2020 k61 qltnr lo van vu

Nghiên cứu về Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius D.Don) tại Lai Châu là một chủ đề quan trọng trong lĩnh… 69 trang · Trường Đại Học Lâm Nghiệp · 2020.

• Tác giả: Lò Văn Vũ
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên Rừng
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Phân Bố và Tái Sinh Của Thông Tre Lá Dài Tại Lai Châu
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC KÝ HIỆU VÀ TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC MẪU
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về thực vật Hạt trần trên thế giới
• 1.2. Tổng quan về thực vật Hạt trần ở Việt Nam
• 1.3. Tổng quan về chi Podocarpus
• 1.4. Giới thiệu chung về loài Thông tre lá dài
• 1.5. Tổng quan tại khu vực huyện Tam Đường tỉnh Lai Châu
• 1.6. Nhận xét chung
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa số liệu chọn lọc
• 2.4.2. Công tác chuẩn bị
• 2.4.3. Công tác điều tra ngoại nghiệp
• 2.4.4. Công tác xử lý nội nghiệp
• 3. Chương 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ, XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Đặc điểm tự nhiên
• 3.1.3. Tài nguyên thiên nhiên
• 3.2. Đặc điểm kinh tế và xã hội
• 3.2.1. Dân cư và lao động
• 3.2.2. Cơ sở hạ tầng
• 3.2.3. Đặc điểm kinh tế
• 3.2.4. Đặc điểm xã hội
• 3.3. Nhận xét chung
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm hình thái và vật hậu của Thông tre lá dài tại khu vực nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm phân bố của Thông tre lá dài tại khu vực nghiên cứu
• 4.3. Đặc điểm lâm phần nơi Thông tre lá dài phân bố
• 4.3.1. Tầng cây cao
• 4.3.2. Tầng cây bụi, thảm tươi
• 4.4. Thực trạng của loài Thông tre lá dài tại khu vực nghiên cứu
• 4.5. Giải pháp bảo tồn và phát triển Thông tre lá dài tại khu vực nghiên cứu
• 4.5.1. Giải pháp bảo tồn tại chỗ
• 4.5.2. Giải pháp bảo tồn chuyển chỗ
• 4.5.3. Giải pháp khác
• KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Đặc Điểm Phân Bố Thông Tre Lá Dài

Nghiên cứu về Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius D.Don) tại Lai Châu là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực sinh thái học. Loài cây này không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Việc hiểu rõ về đặc điểm phân bố và tái sinh của loài này sẽ giúp bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên rừng tại khu vực.

1.1. Đặc điểm sinh học của Thông tre lá dài

Thông tre lá dài là loài cây gỗ thường xanh, có chiều cao từ 20 đến 25 mét. Đặc điểm hình thái của cây bao gồm lá đơn nguyên, mọc xoắn ốc, và nón hạt phấn hình trụ. Những đặc điểm này giúp cây thích nghi tốt với môi trường sống tại Lai Châu.

1.2. Tầm quan trọng của Thông tre trong hệ sinh thái

Thông tre lá dài không chỉ cung cấp gỗ mà còn tạo môi trường sống cho nhiều loài động thực vật. Việc bảo tồn loài này có ý nghĩa lớn trong việc duy trì đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường tại Lai Châu.

II. Vấn đề và Thách thức trong Nghiên Cứu Thông Tre

Mặc dù Thông tre lá dài có giá trị cao, nhưng việc nghiên cứu và bảo tồn loài này gặp nhiều thách thức. Các yếu tố như khai thác gỗ trái phép, biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường đang đe dọa sự tồn tại của loài cây này. Cần có những biện pháp cụ thể để giải quyết các vấn đề này.

2.1. Tác động của khai thác gỗ đến Thông tre

Khai thác gỗ trái phép đã làm giảm đáng kể số lượng cây Thông tre lá dài trong tự nhiên. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến loài cây mà còn đến toàn bộ hệ sinh thái nơi chúng sinh sống.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến phân bố

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện môi trường sống của Thông tre. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng và tái sinh của loài này.

III. Phương pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Phân Bố Thông Tre

Để nghiên cứu đặc điểm phân bố của Thông tre lá dài, các phương pháp điều tra hiện trường và phân tích số liệu đã được áp dụng. Việc thu thập dữ liệu từ các khu vực khác nhau giúp xác định được sự phân bố và tình trạng sinh trưởng của loài cây này.

3.1. Phương pháp điều tra hiện trường

Các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát thực địa để thu thập thông tin về số lượng và tình trạng của Thông tre lá dài. Phương pháp này giúp xác định được các khu vực có mật độ cây cao và tình trạng sức khỏe của chúng.

