Nghiên cứu sự biến động của các loài côn trùng trên cây bản địa mới trồng tại Lâm viên Sơn La

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu sự biến động của các loài côn trùng trên một số loài cây bản địa mới trồng tại lâm, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Hoàng Thị Hồng Nghiệp
• Người hướng dẫn: PSG.TS Nguyễn Thế Nhã
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý bảo vệ tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu sự biến động của các loài côn trùng trên một số loài cây bản địa mới trồng tại Lâm viên Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Tại Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Công tác chuẩn bị
• 2.4.2. Công tác ngoại nghiệp
• 2.4.2.1. Điều tra tình hình cây bản địa
• 2.4.2.2. Điều tra côn trùng cư trú trong tán cây bản địa
• 2.4.2.3. Điều tra sâu hại thân và gốc cây
• 2.4.2.4. Điều tra sâu dưới đất
• 2.4.3. Công tác nội nghiệp
• 2.4.3.1. Xử lý mẫu côn trùng
• 2.4.3.2. Xử lý số liệu điều tra

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu biến động côn trùng trên cây bản địa tại Lâm viên Sơn La

Nghiên cứu biến động côn trùng trên cây bản địa tại Lâm viên Sơn La là một chủ đề quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng. Côn trùng đóng vai trò thiết yếu trong hệ sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển của cây trồng và sự cân bằng sinh thái. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào việc quản lý và bảo tồn các loài cây bản địa.

1.1. Đặc điểm sinh thái của cây bản địa tại Lâm viên Sơn La

Cây bản địa tại Lâm viên Sơn La có khả năng thích nghi cao với điều kiện tự nhiên. Chúng thường ít bị tổn hại bởi các tác nhân gây hại, tạo ra cảnh quan phù hợp với văn hóa địa phương. Việc trồng cây bản địa không chỉ phục hồi rừng mà còn bảo tồn đa dạng sinh học.

1.2. Vai trò của côn trùng trong hệ sinh thái rừng

Côn trùng là một phần không thể thiếu trong hệ sinh thái rừng. Chúng không chỉ giúp thụ phấn cho cây mà còn cung cấp dinh dưỡng cho các loài động vật khác. Tuy nhiên, côn trùng cũng có thể gây hại nếu không được quản lý đúng cách.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu côn trùng tại Lâm viên Sơn La

Mặc dù có nhiều lợi ích từ việc nghiên cứu côn trùng, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Sự thiếu hụt tài liệu và thông tin về côn trùng trên cây bản địa là một trong những vấn đề lớn. Điều này gây khó khăn trong việc xác định thành phần và mật độ côn trùng, từ đó ảnh hưởng đến việc quản lý và bảo tồn.

2.1. Thiếu hụt thông tin về côn trùng lâm nghiệp

Tại Việt Nam, nghiên cứu về côn trùng lâm nghiệp còn hạn chế. Nhiều loài côn trùng chưa được xác định rõ ràng, dẫn đến khó khăn trong việc quản lý và bảo tồn. Việc thiếu tài liệu tham khảo cũng làm giảm hiệu quả của các nghiên cứu.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến côn trùng

Biến đổi khí hậu có thể ảnh hưởng đến sự phân bố và mật độ của côn trùng. Sự thay đổi về nhiệt độ và độ ẩm có thể làm thay đổi hành vi và sinh sản của chúng, từ đó ảnh hưởng đến cây bản địa và hệ sinh thái.

III. Phương pháp nghiên cứu biến động côn trùng trên cây bản địa

Để nghiên cứu biến động côn trùng, các phương pháp điều tra và giám sát được áp dụng. Việc thu thập mẫu côn trùng và phân tích số liệu là rất quan trọng để xác định thành phần và mật độ côn trùng trên cây bản địa.

3.1. Phương pháp điều tra côn trùng trên cây bản địa

Phương pháp điều tra bao gồm việc thu thập mẫu côn trùng từ các loài cây bản địa. Các mẫu này sẽ được phân loại và phân tích để xác định thành phần loài và mật độ côn trùng.

3.2. Phân tích số liệu và đánh giá kết quả

Sau khi thu thập mẫu, số liệu sẽ được xử lý để xác định tỷ lệ cây có sâu và mật độ sâu. Việc phân tích này giúp đưa ra các biện pháp quản lý côn trùng hiệu quả hơn.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Lâm viên Sơn La

Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quý giá về sự biến động của côn trùng trên cây bản địa. Những thông tin này có thể được ứng dụng trong việc quản lý và bảo tồn tài nguyên rừng, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về vai trò của côn trùng.

4.1. Thành phần và mật độ côn trùng trên cây bản địa

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài côn trùng có mặt trên cây bản địa, từ đó đánh giá được mật độ và sự biến động của chúng theo thời gian. Điều này giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa côn trùng và cây trồng.

