 2009). Trong 24 loài thú ăn thịt nhỏ có phân bố tự nhiên ở Việt Nam; 9 loài có tên trong Sách đỏ IUCN, 11 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam, trong đó loài Cầy rái cá (Cynogale bennetti) đã bị tuyệt chủng (EX), 13 loài có tên trong phụ lục của NĐ 06/2019 và 4 loài có tên trong phụ lục của NĐ160/2013 (Bảng 1. Danh lục thú ăn thịt nhỏ ở Việt Nam Tên loài Tình trạng bảo tồn TT SĐT SĐV NĐ0 NĐ1 loài Tên phổ thông Tên khoa học G N 6 60 I.

Họ Cầy Viverridae I. Phân họ Paradoxurinae Arctogalidia trivirgata 1 Cầy tai trắng LR IIB (Gray, 1832) 2 Cầy vòi mốc Paguma larvata (Smith, 1827) IIB Paradoxurus hermaphroditus 3 Cầy vòi đốm IIB (Pallas, 1777) I. Phân họ Hemigalinae Chrotogale owstoni Thomas, 4 Cầy vằn bắc EN VU IIB 1912 6 Tên loài Tình trạng bảo tồn TT SĐT SĐV NĐ0 NĐ1 loài Tên phổ thông Tên khoa học G N 6 60 Hemigalus derbyanus 5 Cầy vằn nam NT DD (Gray, 1837) 6 Cầy rái cá Cynogale bennetti Gray, 1837 EN EX I. Phân họ Prionodontinae Prionodon pardicolor 7 Cầy gấm VU IB Hogdson, 1842 I.

Phân họ Viverrinae 8 Cầy giông sọc Viverra megaspila Blyth, 1862 EN VU IIB Cầy giông tây Viverra tainguensis Socolov, 9 VU nguyên Rozhenov, Pham T A, 1997 10 Cầy giông Viverra zibetha Linnaeus, 1758 IIB Viverricula indica 11 Cầy hương IIB (Geoffroy Saint- Hilaire, 1803) II. Họ Cầy lỏn Herpestidae Herpestes javanicus 12 Cầy lỏn tranh (Geoffroy Saint- Hilaire, 1818) Herpestes urva 13 Cầy móc cua (Hogdson, 1836) III. Họ Chồn Mustelidae III. Phân họ Lutrinae 7 Tên loài Tình trạng bảo tồn TT SĐT SĐV NĐ0 NĐ1 loài Tên phổ thông Tên khoa học G N 6 60 14 Rái cá vuốt bé Aonyx cinerea (Illiger, 1815) VU VU IB Có 15 Rái cá thường Lutra lutra (Linnaeus, 1758) NT VU IB Có Rái cá lông 16 Lutra sumatrana (Gray, 1865) EN EN IB Có mũi Rái cá lông Lutrogale perspicillata 17 VU EN IB Có mượt (Geoffroy Saint- Hilaire, 1826) III.

Phân họ Mustelinae Arctonyx collaris F. Cuvier, 18 Lửng lợn VU 1825 19 Chồn vàng Martes flavigula (Boddaert, 1785) Chồn bạc Melogale moschata 20 má bắc (Gray, 1831) Chồn bạc Melogale personata Geoffroy 21 má nam Saint - Hilaire, 1831 Triết bụng Mustela kathiah Hogdson, 22 vàng 1835 Triết bụng 23 Mustela nivalis Linnaeus, 1766 trắng 24 Triết chỉ lưng Mustela strigidorsa Gray, 1853 IIB Tổng 9 11 13 4 8 Chú giải: SĐTG - Sách Đỏ thế giới của IUCN, 2020; SĐVN - Sách Đỏ Việt Nam, 2007 (EX - Tuyệt chủng; EN - Nguy cấp; VU - Sẽ nguy cấp, NT - Gần bị đe dọa; LR - Đe dọa thấp; DD - Thiếu dẫn liệu); NĐ06 - Nghị định 06/2019/NĐ-CP về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (IB - Động vật rừng nghiêm cấm khai thác sử dụng và thuộc PL1 của CITES, IIB - Động vật rừng hạn chế khai thác sử dụng và thuộc PL2 của CITES); NĐ160 - Nghị định 160/2013/NĐ-CP về tiêu chí xác định loài và chế độ quản lý loài thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ (Có - Có tên trong phụ lục của Nghị định). Lược sử nghiên cứu thú ăn thịt nhỏ tại KBTTN Pù Hoạt Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt được thành lập nhằm bảo tồn các hệ sinh thái và các loài động thực vật đặc trưng cho vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam. Không chỉ có giá trị đa dạng sinh học; Pù Hoạt còn có vai trò quan trọng trong phòng hộ đầu nguồn sông Hiếu (Nghệ An), sông Chu (Thanh Hóa), cũng như là nguồn sinh thủy của các thủy điện: Hủa Na, Sao Va, Bản Mòng, Cửa Đạt.