3.2. Phân tích số liệu và kết quả

Sau khi thu thập dữ liệu, các nhà nghiên cứu đã sử dụng các phương pháp thống kê để phân tích và đánh giá tình trạng phân bố của Thông tre. Kết quả cho thấy sự phân bố không đồng đều và có sự suy giảm đáng kể ở một số khu vực.

IV. Ứng dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Thông Tre

Kết quả nghiên cứu về Thông tre lá dài không chỉ cung cấp thông tin quý giá cho việc bảo tồn mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn. Các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững có thể được đề xuất dựa trên những phát hiện từ nghiên cứu.

4.1. Giải pháp bảo tồn Thông tre tại Lai Châu

Các biện pháp bảo tồn tại chỗ như thành lập khu bảo tồn và vườn quốc gia sẽ giúp bảo vệ Thông tre lá dài khỏi các tác động tiêu cực từ con người. Điều này cũng góp phần duy trì đa dạng sinh học trong khu vực.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào phát triển bền vững

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình phát triển bền vững, nhằm khai thác hợp lý tài nguyên rừng và bảo vệ môi trường sống cho Thông tre và các loài khác.

V. Kết luận và Tương Lai của Nghiên Cứu Thông Tre

Nghiên cứu về Thông tre lá dài tại Lai Châu đã chỉ ra tầm quan trọng của loài cây này trong hệ sinh thái. Việc bảo tồn và phát triển loài cây này cần được chú trọng hơn nữa trong tương lai để đảm bảo sự tồn tại của nó và các loài khác trong khu vực.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn Thông tre

Bảo tồn Thông tre lá dài không chỉ là bảo vệ một loài cây mà còn là bảo vệ cả một hệ sinh thái. Việc này cần sự hợp tác của các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và các biện pháp bảo tồn hiệu quả hơn cho Thông tre lá dài. Điều này sẽ giúp đảm bảo sự phát triển bền vững cho loài cây này trong tương lai.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Rừng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ sinh thái toàn cầu, tham gia điều hòa khí hậu, chu trình chuyển hóa vật chất, bảo tồn nguồn nước và giảm thiểu tác hại của thiên tai. Việt Nam là quốc gia có tính đa dạng sinh học cao với nhiều hệ sinh thái đặc thù, đặc biệt là các vùng núi cao phía Bắc và Tây Bắc. Tuy nhiên, trước áp lực khai thác tài nguyên và biến đổi sinh cảnh, nhiều loài thực vật quý hiếm đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng.

Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius D.Don) là loài cây gỗ lá kim thường xanh thuộc chi Thông tre (Podocarpus), họ Thông tre (Podocarpaceae), ngành Hạt trần (Gymnospermae). Loài này có giá trị cao về mặt sinh thái học, cung cấp gỗ tốt dùng trong xây dựng, đóng tàu thuyền và có các bộ phận (lá, rễ, quả) được ứng dụng trong y học dân gian để chữa phong thấp, đau xương khớp, sưng phổi. Mặc dù được Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp ở mức Ít quan tâm (LC) do có phân bố rộng trên thế giới, loài này tại Việt Nam đang dần trở nên khan hiếm do bị khai thác chọn lọc và suy thoái sinh cảnh rừng nguyên sinh. Tại huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu – địa bàn có tỷ lệ che phủ rừng lớn (45%) và nằm tiếp giáp Vườn quốc gia Hoàng Liên – nguồn tài nguyên thực vật Hạt trần rất phong phú nhưng các công trình nghiên cứu chuyên sâu về phân bố, sinh thái học và tái sinh của loài Thông tre lá dài vẫn còn bỏ ngỏ.