4.2. Đề xuất biện pháp quản lý côn trùng hiệu quả

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các biện pháp quản lý côn trùng sẽ được đề xuất. Những biện pháp này nhằm bảo vệ cây bản địa và duy trì sự cân bằng sinh thái trong khu vực.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu biến động côn trùng trên cây bản địa tại Lâm viên Sơn La là một bước quan trọng trong việc bảo tồn tài nguyên rừng. Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp nâng cao hiểu biết về côn trùng mà còn góp phần vào việc phát triển bền vững rừng tại Việt Nam.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu côn trùng

Nghiên cứu côn trùng không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn hỗ trợ trong việc phát triển nông lâm nghiệp bền vững. Việc hiểu rõ về côn trùng sẽ giúp đưa ra các giải pháp quản lý hiệu quả hơn.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về côn trùng trên cây bản địa. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý và bảo tồn tài nguyên rừng, đồng thời đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự suy giảm diện tích rừng đầu nguồn và suy thoái đa dạng sinh học đang đặt ra thách thức cấp bách đối với công tác bảo tồn tài nguyên thiên nhiên tại vùng Tây Bắc. Nhằm khôi phục vốn rừng và bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm vùng ngập lòng hồ thủy điện Sơn La, năm 2008, dự án di dời thực vật đã đưa 21 loài cây bản địa thuộc 19 họ về gây trồng tại khu vườn sưu tập thực vật Lâm viên Sơn La. Khu vực trồng khảo nghiệm có quy mô 12,2 ha thuộc trạng thái rừng tự nhiên IIa với độ tàn che 75%, nằm trong tổng thể quy hoạch 173,2 ha của Lâm viên. Cây bản địa có khả năng thích nghi cao và giữ vai trò cốt lõi trong phục hồi cảnh quan sinh thái, song quá trình chuyển dời và tái thiết quần xã mới luôn đi kèm sự biến động phức tạp của khu hệ côn trùng. Côn trùng vừa là thành phần duy trì cân bằng sinh thái qua thụ phấn và kìm hãm dịch hại, vừa là tác nhân gây tổn thương nghiêm trọng nếu bùng phát thành dịch.

Mục tiêu then chốt của nghiên cứu là xác định thành phần loài, mật độ, tần suất xuất hiện và quy luật biến động của các loài côn trùng gây hại cùng côn trùng thiên địch trên 5 loài cây bản địa quý hiếm: Chò chỉ (Parashorea chinensis), Giổi xanh (Michelia mediocris), Lim xanh (Erythrophleum fordii), Nghiến (Burretiodendron hsienmu) và Vù hương (Cinnamomum balansae). Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực địa qua 10 đợt điều tra định kỳ tại tọa độ 21°15’00” đến 21°15’15” vĩ độ Bắc và 103°56’48” đến 104°04’00” kinh độ Đông. Kết quả nghiên cứu đã định danh thành công 19 loài côn trùng thiên địch và 21 loài côn trùng gây hại, đồng thời ghi nhận tỷ lệ sống của các loài cây bản địa đạt trên 80%. Đây là nguồn cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng hỗ trợ công tác dự tính, dự báo và xây dựng chiến lược quản lý dịch hại tổng hợp bền vững cho hệ sinh thái rừng nhiệt đới vùng cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) trong lâm nghiệp theo định hướng của Coulson và cộng sự (1989) kết hợp giáo trình chuyên ngành của Nguyễn Thế Nhã và Trần Công Loanh (2002). Mô hình IPM lâm nghiệp nhấn mạnh việc kết hợp hài hòa các biện pháp sinh học, lâm sinh và điều tra sinh thái nhằm duy trì mật độ sâu hại dưới ngưỡng gây hại kinh tế mà không phá vỡ cân bằng tự nhiên. Bên cạnh đó, luận văn ứng dụng nguyên lý sinh thái học quần xã đất của Ghilarov, khẳng định vai trò của môi trường đất khi có tới 95% loài côn trùng có mối liên hệ mật thiết với tầng đất và thảm mục hữu cơ.

