Chương 1: Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu theo hướng tiếp cận địa lý học phục vụ phát triển nông, lâm nghiệp bền vững. Chương 2: Đặc điểm cảnh quan tỉnh Gia Lai. Chương 3: Đánh giá cảnh quan và đề xuất định hướng phát triển nông, lâm nghiệp phục vụ phát triển bền vững tỉnh Gia Lai. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU THEO HƢỚNG TIẾP CẬN ĐỊA LÝ HỌC PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG, LÂM NGHIỆP BỀN VỮNG 1.
Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu phục vụ phát triển nông, lâm nghiệp 1. Hướng tiếp cận chuyên ngành Đánh giá về mặt tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên cho phát triển nông, lâm nghiệp đã có rất nhiều công trình trong nƣớc và ở nƣớc ngoài đã tiếp cận theo hƣớng đơn ngành đối với mỗi hợp phần tự nhiên nhƣ: đất đai, khí hậu, thủy văn, sinh thái,… a. Hƣớng tiếp cận thổ nhƣỡng, đất đai Trên thế giới: Đánh giá đất đai đƣợc nhiều nhà khoa học trên thế giới và ở Việt Nam nghiên cứu và vận dụng vào thực tiễn.
Từ năm 1950 đã có những nghiên cứu tổng hợp để đánh giá tiềm năng đất đai cho các mục tiêu xác định nhƣ quy hoạch, hoạch định chính sách đất đai hoặc sử dụng hợp lý tài nguyên đất [69,70]. Năm 1951 ở Mỹ, Cục Cải tạo Đất đai thuộc Bộ Nông nghiệp Mỹ đã phân loại khả năng thích nghi đất đai có tƣới [128]. Đánh giá đất theo FAO: từ những năm 1970, FAO đã có nhiều nghiên cứu về đánh giá đất và sử dụng đất trên quan điểm lâu bền. Năm 1975, tại Hội nghị Rome đã xây dựng đƣợc “Đề cương đánh giá đất đai” và hoàn chỉnh vào năm 1983.
Năm 1976, FAO đƣa ra các nghiên cứu nhƣ: “Đánh giá đất cho nền NN nhờ nước mưa; Đánh giá đất cho NN được tưới; Đánh giá đất cho lâm nghiệp”…. Các nghiên cứu theo hƣớng tiếp cận này đã đƣợc thực hiện với kết quả tốt, góp phần quy hoạch, sử dụng đất hợp lý. Đây cũng là nghiên cứu mà đề tài lựa chọn áp dụng cho một lãnh thổ cụ thể. Ở Việt Nam: Một số các công trình nghiên cứu và đánh giá đất nhƣ Tôn Thất Chiểu “Đánh giá phân hạng đất toàn quốc” năm 1980, Trần An Phong (1995) “Đánh giá hiện trạng sử dụng đất ở nƣớc ta theo quan điểm sinh thái và phát triển lâu bền”, Đỗ Đình Sâm (2005) “Hệ thống đánh giá đất lâm nghiệp”, Lƣu Thế Anh (2013), “Nghiên cứu xây dựng bản đồ thoái hóa đất tỉnh Đắc Lắk và Đăk Nông phục vụ sử dụng bền vững tài nguyên đất” … với phƣơng pháp đánh giá phổ biến là cho điểm và phân hạng thích nghi.
Các nghiên cứu này định hƣớng sử dụng đất dựa vào mức độ đánh giá thích nghi của đất đai và định hƣớng sử dụng đất hợp lý. 5 Các công trình theo hƣớng tiếp cận thổ nhƣỡng, đất đai trên thế giới và ở Việt Nam đều có đặc điểm chung nhƣ: Đơn vị cơ sở để đánh giá là đơn vị đất đai, trong quá trình đánh giá có chú ý đến các thành phần tự nhiên ảnh hƣởng đến chất lƣợng đất đai (yếu tố hạn chế lâu dài, khó khắc phục), đánh giá đất đai gắn với mục đích sử dụng. Hƣớng nghiên cứu này đã xây dựng đƣợc bản đồ thích hợp cho cây trồng. Hƣớng tiếp cận theo hƣớng sinh khí hậu Sinh khí hậu là một trong những nhân tố quan trọng trong phát triển nông, lâm nghiệp.