Khóa luận được thực hiện nhằm giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định và đánh giá đặc điểm phân bố của loài Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius D.Don) theo các đai độ cao và trạng thái rừng tại khu vực nghiên cứu.
2. Đánh giá đặc điểm hình thái, vật hậu và khả năng tái sinh tự nhiên của loài trong các lâm phần đại diện.
3. Đề xuất hệ thống các giải pháp lâm sinh, quản lý bảo tồn tại chỗ, chuyển chỗ và phát triển bền vững loài Thông tre lá dài tại huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Loài Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius D.Don).
• Phạm vi không gian: Huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu (tập trung khảo sát thực địa tại xã Bình Lư, tiểu khu 191, khoảnh 5 và khoảnh 7).
• Phạm vi thời gian: Số liệu điều tra thực địa và xử lý nội nghiệp được thu thập từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận kế thừa hệ thống phân loại học và các tài liệu chuyên khảo về thực vật Hạt trần Việt Nam và thế giới, bao gồm các công trình của Lecomte (Thực vật chí Đông Dương, 1907–1952), Aubréville (1960–2001), Phạm Hoàng Hộ (Cây cỏ Việt Nam, 1991–2000), Hoàng Nghĩa Thìn (Cây lá kim Việt Nam, 2004), Nguyễn Tiến Hiệp cùng cộng sự (Thông Việt Nam: Nghiên cứu hiện trạng bảo tồn, 2004), Farjon và Phan Kế Lộc (2001). Cấu trúc lâm phần và tầng tán rừng được phân tích dựa trên phương pháp phân chia tầng thứ của Thái Văn Trừng.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và điều tra lâm học được triển khai đồng bộ giữa ngoại nghiệp và nội nghiệp:

• Phương pháp kế thừa số liệu chọn lọc: Thu thập các tài liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Tam Đường, bản đồ hiện trạng rừng, bản đồ địa hình và các báo cáo lâm nghiệp liên quan từ Hạt Kiểm lâm huyện Tam Đường.
• Phương pháp phỏng vấn chuyên gia và người dân: Sử dụng mẫu phiếu phỏng vấn bán cấu trúc với ít nhất 10 đối tượng gồm cán bộ kiểm lâm địa bàn và người dân địa phương thường xuyên đi rừng để xác định vùng phân bố, tên gọi địa phương, đặc điểm vật hậu, tình hình khai thác và gây trồng.
• Phương pháp điều tra theo tuyến: Thiết lập 3 tuyến điều tra có chiều dài từ 1,7 km đến 5,2 km, cắt ngang các trạng thái rừng và vuông góc hoặc song song với đường đồng mức. Quan sát trực tiếp trong dải đệm 10m ở hai bên tuyến, định vị tọa độ và độ cao bằng thiết bị GPS cầm tay, đo đếm đường kính ($D_{1.3}$), chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), xác định trạng thái rừng và đánh giá phẩm chất cây (Tốt, Trung bình, Xấu).
• Phương pháp điều tra trên ô tiêu chuẩn (OTC): Lập 4 OTC điển hình diện tích $1.000\text{ m}^2$ ($25\text{ m} \times 40\text{ m}$) tại tuyến phát hiện loài (sai số khép góc Pytago $< 1/200$). Tiến hành đo đếm tầng cây cao ($D_{1.3} \ge 6\text{ cm}$), chiều cao dưới cành ($H_{dc}$), đường kính tán ($D_t$) theo 2 hướng; đo độ tàn che bằng ống ngắm đường kính 3 cm qua 100 điểm/OTC.
• Phương pháp điều tra tái sinh và thảm tươi: Trong mỗi OTC lập 5 ô dạng bản (ODB) diện tích $4\text{ m}^2$ (1 ô trung tâm, 4 ô ở 4 góc). Thu thập dữ liệu cây tái sinh theo 3 cấp chiều cao ($< 0,5\text{ m}$; $0,5 - 1\text{ m}$; $> 1\text{ m}$), nguồn gốc (hạt/chồi), phẩm chất sinh trưởng. Đo độ che phủ và thành phần tầng cây bụi, thảm tươi.
• Phương pháp điều tra cây đi kèm và tái sinh quanh cây mẹ: Lập các ô phụ 6 cây đi kèm hình tròn (bán kính 10m) xung quanh cây Thông tre lá dài làm tâm; lập 5 ODB trong tán (1 ở gốc, 4 theo 4 hướng) và 4 ODB ngoài tán cây mẹ để đánh giá khả năng phát tán và nảy mầm.
• Phương pháp xử lý số liệu nội nghiệp: Tổng hợp và phân tích trên Microsoft Excel. Phân chia cấu trúc phân bố số cây theo cấp đường kính ($N/D$) và cấp chiều cao ($N/H$) qua công thức tính số tổ $m = 5 \log N$. Xác định công thức tổ thành tầng cây cao và tầng tái sinh theo hệ số $K_i = (N_i / N) \times 10$. Tính trữ lượng lâm phần $M = G \times H \times f$.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương này tổng kết lịch sử nghiên cứu thực vật Hạt trần trên thế giới và tại Việt Nam. Trên thế giới có khoảng 107 loài thuộc chi Podocarpus, phân bố tập trung ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới bán cầu Nam. Tại Việt Nam, thực vật Hạt trần có khoảng 30 loài bản địa và hơn 20 loài nhập nội, chiếm 27% số chi và 5/8 họ hạt trần toàn cầu. Chi Podocarpus tại Việt Nam có 2 loài mọc tự nhiên là Podocarpus neriifolius D.Don và Podocarpus pilgeri Foxw., cùng loài trồng làm cảnh Podocarpus macrophyllus. Tác giả hệ thống hóa đặc điểm hình thái, sinh thái học, phân bố địa lý của loài Thông tre lá dài từ Bắc vào Nam (độ cao ghi nhận từ 200m đến 2300m tại VQG Bidoup - Núi Bà) và khẳng định khu vực huyện Tam Đường giáp ranh VQG Hoàng Liên chưa có công trình nào nghiên cứu cụ thể về loài cây này.