Hệ thống khái niệm chuyên ngành cốt lõi bao gồm:

• Côn trùng thiên địch: Nhóm sinh vật có ích giữ vai trò khống chế tự nhiên, được phân loại thành nhóm ăn thịt bắt mồi chiếm 84,21% và nhóm ký sinh chiếm 15,79% tổng số loài thiên địch phát hiện.
• Côn trùng gây hại: Nhóm sinh vật tiêu thụ ăn lá, đục thân cành, hại rễ hoặc chích hút dịch cây, phân chia thành nhóm hẹp thực và đa thực.
• Tỷ lệ cây có sâu (P%): Chỉ số phản ánh tần suất bắt gặp và đặc điểm phân bố của côn trùng trên lâm phần (thường gặp khi P% > 50%, ít gặp khi 25% ≤ P% ≤ 50%, ngẫu nhiên khi P% < 25%).
• Mật độ tuyệt đối (MS) và Sai tiêu chuẩn (S): Đại lượng đo lường số lượng cá thể trung bình trên một đơn vị điều tra (con/cây hoặc con/m²).
• Hệ số biến động (S%): Thước đo mức độ ổn định của quần thể, phân định thành biến động ít (S% < 25%), biến động nhiều (25% ≤ S% ≤ 50%) và biến động rất nhiều (S% > 50%).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập thông qua 10 đợt điều tra ngoại nghiệp liên tục kết hợp chỉnh lý, phân tích định lượng trong phòng thí nghiệm. Cỡ mẫu nghiên cứu được thiết lập trên 5 loài cây bản địa đại diện. Đối với những loài cây có số lượng dưới 30 cây, tiến hành điều tra toàn bộ 100% cá thể; đối với những loài có trên 30 cây, phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên định vị 30 cây tiêu chuẩn đại diện xung quanh điểm mốc điều tra được áp dụng nghiêm ngặt theo quy chuẩn điều tra lâm nghiệp. Trên mỗi cây tiêu chuẩn, tiến hành thu thập mẫu tại 3 vị trí: tán lá, thân gốc (trong phạm vi bán kính 60 cm tính từ gốc) và tầng đất dưới tán. Dưới mặt đất, phương pháp ô dạng bản được bố trí với số lượng bằng 50% số cây điều tra, đào phân tầng từng lớp sâu 10 cm đến khi hết côn trùng.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích toán thống kê sinh học (tính toán P%, MS, S, S%) kết hợp phương pháp đối chiếu hình thái với mẫu chuẩn của Trung tâm Thực hành thí nghiệm Trường Đại học Lâm nghiệp là nhằm lượng hóa chính xác động thái phát triển của quần xã côn trùng. Cách tiếp cận này giúp triệt tiêu các sai số ngẫu nhiên do thời tiết, xác định đúng loài gây hại chính và loài thiên địch chủ yếu để làm căn cứ khoa học cho công tác dự báo. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu kéo dài qua các mùa khô và mùa mưa tại khu vực cao nguyên Nà Sản, Sơn La.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, về thành phần côn trùng thiên địch, nghiên cứu đã thống kê được 19 loài thuộc 7 họ, 4 bộ trên tán cây và 8 loài thiên địch trong đất. Đứng đầu danh lục về số lượng loài thiên địch trên tán là bộ Cánh màng (Hymenoptera) chiếm tỷ lệ 47,37% (9 loài), tiếp theo là bộ Cánh cứng (Coleoptera) chiếm 21,05% (4 loài), bộ Bọ ngựa (Mantodea) chiếm 15,79% (3 loài) và bộ Cánh nửa cứng (Hemiptera) chiếm 15,79% (3 loài). Trong đó, Kiến vống (Oecophylla smaragdina) là loài thiên địch chính trên tán với mật độ trung bình đạt 0,38 con/cây, tỷ lệ bắt gặp 19,34% và hệ số biến động S% là 32,85%. Ở tầng đất, Kiến đen (Formica lomani) chiếm ưu thế tuyệt đối với mật độ trung bình 8,10 con/m² và tỷ lệ xuất hiện 38,00% số ô dạng bản qua 10/10 đợt điều tra.

Thứ hai, về thành phần côn trùng gây hại, điều tra ghi nhận 21 loài thuộc 15 họ, 6 bộ trên cây và 6 loài hại dưới đất. Bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) chiếm ưu thế với 33,33% số họ và 28,57% số loài (6 loài), tiếp theo là bộ Cánh thẳng (Orthoptera) chiếm 28,57% số loài (6 loài). Dưới tầng đất, Mối đất Barney (Macrotermes barneyi) xuất hiện liên tục 10/10 đợt với mật độ trung bình cao nhất đạt 5,46 con/m² và tỷ lệ ô có mối chiếm 52,00%.

Thứ ba, về tình hình sinh trưởng và tỷ lệ sâu bệnh, cả 5 loài cây bản địa đều có tỷ lệ sống cao vượt trội trên 80%. Vù hương đạt mức sinh trưởng tốt nhất với chiều cao vút ngọn 0,87 m, chiều cao dưới cành 0,67 m và đường kính gốc 0,39 cm. Lim xanh có chỉ số sinh trưởng thấp nhất với chiều cao vút ngọn 0,50 m, chiều cao dưới cành 0,31 m và đường kính gốc 0,25 cm. Tỷ lệ cây bị sâu bệnh hại dao động từ 16,7% ở Giổi xanh đến 36,0% ở Lim xanh.