KBTTN Pù Hoạt cũng là một trong ba khu rừng đặc dụng nằm trong khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An, được Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa Liên hiệp quốc (UNESCO) công nhận ngày 20/09/2007. Năm 1997, trong báo cáo khảo sát xây dựng dự án đầu tư thành lập KBTTN Pù Hoạt đã ghi nhận có 45 loài thú thuộc 16 họ và 6 bộ; trong đó có 7 loài thú ăn thịt nhỏ, gồm: Chồn bạc má bắc - Melogale moschata, Lửng lợn - Arctonyx collaris, Cầy giông - Viverra zibetha, Cầy hương - Viverricula indica, Cầy vòi đốm - Paradoxorus hermaphroditus, Cầy vòi mốc - Paguma larvata và Cầy móc cua - Herpestes urva (Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An, 1997). Năm 2000, Chương trình nghiên cứu rừng của Frontier Việt Nam đã điều tra tại vùng rừng Pù Hoạt và ghi nhận được 61 loài thú; trong đó bổ sung thêm 4 loài thú ăn thịt nhỏ (Chồn vàng, Rái cá thường, Cầy vằn bắc và Cầy 9 lỏn), nâng số loài thú ăn thịt nhỏ trong KBTTN Pù Hoạt lên 11 loài (Osborn et al, 2000). Năm 2009 - 2010, với sự hỗ trợ kinh phí của tổ chức bảo tồn quốc tế (CI), Nguyễn Đức Lành đã lựa chọn điều tra khu hệ thú KBTTN Pù Hoạt cho đề tài luận văn thạc sĩ của mình; kết quả đã thống kê và ghi nhận được 96 loài thú; trong đó bổ sung thêm 4 loài thú ăn thịt nhỏ (gồm: Triết chỉ lưng, Triết bụng vàng, Cầy giông sọc và Cầy gấm), nâng tổng số loài thú ăn thịt nhỏ ở KBTTN Pù Hoạt lên 15 loài (Lê Vũ Khôi và cộng sự, 2009).

Từ năm 2010 đến nay, chưa có báo cáo mang tính chất nghiên cứu nào về khu hệ thú ở KBTTN Pù Hoạt. Như vậy, các đợt điều tra nghiên cứu về thú ăn thịt nhỏ tại KBTTN Pù Hoạt mới dừng lại ở việc thống kê thành phần loài. Chưa có báo cáo nghiên cứu nào tiếp cận nghiên cứu sinh thái học quần thể các loài thú ăn thịt nhỏ. Đặc điểm cơ bản của khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt nằm ở chóp Tây Bắc của tỉnh Nghệ An; cách thành phố Vinh khoảng 150 km về phía Tây Bắc, cách quốc lộ 1B (đường Hồ Chí Minh) theo đường 48 đi vào từ thị xã Thái Hòa khoảng 75 km.

Khu bảo tồn trải dài từ 19027'46” đến 19059’55” vĩ độ Bắc và từ 104037’46’’ đến 105011’11” kinh độ Đông.