Chương 2: Mục tiêu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết mục tiêu chung, mục tiêu cụ thể, nội dung thực hiện và hệ thống phương pháp luận lâm học. Chương này cung cấp đầy đủ 7 mẫu biểu điều tra ngoại nghiệp chuẩn hóa: Phiếu phỏng vấn cá nhân (Mẫu 1), Điều tra phân bố theo tuyến (Mẫu 2), Điều tra tầng cây cao (Mẫu 3), Điều tra cây tái sinh (Mẫu 4), Điều tra cây bụi thảm tươi (Mẫu 5), Điều tra thành phần loài cây đi kèm (Mẫu 6), và Điều tra tái sinh dưới gốc cây mẹ (Mẫu 7), kèm theo các thuật toán và công thức toán học dùng trong xử lý số liệu cấu trúc rừng.

Chương 3: Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội khu vực nghiên cứu

Huyện Tam Đường có diện tích tự nhiên $662,92\text{ km}^2$, gồm 1 thị trấn và 12 xã. Địa hình phân cắt mạnh bởi dãy Hoàng Liên Sơn (đỉnh Phanxipăng) ở phía Đông Bắc và dãy Pu Sam Cáp ở phía Đông Nam. Khí hậu mang tính chất á nhiệt đới núi cao, nhiệt độ trung bình năm $22 - 26^\circ\text{C}$, lượng mưa trung bình $1.000 - 2.000\text{ mm}$ (90% tập trung vào mùa hè từ tháng 5 đến tháng 9), độ ẩm không khí trung bình 83%. Tài nguyên đất chủ yếu là đất Feralit đỏ vàng trên đá phiến thạch sét và đá sét, tầng đất dày 50–100 cm, pH từ 3,5–6,5. Toàn huyện có $33.172,7\text{ ha}$ đất có rừng (độ che phủ 45%), trong đó có $20.174,8\text{ ha}$ rừng phòng hộ, phần lớn là rừng nghèo và rừng phục hồi sau khai thác. Dân số toàn huyện có 52.567 người thuộc 12 dân tộc (Kinh, Thái, H'Mông, Lự, Dao, Giáy,...), tỷ lệ hộ nghèo còn cao (46,34%), kinh tế chủ yếu là thuần nông tự cung tự cấp.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương này tập trung trình bày các kết quả định lượng thu được từ điều tra ngoại nghiệp tại xã Bình Lư:

Đặc điểm tuyến khảo sát và phân bố cá thể: Tác giả đã điều tra 3 tuyến với tổng chiều dài $9,4\text{ km}$, trong đó loài chỉ xuất hiện trên tuyến số 2 thuộc xã Bình Lư (tiểu khu 191, khoảnh 5 và 7).

Tuyến	Chiều dài (km)	Trạng thái rừng	Tọa độ điểm đầu	Tọa độ điểm cuối
Tuyến 1	2,5	Rừng tự nhiên nghèo, rừng phục hồi, rừng hỗn giao tre nứa	$103^\circ 39'56''\text{E} - 22^\circ 20'48''\text{N}$	$103^\circ 39'35''\text{E} - 22^\circ 21'38''\text{N}$
Tuyến 2	5,2	Rừng thứ sinh nghèo, rừng hỗn giao tre nứa	$103^\circ 39'42''\text{E} - 22^\circ 20'40''\text{N}$	$103^\circ 38'40''\text{E} - 22^\circ 22'31''\text{N}$
Tuyến 3	1,7	Rừng tự nhiên, rừng phục hồi, đất nông nghiệp	$103^\circ 39'19''\text{E} - 22^\circ 20'41''\text{N}$	$103^\circ 38'36''\text{E} - 22^\circ 21'03''\text{N}$

Thông tre lá dài phân bố trong dải độ cao từ 1.315 m đến 1.634 m, tập trung mật độ cao nhất ở đai cao $1.400 - 1.500\text{ m}$ (28 cây ghi nhận trên tuyến, 6 cây trong OTC) và đai $1.300 - 1.400\text{ m}$ (13 cây trên tuyến, 6 cây trong OTC), giảm dần ở đai $1.500 - 1.600\text{ m}$ (6 cây) và rất hiếm gặp ở đai $> 1.600\text{ m}$ (2 cây).