Thứ tư, xác định rõ loài gây hại chính đặc thù trên từng loài cây:

• Cây Chò chỉ: Sâu kèn nhỏ (Acanthopsyche sp.) là loài hại chính, xuất hiện 10/10 đợt với mật độ 0,35 con/cây, tỷ lệ hại 9,67%, S% = 64,95%.
• Cây Giổi xanh: Bọ xít dài (Leptocorisa varicornis) là loài hại chính với mật độ 0,37 con/cây, tỷ lệ bắt gặp 17,67%, S% = 71,23%.
• Cây Lim xanh: Sâu đo ăn lá Lim (Buzara suppressaria) là loài gây hại nguy hiểm nhất với mật độ 0,24 con/cây, xuất hiện 10/10 đợt điều tra.
• Cây Nghiến: Rệp sáp trắng (Pseudococcus sp.) xuất hiện 8/10 đợt với mật độ 0,15 con/cây, tỷ lệ cây có rệp là 20,67%.
• Cây Vù hương: Bọ xít xanh (Nezara viridula) là loài hại chính với mật độ 0,10 con/cây, tỷ lệ bắt gặp 10,67% và xuất hiện 9/10 đợt.

Thảo luận kết quả

Các số liệu điều tra diễn biến mật độ được trực quan hóa thông qua hệ thống biểu đồ đường theo chuỗi 10 đợt điều tra và biểu đồ tròn phân bố cơ cấu các họ, bộ côn trùng. Dữ liệu cho thấy mật độ sâu hại trên tán cây bản địa nhìn chung đang ở mức thấp (P% đa phần dưới 25%), thể hiện tính phân bố ngẫu nhiên và chưa đủ điều kiện bùng phát thành dịch. Nguyên nhân chính là do lâm phần được trồng dưới tán rừng tự nhiên IIa có độ che phủ 75%, tạo điều kiện nhiệt độ bình quân 22,0°C và độ ẩm 80,08% thuận lợi cho cây sinh trưởng ổn định, đồng thời nuôi dưỡng quần xã thiên địch đa dạng kìm hãm sâu hại.

So sánh với nghiên cứu của Nguyễn Tiến Định (2000) và Lý Thị Tiệp (2000) tại Núi Luốt trên các loài Lim xanh, Sồi phảng, Đinh thối (chỉ ghi nhận 15 loài có ích và 14 loài sâu hại), kết quả tại Lâm viên Sơn La cho thấy độ đa dạng sinh học cao hơn rõ rệt với 19 loài thiên địch và 21 loài sâu hại. Tuy nhiên, sự xuất hiện thường trực của Sâu đo ăn lá Lim trên cây Lim xanh là một cảnh báo sinh thái nghiêm trọng. Dù mật độ chỉ đạt 0,24 con/cây, nhưng do tính chất hẹp thực và sức ăn lớn của sâu non tuổi 3 và 4 trên cây con mới trồng, loài này có nguy cơ làm trụi lá hàng loạt nếu gặp điều kiện thời tiết khô nóng bất thường. Tương tự, Mối đất Barney dưới tầng đất (P% = 52,00%) đe dọa trực tiếp đến hệ thống rễ non, đòi hỏi các giải pháp kiểm soát cơ học và sinh học kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo vệ và phát triển bền vững diện tích cây bản địa quý hiếm tại Lâm viên Sơn La, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

1. Thiết lập hệ thống giám sát và điều tra định kỳ: Ban Quản lý Lâm viên Sơn La cần chủ trì tiến hành điều tra cây tiêu chuẩn định kỳ với tần suất 15 đến 30 ngày một lần trên toàn bộ 12,2 ha rừng sưu tập. Mục tiêu là kiểm soát mật độ Sâu đo ăn lá Lim duy trì dưới ngưỡng 0,2 con/cây và tỷ lệ sâu kèn hại Chò chỉ dưới 5% số cây, đảm bảo phát hiện ổ dịch sớm trước 10 đến 15 ngày.

2. Ứng dụng biện pháp sinh học bảo tồn thiên địch: Chi cục Kiểm lâm phối hợp Trạm Bảo vệ thực vật địa phương duy trì chính sách cấm 100% việc phun thuốc hóa học phổ rộng trong khu bảo tồn. Tập trung bảo vệ và nhân tạo các tổ Kiến vống (Oecophylla smaragdina) trên tán và Kiến đen (Formica lomani) trong đất, phấn đấu nâng hiệu quả khống chế sâu hại tự nhiên lên trên 60% quần thể sinh vật hại.