Đặc điểm lâm phần và chỉ tiêu sinh trưởng tầng cây cao: Bốn OTC được lập trên tuyến 2 ghi nhận các chỉ tiêu lâm học:

Chỉ tiêu	OTC 1 (Rừng thứ sinh nghèo)	OTC 2 (Hỗn giao tre nứa)	OTC 3 (Hỗn giao tre nứa)	OTC 4 (Hỗn giao tre nứa)
$D_{1.3}$ trung bình tầng cao (cm)	23,4	23,5	23,4	23,3
$H_{vn}$ trung bình tầng cao (m)	16,6	13,7	14,2	13,5
Mật độ tầng cao ($N/\text{ha}$)	200	210	290	320
Trữ lượng ($M/\text{ha}$, $\text{m}^3$)	83,1	76,5	87,6	92,1
Độ dốc (độ)	13	27	31	31
Độ tàn che	0,42	0,53	0,61	0,54
$D_{1.3}$ Thông tre lá dài (cm)	21,6	19,3	23,5	22,3
$H_{vn}$ Thông tre lá dài (m)	15,7	12,8	13,6	14,3
Mật độ Thông tre lá dài ($N/\text{ha}$)	60	60	40	20
Tỷ lệ phẩm chất Tốt của loài (%)	100	66,7	75,0	100

Cấu trúc phân bố N/D và N/H:

• Phân bố theo cấp đường kính ($N/D$) tập trung nhiều nhất ở cỡ kính $20\text{ cm}$ và $22,5\text{ cm}$, dao động trong khoảng $15 - 30,5\text{ cm}$. Đồ thị tiệm cận dạng đối xứng, suy giảm mạnh ở cấp $25\text{ cm}$ và gián đoạn ở cấp $27,5\text{ cm}$ trước khi xuất hiện lại vài cây lớn $> 30\text{ cm}$.
• Phân bố theo cấp chiều cao ($N/H$) dao động từ $9\text{ m}$ đến $18,6\text{ m}$, tập trung nhiều ở cấp $12,2\text{ m}$, $13,8\text{ m}$ và $15,4\text{ m}$. Hiện tượng gián đoạn ở cấp kích thước lớn phản ánh tác động của việc khai thác chọn lọc trước đây.

Cấu trúc tầng thứ và tổ thành: Lâm phần có từ 4 đến 5 tầng: Tầng vượt tán $A_1$ ($H = 20 - 25\text{ m}$, xuất hiện Côm, Dẻ, Táu); Tầng tán chính $A_2$ ($H = 10 - 19\text{ m}$, có Thông tre lá dài, Pơ mu, Thông nàng, Gội, Dẻ, Trám, Kim giao); Tầng dưới tán $A_3$ ($H = 8 - 9\text{ m}$); Tầng cây tái sinh/cây bụi $B$ ($H = 0,3 - 2,5\text{ m}$); Tầng thảm tươi $C$ ($H = 0,2 - 1,8\text{ m}$).

• Công thức tổ thành tầng cây cao:
  • OTC 1: $3\text{TTr} + 2\text{D} + 1,5\text{TN} + 1,5\text{PM} + 2\text{LK}$ (3 loài)
  • OTC 2: $2,86\text{TTr} + 2,38\text{PM} + 2,38\text{D} + 2,38\text{LK}$ (2 loài)
  • OTC 3: $1,72\text{Tr} + 1,72\text{G} + 1,38\text{C} + 1,38\text{TN} + 1,38\text{TTr} + 2,41\text{LK}$ (3 loài)
  • OTC 4: $1,56\text{Tr} + 1,56\text{KG} + 1,25\text{D} + 0,94\text{C} + 0,94\text{T} + 3,75\text{LK}$ (8 loài) (Ký hiệu: TTr: Thông tre, D: Dẻ, TN: Thông nàng, PM: Pơ mu, Tr: Trám, G: Gội, C: Chắp, KG: Kim giao, T: Táu, LK: Loài khác).