3. Áp dụng kỹ thuật lâm sinh và quản lý nền đất: Đội ngũ kỹ thuật lâm sinh thực hiện làm cỏ, xới xáo đất quanh gốc cây bán kính 60 cm với tần suất 2 lần một năm vào đầu mùa mưa và cuối mùa khô. Kết hợp bón lót phân vi sinh nhằm cải tạo độ pH đất từ mức 4,5 lên mức tối ưu 5,5 đến 6,0, phá vỡ đường mui của Mối đất Barney, giảm tỷ lệ xuất hiện của mối xuống dưới 20% số ô dạng bản.

4. Xây dựng quy trình dự tính dự báo chuyên ngành: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Sơn La phối hợp các viện nghiên cứu lâm nghiệp biên soạn sổ tay hướng dẫn nhận dạng nhanh 21 loài sâu hại và 19 loài thiên địch trong vòng 6 đến 12 tháng tới, chuẩn hóa ngưỡng can thiệp kinh tế cho từng giai đoạn sinh trưởng của cây gỗ bản địa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dẫn liệu thực nghiệm của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

1. Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia và lâm viên thực vật: Cung cấp tài liệu tham khảo trực tiếp về kỹ thuật bảo tồn chuyển vị 21 loài thực vật đặc hữu, quý hiếm từ vùng lòng hồ thủy điện, giúp đánh giá khả năng thích nghi và tỷ lệ sống thực tế (>80%) của cây gỗ lớn.

2. Cán bộ kỹ thuật lâm nghiệp và chuyên viên bảo vệ thực vật: Giúp nắm vững phương pháp điều tra cây tiêu chuẩn, kỹ thuật đào ô dạng bản phân tầng và công thức tính toán toán học (P%, S%, MS) để ứng dụng vào công tác giám sát 40 loài côn trùng gây hại và có ích tại địa phương.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên khối ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng: Sử dụng khung lý thuyết IPM lâm nghiệp, phương pháp phân tích mẫu ngâm Formaldehyde và mẫu khô cắm kim làm tài liệu phục vụ giảng dạy, học tập và phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.

4. Các tổ chức phát triển nông lâm nghiệp và doanh nghiệp trồng rừng bản địa: Vận dụng quy trình quản lý sâu bệnh tổng hợp bằng biện pháp sinh học, hạn chế hóa chất độc hại nhằm nâng cao chất lượng rừng trồng và đạt các chứng chỉ quản lý rừng bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần ưu tiên quản lý sinh học thay vì dùng hóa chất trừ sâu tại Lâm viên Sơn La?
Việc sử dụng thiên địch như 16 loài bắt mồi và 3 loài ký sinh giúp duy trì cân bằng sinh thái mà không gây ô nhiễm nguồn nước hay làm thoái hóa đất feralit có độ pH 4,5-5,0. Biện pháp sinh học ngăn chặn hiện tượng kháng thuốc của 21 loài sâu hại và bảo vệ an toàn cho 21 loài cây quý hiếm di dời từ vùng lòng hồ.

Loài sâu hại nào nguy hiểm nhất đối với cây Lim xanh mới trồng và mức độ đe hại ra sao?
Sâu đo ăn lá Lim (Buzara suppressaria) là loài gây hại nguy hiểm nhất. Dù mật độ trung bình đạt 0,24 con/cây và tỷ lệ bắt gặp là 9,67%, nhưng do sâu non tuổi 3 và 4 ăn rất khỏe trên cây con chỉ cao 0,50 m, chúng có khả năng làm trụi tán lá hoàn toàn chỉ trong vài ngày.

Kiến vống đóng vai trò gì trong việc kiểm soát quần thể côn trùng hại trên tán cây?
Kiến vống (Oecophylla smaragdina) là loài thiên địch chính với mật độ cao nhất đạt 0,38 con/cây và tỷ lệ xuất hiện 19,34%. Chúng có tập tính săn bắt tích cực các loài bọ xít, cào cào, sâu kèn và ấu trùng cánh vẩy, giúp giảm thiểu đáng kể mật độ sâu hại trên các loài cây Chò chỉ, Nghiến và Giổi xanh.

Mối đất Barney ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển của cây bản địa mới trồng?
Mối đất Barney (Macrotermes barneyi) xuất hiện trong 52,00% số ô dạng bản với mật độ 5,46 con/m². Chúng cắn phá vỏ rễ và hệ thống rễ cọc non của cây mới trồng dưới lớp đất sâu 10-20 cm, làm suy giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng và có thể khiến cây chết khô cục bộ.

Yếu tố tiểu khí hậu tại Sơn La tác động ra sao đến sự biến động của quần xã côn trùng?
Lâm viên chịu ảnh hưởng của khí hậu á nhiệt đới với lượng mưa 1400 mm tập trung 80% vào tháng 6, 7, 8 và nhiệt độ cao nhất 37°C vào tháng 5, 6. Điều kiện nóng ẩm mùa mưa thúc đẩy sâu hại và thiên địch tăng nhanh mật độ, trong khi mùa khô lạnh kèm gió Tây làm giảm mật độ côn trùng hoạt động.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu và mang lại những đóng góp khoa học quan trọng:

• Thiết lập danh lục toàn diện gồm 19 loài côn trùng thiên địch (ưu thế là bộ Cánh màng chiếm 47,37%) và 21 loài côn trùng gây hại (ưu thế là bộ Cánh vẩy chiếm 28,57%) trên 5 loài cây bản địa quý hiếm tại Sơn La.
• Khẳng định khả năng sinh trưởng và thích nghi tốt của các loài cây bản địa di dời với tỷ lệ sống trên 80%, trong đó Vù hương đạt chiều cao lớn nhất 0,87 m và Lim xanh có tỷ lệ sâu bệnh cao nhất đạt 36,0%.
• Định danh chính xác các loài thiên địch chủ lực gồm Kiến vống (0,38 con/cây) trên tán và Kiến đen (8,10 con/m²) trong đất; đồng thời cảnh báo mối đe dọa từ Sâu đo ăn lá Lim và Mối đất Barney (5,46 con/m²).
• Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn đầu tiên về khu hệ côn trùng lâm nghiệp tại Sơn La, phục vụ trực tiếp cho chiến lược bảo tồn nguồn gen thực vật lòng hồ thủy điện.
• Kế hoạch tiếp theo trong 6 đến 12 tháng tới là chuẩn hóa quy trình điều tra định kỳ 15-30 ngày/lần và chuyển giao tài liệu hướng dẫn IPM cho các đơn vị lâm nghiệp địa phương.

Hãy ứng dụng ngay các kết quả nghiên cứu và phương pháp giám sát sinh thái từ luận văn để nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn bền vững tài nguyên rừng bản địa Tây Bắc!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới Trên thế giới những nghiên cứu về sâu bệnh hại nói chung, sâu bệnh hại cây lâm nghiệp nói riêng rất phong phú, lĩnh vực này cũng được các nước trên thế giới quan tâm từ rất sớm. Đó là các nghiên cứu cơ bản về sinh vật học, sinh thái học của các loài sâu, bệnh hại và các biện pháp phòng trừ, trong đó có những nghiên cứu về côn trùng thiên địch, biện pháp sử dụng côn trùng và vi sinh vật có ích theo hướng quản lý sâu bệnh hại tổng hợp. Các nghiên cứu đáng chú ý về côn trùng trong khu vực là các công trình nghiên cứu của Trung Quốc.

Năm 1987, Thái Bàng Hoa và Cao Thu Lâm [27] đã công bố công trình phân loại côn trùng rừng Việt Nam. Cố Mậu Bình, Trần Phượng Trân (1997) [24] đã cung cấp một tài liệu tham khảo quan trọng để phân loại các loài bướm ngày qua cuốn “Bướm đảo Hải Nam”. Tài liệu này giới thiệu trên 500 loài bướm ngày khác nhau, thể hiện bằng ảnh màu chụp dưới nhiều góc độ và nhiều dạng cho thấy riêng bướm bướm ngày trong khu vực đã có sự đa dạng rất lớn, Xiao Gangrou, 1991 [29] thông qua cuốn “Côn trùng rừng Trung Quốc” đã cho thấy những nghiên cứu cơ bản về hình thái, tập tính của các loài sâu hại cây lâm nghiệp. Mặc dù cuốn sách dày trên 1300 trang nhưng cũng chỉ giới thiệu được những loài côn trùng có ý nghĩa kinh tế đặc biệt và sâu hại.

Viện nghiên cứu khoa học Trung Quốc, 1978 [28] với cuốn “Sổ tay côn trùng thiên địch” đã mô tả về hình thái và tập tính của các loài côn trùng thiên địch LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Một trong những tài liệu về thiên địch đáng quan tâm là “Tạp chí bọ rùa Vân Nam” của Tào Thành Nhất [26]. Đây là tài liệu phân loại nên ít đề cập dến sự đa dạng sinh học cuả bọ rùa. Năm 1989, Coulson, Sauders, Loh, Oliveria, Barry Drummond và Swain [25] đã có những chuyên đề và chương trình nghiên cứu về quản lý côn trùng hại rừng. Thông qua các chương trình để từng bước hoàn thiện IPM.