Đặc điểm loài đi kèm: Có 14 loài xuất hiện cùng Thông tre lá dài, trong đó 5 loài phổ biến nhất là Thông nàng, Pơ mu, Trám, Dẻ, Táu. Khoảng cách bình quân từ cây tâm Thông tre đến các cây đi kèm là $4,6 - 5,4\text{ m}$.

Đặc điểm tầng cây tái sinh: Mật độ cây tái sinh trong các OTC dao động từ 1.600 đến 2.160 cây/ha. Nguồn gốc tái sinh chủ yếu từ hạt (chiếm 76% – 95%), tỷ lệ tái sinh chồi thấp (5% – 24%). Cây tái sinh có phẩm chất tốt chiếm 60% – 92%. Đa số cây con có chiều cao $< 0,5\text{ m}$ (chiếm 40% – 66,7%) và $0,5 - 1\text{ m}$ (chiếm 28% – 60%), số cây cao $> 1\text{ m}$ rất thấp (chỉ $4% - 8%$ ở rừng hỗn giao tre nứa và $0%$ ở rừng thứ sinh nghèo). Công thức tổ thành tái sinh cho thấy Thông tre lá dài chiếm ưu thế vượt trội ở OTC 1 ($4,81\text{TTr}$), OTC 2 ($3\text{TTr}$), OTC 3 ($2,86\text{TTr}$) và OTC 4 ($1,6\text{TTr}$).

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả định lượng cụ thể:

• Cung cấp dẫn liệu thực địa đầu tiên về quần thể Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius D.Don) tại huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu. Loài phân bố ở độ cao từ 1.315 m đến 1.634 m tại tiểu khu 191 (khoảnh 5 và 7) xã Bình Lư, tập trung mật độ cao nhất ở đai cao $1.400 - 1.500\text{ m}$.
• Xác định cấu trúc hình thái: Cây gỗ cao 9–20m, đường kính $D_{1.3}$ từ 15–30,5 cm, lá dài 6–17 cm, rộng 1–2 cm, cuống lá 0,5–1 cm. Vật hậu ghi nhận nón hạt chín vào khoảng tháng 8 đến tháng 11.
• Làm rõ cấu trúc lâm phần: Mật độ tầng cao đạt 200–320 cây/ha, trữ lượng 76,5–92,1 $\text{m}^3/\text{ha}$. Thông tre lá dài chiếm tỷ lệ tổ thành cao (hệ số từ 1,38 đến 3,0 trong tầng tán chính).
• Đánh giá khả năng tái sinh tự nhiên: Mật độ tái sinh 1.600–2.160 cây/ha, chủ yếu từ hạt ($76 - 95%$), hệ số tổ thành tái sinh của Thông tre đạt từ 1,6 đến 4,81. Tuy nhiên, lớp cây tái sinh triển vọng ($H > 1\text{ m}$) bị thiếu hụt nghiêm trọng do hoạt động canh tác Thảo quả dưới tán rừng và tác động khai thác trong quá khứ.

Tác giả đề xuất 3 nhóm giải pháp bảo tồn và phát triển:

1. Giải pháp bảo tồn tại chỗ (In-situ): Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các tiểu khu 191 khoảnh 5 và 7 tại xã Bình Lư; cắm biển báo cấm chặt phá; điều chỉnh hoạt động trồng và thu hái Thảo quả dưới tán rừng để tránh dẫm đạp, phá hủy lớp cây tái sinh non; áp dụng các biện pháp tỉa thưa cục bộ mở tán tạo điều kiện ánh sáng cho cây con sinh trưởng.
2. Giải pháp bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ): Tổ chức thu hái hạt giống vào mùa nón chín (tháng 8–11) từ các cây mẹ khỏe mạnh; xây dựng vườn ươm nhân giống nhân tạo bằng hạt và giâm cành; trồng khảo nghiệm và di thực vào các khu rừng phòng hộ, vườn thực vật, rừng phục hồi cảnh quan.
3. Giải pháp quản lý và xã hội: Tuyên truyền giáo dục nâng cao nhận thức bảo vệ rừng cho cộng đồng 12 dân tộc địa phương; xây dựng cơ chế giao khoán bảo vệ rừng phòng hộ gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng; hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu kinh tế nhằm giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng.