Các chương trình đã gắn sự hiểu biết về môi trường với sự trợ giúp của kỹ thuật vi tính để IPM giải quyết những vấn đề tồn tại và đưa ra quyết định thực hiện phù hợp với việc quản lý sâu hại lâm nghiệp và có thể cho cả nông nghiệp. Kết quả các nghiên cứu trên đã góp phần làm giàu kho tàng kiến thức quản lý côn trùng. Tuy nhiên ở mỗi loài sâu hại, mỗi loài cây, mỗi quốc gia cần sáng tạo khi vận dụng chúng và đặt yêu cầu thực tiễn cụ thể của từng khu vực lên hàng đầu. Tại Việt Nam Nghiên cứu về cây bản địa đặc biệt côn trùng trên cây bản địa ở nước ta nhìn chung chưa được chú trọng, đặc biệt là côn trùng lâm nghiệp.

Các nghiên cứu về côn trùng đã thực hiện chủ yếu tập trung vào nhóm côn trùng có hại, phổ biến là nghiên cứu các đặc tính sinh vật học, sinh thái học, từ đó đề ra các biện pháp phòng trừ mang tính chất chỉ đạo chung. Một số nghiên cứu về côn trùng có lợi mới chỉ đánh giá về mặt kinh tế mà chưa chú ý đến tác dụng nhiều mặt khác của của chúng. Những nghiên cứu cơ bản về côn trùng Việt Nam cũng dừng lại ở mức độ báo cáo, tài liệu giảng dạy và trong phạm vi hẹp với một số loài đại diện. Trên thực tế ở nước ta chưa có tài liệu đầy đủ về côn trùng để phục vụ công tác nghiên cứu, tra cứu và ứng dụng.

Thời gian gần đây, trước yêu cầu phát triển nhiều mặt của đất nước, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế - sinh thái môi trường, nghiên cứu về côn trùng đã được chú ý đầu tư. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Công tác dự tính dự báo loài sâu róm thông được Viện nghiên cứu Lâm nghiệp Việt Nam thực hiện năm 1983 [12] làm cơ sở cho việc sử dụng phương pháp sinh học trong phòng trừ. Nghiên cứu này đã giúp cho việc dự báo thời kỳ xuất hiện các lứa sâu trong năm, dự báo mật độ sâu, mức độ gây hại và khả năng hình thành dịch. Nguyễn Tiến Định (2000) [8] đã có đề tài tốt nghiệp nghiên cứu về sự biến động của các loài côn trùng có ích trên một số loài cây trồng bản địa tại Núi Luốt, trường Đại học Lâm nghiệp.

Trên 3 loài cây Lim xanh, Sồi phảng và Đinh thối đã phát hiện được 15 loài côn trùng có ích thuộc 7 họ, 4 bộ. Các loài cây khác nhau nhưng thành phần loài cũng tương tự nhau. Lý Thị Tiệp (2000) [20] cũng đã có đề tài tốt nghiệp nghiên cứu về sự biến động của các loài côn trùng có hại trên một số loài cây trồng bản địa tại Núi Luốt, trường Đại học Lâm nghiệp. kết quả thu được 14 loài sâu hại thuộc 12 họ, 6 bộ.

Nguyễn Thế Nhã, Trần Công Loanh, Trần Văn Mão (2001) [16] đã xuất bản giáo trình “Điều tra dự tính dự báo sâu bệnh trong lâm nghiệp”. Các tác giả nhấn mạnh điều tra, dự tính, dự báo sâu, bệnh hại rừng là công việc có liên quan trặt chẽ với nhau. Điều tra là cơ sở của dự tính, dự báo, điều tra sâu bệnh hại càng tiến hành kịp thời, chính xác thì kết quả dự báo càng đảm bảo độ tin cậy. Dự tính, dự báo là cơ sở cho phòng trừ sâu, bệnh hại và quản lý hữu hiệu nguồn tài nguyên côn trùng và vi sinh vật có ích.

Nguyễn Thế Nhã, Trần Công Loanh (2002) [15] đã xuất bản cuốn “Sử dụng côn trùng và vi sinh vật có ích - tập I”. Đây là tài liệu được nghiên cứu và biên soạn giúp cho những nhà quản lý tài nguyên rừng có cơ sở khoa học để dưa ra các giải pháp thích hợp trong việc phòng trừ sâu, bệnh hại rừng theo nguyên lý quản lý dịch hại tổng hợp, Lợi dụng được sự khống chế tự nhiên LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 của các loài côn trùng thiên địch, giữ gìn cân bằng sinh thái tự nhiên và an toàn cho môi trường. Nguyễn Thế Nhã và các cộng sự trường Đại học Lâm nghiệp (2003) [18] đã xây dựng mô hình định lượng nguồn dinh dưỡng của sâu bệnh hại để xác định ngưỡng kinh tế trong dự tính, dự báo sâu bệnh hại rừng keo tai tượng. Đây là một vấn đề đang làm các nhà quản lý, sản xuất kinh doanh lâm nghiệp rất quan tâm.