Đóng góp của đề tài nằm ở việc bổ sung bộ số liệu thực nghiệm nguyên gốc về sinh thái và lâm học cho loài Thông tre lá dài tại vùng đệm Hoàng Liên Sơn thuộc địa phận Lai Châu, nơi trước đó chưa có dữ liệu điều tra chi tiết.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do thời gian thực hiện đề tài ngắn (từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2020) và chịu ảnh hưởng trực tiếp của dịch bệnh COVID-19, tác giả chưa thể theo dõi trọn vẹn chu kỳ vật hậu học trong năm, đặc biệt là giai đoạn ra hoa và nón hạt chín (tháng 8–11) mà phải dựa vào phỏng vấn hồi cố. Phạm vi khảo sát mới tập trung chủ yếu trên 3 tuyến tại xã Bình Lư.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi điều tra trên toàn bộ 12 xã và 1 thị trấn của huyện Tam Đường; thiết lập ô định vị theo dõi động thái sinh trưởng, vật hậu và tỷ lệ sống sót của tầng cây tái sinh qua nhiều năm; nghiên cứu kỹ thuật nhân giống sinh sản hữu tính và vô tính trong vườn ươm phục vụ trồng rừng bảo tồn.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học thực vật, Bảo tồn đa dạng sinh học tham khảo về phương pháp luận lập ô tiêu chuẩn, phân tích công thức tổ thành, cấu trúc $N/D$, $N/H$ và đánh giá tái sinh tự nhiên.
• Cán bộ kỹ thuật tại Hạt Kiểm lâm huyện Tam Đường, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lai Châu và Ban quản lý Vườn quốc gia Hoàng Liên trong công tác quy hoạch bảo tồn nguồn gen thực vật hạt trần quý hiếm và quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn.

Câu hỏi thường gặp

1. Loài Thông tre lá dài tại huyện Tam Đường phân bố chủ yếu ở đai độ cao và khu vực nào?
Loài được ghi nhận phân bố ở đai độ cao từ 1.315 m đến 1.634 m, tập trung nhiều nhất ở độ cao 1.400 – 1.500 m (28 cây trên tuyến) và 1.300 – 1.400 m (13 cây trên tuyến) tại tiểu khu 191 (khoảnh 5 và khoảnh 7), thuộc địa bàn xã Bình Lư.

2. Kích thước sinh trưởng trung bình của các cá thể Thông tre lá dài ghi nhận trong các ô tiêu chuẩn là bao nhiêu?
Trong các OTC, Thông tre lá dài có đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) trung bình dao động từ 19,3 cm đến 23,5 cm; chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$) trung bình đạt từ 12,8 m đến 15,7 m; phẩm chất sinh trưởng ở mức tốt chiếm đa số (từ 66,7% đến 100%).

3. Đặc điểm tầng cây tái sinh của loài Thông tre lá dài có những điểm đáng lưu ý nào?
Tầng cây tái sinh có mật độ đạt từ 1.600 đến 2.160 cây/ha, chủ yếu có nguồn gốc từ hạt (chiếm 76% – 95%) và có phẩm chất tốt (60% – 92%). Thông tre chiếm ưu thế lớn trong công thức tổ thành tái sinh ($1,6\text{TTr} - 4,81\text{TTr}$). Tuy nhiên, cây con chủ yếu có chiều cao $< 0,5\text{ m}$ và $0,5 - 1\text{ m}$; số cây triển vọng cao $> 1\text{ m}$ chiếm tỷ lệ rất thấp ($0% - 8%$).

4. Những loài cây gỗ nào thường xuất hiện đi kèm với Thông tre lá dài tại khu vực nghiên cứu?
Có 14 loài đi kèm được ghi nhận, trong đó 5 loài xuất hiện phổ biến nhất là Thông nàng, Pơ mu, Trám, Dẻ và Táu. Khoảng cách trung bình từ cây Thông tre tâm đến 6 cây đi kèm dao động từ 4,6 m đến 5,4 m.

5. Hoạt động kinh tế nào của người dân địa phương tác động trực tiếp đến lớp cây tái sinh của Thông tre lá dài?
Hoạt động trồng và chăm sóc cây Thảo quả dưới tán rừng thứ sinh và rừng hỗn giao tre nứa đã tác động cơ học tiêu cực, làm dẫm đạp và suy giảm nghiêm trọng số lượng cây tái sinh triển vọng của Thông tre lá dài.