Về cây bản địa, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) đã chấp nhận tài trợ cho Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam (2000) [22], một dự án nghiên cứu mang tên “ Đánh giá sử dụng cây bản địa trong trồng rừng ở Việt Nam” trong tài khóa từ tháng 3 – 2000 đến tháng 3 – 2002. Dự án đã cho kết quả: Đánh giá được hiện trạng một số loài cây bản địa trong trồng rừng; Đánh giá tiềm năng sử dụng cây bản địa vảo trồng rừng; Xây dựng rừng trồng mô hình cho một số loài có tiềm năng. Đoàn Đình Tam (2006) [19] đã có đề tài “Nghiên cứu về một số đặc điểm sinh thái của cây Chò chỉ (Parashorea chinensis Wang Hsie) tại khu Bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến – Kim Bôi – Hoà Bình”. Từ kết quả nghiên cứu cho thấy Chò chỉ (Parashorea chinensis Wang Hsie), thuộc họ Dầu (Dipterocarpacaea).

Chò chỉ là cây gỗ lớn có giá trị kinh tế lớn và giá trị đa dạng sinh học cao. Đặc biệt Chò chỉ có tên trong sách đỏ Việt Nam và đang có nguy cơ bị tuyệt chủng cao cần được bảo tồn. Chò chỉ có biên độ sinh thái hẹp, thường mọc tự nhiên ven sông suối, chân hoặc sườn núi dốc, độ cao ≤ 700m so với mực nước biển. Chò chỉ là loài cây có mức độ tái sinh tự nhiên thấp, tái sinh có dạng phân bố cụm, đám.

Ở phía Bắc Chò chỉ phân bố ở các tỉnh Sơn La, Tuyên Quang, Phú Thọ, Hoà Bình. Tại miền Trung có ở Nghệ An, Hà Tĩnh, còn ở các tỉnh phía Nam hầu như không thấy xuất hiện. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Công trình nghiên cứu của Trần Ngọc Hải (2007) [10] về thu thập, bảo tồn nguồn gen thực vật rừng đặc hữu và quý hiếm tại vùng lòng hồ thuỷ điện Sơn La, đã chỉ ra khu vực có đặc chưng của khu hệ thực vật Tây Bắc. Tại đây có nhiều loài thực vật rừng đặc hữu quý hiếm, một số loài là cây đặc hữu của Việt Nam, hiện chỉ còn phân bố rải rác tại một số địa phương trong khu vực.

Tác giả nhận định việc bảo tồn các loài thực vật tại khu vực lòng hồ là hết sức cấp bách, cần được quan tâm. Chi cục Lâm nghiệp Hà Tĩnh, 2008 [1]. Báo cáo kết quả đánh giá Bước đầu trồng nâng cấp rừng phòng hộ bằng cây bản địa tại Hà Tĩnh. Được sự quan tâm của Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hà Tĩnh và Chi cục Lâm nghiệp, Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Kẻ Gỗ đã triển khai các mô hình thực nghiệm trồng nâng cấp rừng phòng hộ bằng các loài cây gỗ bản địa lá rộng như Lim xanh, Re hương, Cồng trắng… dưới tán rừng Keo thuần loài với cường độ chặt tỉa thưa 20%, 30%, 50% diện tích Keo để điều tiết độ tàn che thích hợp.

Nhìn chung, trên địa bàn tỉnh Sơn La chưa có một đề tài hay báo cáo nào nghiên cứu về côn trùng lâm nghiệp được công bố. Đặc biệt sự biến động côn trùng trên cây bản địa lại chưa được quan tâm, chú trọng. Trong khi đó phát triển các cây trồng bản địa là biện pháp hữu hiệu trong công tác phục hồi rừng ở nước ta hiện nay. Vậy việc nghiên cứu sự biến động của các loài côn trùng trên cây trồng bản địa là thực sự cần thiết.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu - Đối tượng: Các loài côn trùng trên một số loài cây bản địa tại Lâm viên Sơn La. - Địa điểm: Khu vườn sưu tập Lâm viên Sơn La 2. Mục tiêu nghiên cứu Xác định được thành phần, mật độ, diễn biến của các loài côn trùng trên một số loài cây bản địa mới trồng tại Lâm viên Sơn La nhằm phục vụ công tác dự tính dự báo, từ đó đề xuất biện pháp quản lý côn trùng.

Nội dung nghiên cứu Nhằm đạt được mục tiêu nghiên cứu đã đề ra, đề tài tiến hành nghiên cứu một số nội dung cơ bản sau: 2.