Kết luận

Khóa luận của sinh viên Lò Văn Vũ đã phản ánh toàn diện hiện trạng phân bố, sinh thái, cấu trúc lâm phần và khả năng tái sinh tự nhiên của loài Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius D.Don) tại huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu. Kết quả điều tra thực nghiệm khẳng định loài có khả năng tái sinh hạt tốt nhưng đang bị đe dọa bởi sự suy thoái sinh cảnh và hoạt động canh tác dưới tán rừng. Các giải pháp bảo tồn tại chỗ kết hợp nhân giống chuyển chỗ được đề xuất là cơ sở khoa học quan trọng cho công tác quản lý tài nguyên rừng tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Rừng là nguồn tài nguyên quý giá không những là cơ sở phát triển kinh tế - xã hội mà còn giữ chức năng sinh thái quan trọng. Rừng tham gia vào quá trình điều hoà khí hậu, đảm bảo chu trình chuyển hóa ôxi và các nguyên tố cơ bản khác trên hành tinh, duy trì tính ổn định và độ màu mỡ của đất, hạn chế lũ lụt, hạn hán, ngăn chặn xói mòn đất, làm giảm nhẹ sức tàn phá khốc liệt của các thiên tai, bảo tồn nguồn nƣớc mặt, nƣớc ngầm và làm giảm mức ô nhiễm không khí và nƣớc. Với xu hƣớng phát triển và biến đổi hiện nay, vai trò của rừng đối với Việt Nam nói riêng và các nƣớc trên thế giới nói chung trên các lĩnh vực kinh tế, an ninh - quốc phòng, môi trƣờng ngày càng đƣợc khẳng định. Vai trò của rừng đối với nƣớc ta đƣợc thể hiện tích cực trên nhiều phƣơng diện.

Với điều kiện tự nhiên đặc biệt và biến đổi tƣơng đối phức tạp, Việt Nam là một nƣớc có đa dạng về loài và sinh cảnh sống cao. Hệ động thực vật nƣớc ta biến đổi theo nhiều hệ sinh thái khác nhau với nhiều loài động thực vật quý hiếm cần đƣợc bảo vệ. Có rất nhiều khu vực với những cánh rừng với sự đa dạng sinh học rất cao, đặc biệt là vùng núi cao phía Bắc, Tây Bắc. Các Vƣờn quốc gia, khu bảo tồn tại đây đang ngày càng xuất hiện nhiều hơn để bảo vệ rừng.

Huyện Tam Đƣờng, tỉnh Lai Châu là nằm trong khu vực có độ che phủ rừng chủ yếu, tuy nhiên việc nghiên cứu tại khu vực lại chƣa đƣợc chú trọng nhiều, đồng thời có nhiều loài thực vật có giá trị hoặc đang bị xâm phạm chƣa đƣợc quan tâm đến, trong đó có loài Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius D.Don), đây là loài cây gỗ đang bị tác động xấu trực tiếp đến loài và sinh cảnh sống, đồng thời loài này tại khu vực chƣa có những nghiên cứu và sự quan tâm phát triển. Trƣớc thực trạng trên, tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm phân bố, vật hậu và tái sinh của loài Thông tre lá dài (Podocarpus neriifolius D.Don) tại huyện Tam Đường, tỉnh Lai Châu” là rất cần thiết, nhằm tạo cơ sở dữ liệu và có phƣơng án bảo vệ, phát triển cho những loài này tại khu vực nghiên cứu. 1 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về thực vật Hạt trần trên thế giới Con ngƣời đã tìm hiểu về thực vật xuất hiện cùng với sự phát triển của con ngƣời.

Trong quá trình nghiên cứu đó, con ngƣời dần hình thành những công trình có giá trị. Vào thế kỷ 19 - 20 đã xuất hiện những cuốn thực vật nhƣ: Thực vật chí Hongkong (1861), Thực vật chí Australia (1886), Thực vật trí Tây Bắc và trung tâm Ấn Độ (1874).000 loài thực vật đƣợc xác định nhƣ thực vật có hạt, rêu, dƣơng xỉ và các dạng gần giống nhƣ dƣơng xỉ, đã đƣợc ƣớc tính là đang tồn tại. Vào thời điểm năm 2004, khoảng 287.655 loài đã đƣợc nhận dạng, trong đó 258.650 loài là thực vật có hoa và 15. Tính đa dạng của thực vật hiện nay có vị trí quan trọng đối với các ngành thực vật nói chung và của ngành Hạt trần nói riêng, với những loài có nguồn gốc cổ xƣa nhất.

Trên thế giới vẫn còn tồn tại các vùng rừng cây Hạt trần nổi tiếng. Châu Âu thì đƣợc nhắc tới với các loài Vân sam (Picca), Thông (Pinus); Bắc Mỹ với các loài thông (Picus), Cù tùng (Sequoia, sequoiadendron) và Thiết sam (Pseudotsuga); Đông Á nhƣ Trung Quốc và Nhật Bản với các loại Tùng bách (Cupressus, Juniperus) và Liễu sam (Cryptomeria).