Nhân tố này đóng vai trò rõ rệt trong hình thành, phát triển cũng nhƣ diện mạo của lớp phủ thực vật.Griesebach, 1872; De Candolle,1874; A. Schimper, Lăng 1915 sử dụng dấu hiệu sinh thái thực vật làm căn cứ cho tiêu chuẩn phân loại khí hậu. Ở Liên Xô (trƣớc đây) các nhà địa lý thực vật đã áp dụng các chỉ tiêu khí hậu (nhiệt độ trung bình tháng, lƣợng mƣa, biên độ ngày đêm…) để xác định ra các thảm thực vật chính trên lãnh thổ nghiên cứu. Một số tác giả đã nghiên cứu sinh khí hậu và tiềm năng phát triển thảm thực vật nhƣ: Martin T.
Colin Prentice và Wolfgang Cramer [35,47,97]… Các yếu tố khí hậu đƣợc nghiên cứu chi tiết qua chuỗi số liệu các năm, chủ yếu là yếu tố nhiệt - ẩm nhƣ: nhiệt độ, lƣợng mƣa, độ dài mùa khô, độ dài mùa lạnh… là cơ sở khoa học xác định phân bố loài thực vật, cũng nhƣ đặc điểm sinh thái phát sinh thảm thực vật tự nhiên. Ở Việt Nam có các công trình nghiên cứu tiêu biểu “Đánh giá và sử dụng tài nguyên khí hậu trong việc xây dựng chiến lược phát triển kinh tế” của Nguyễn Đức Ngữ; “Sinh khí hậu ứng dụng trong lâm nghiệp của Việt Nam” của Nguyễn Trọng Hiệu (1985); “Đánh giá điều kiện khí hậu vùng Bắc Trung Bộ phục vụ sản xuất nông lâm nghiệp và du lịch” Nguyễn Thị Hiền, Nguyễn Khanh Vân (1995) và “Đánh giá khí hậu nông nghiệp đối với cây chè tại một số vùng trồng chè ở Việt Nam” của Nguyễn Đại Khánh…dẫn theo [47]. Các nghiên cứu này đã đánh giá mức độ thích nghi của điều kiện sinh khí hậu đối với sinh vật trong các hệ sinh thái, nâng cao khả năng sản xuất của các đối tƣợng cây trồng vật nuôi trong hệ sinh thái nông, lâm nghiệp. Trong phát triển nông, lâm nghiệp, hƣớng nghiên cứu sinh khí hậu đã góp phần nghiên cứu ảnh hƣởng tới sự hình thành, phát sinh, phát triển của TTV, của các loại cây trồng.
Điều này đƣợc thể hiện rõ qua sự ảnh hƣởng của khí hậu đối với TTV và khả năng thích ứng của các loại thực vật đối với các yếu tố khí hậu và kiểu khí hậu. Nghiên cứu theo hƣớng sinh học và các thành phần tự nhiên khác phục vụ phát triển nông, lâm nghiệp 6 Ở nƣớc ngoài, các nghiên cứu về đặc điểm, cấu trúc, thành phần loài… cho phát triển nông, lâm nghiệp đã đƣợc chú trọng từ lâu nhƣ các tác giả: Odum E. (1971), Vans Steenis (1956), Richard (1952), Mahadev Sharma and John Parton (2007), David Lenhart J (1987), Pekka Ollonqvist (2006) [30, 50,67] … các nghiên cứu này chủ yếu tập trung vào các quá trình sinh thái, chẳng hạn nhƣ các quy trình quần thể học hoặc biến động quần thể và di truyền, liên kết đa dạng sinh học vào các quá trình của hệ sinh thái. Tại Việt Nam, phục vụ phát triển ngành lâm nghiệp đã có các công trình nhƣ: Nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc của rừng lá rộng thường xanh ở Hương Sơn, Hà Tĩnh làm cơ sở đề xuất các biện pháp lâm sinh phục vụ khai thác và nuôi dưỡng rừng của Đào Công Khanh (1996); Nghiên cứu một số giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học ở hệ thống rừng đặc dụng vùng Bắc Trung Bộ Việt Nam của Trần Thế Liên; Một số đặc điểm cấu trúc rừng làm cơ sở đề xuất các biện pháp kỹ thuật lâm sinh nhằm quản lý rừng bền vững ở Kon Hà Nừng – Tây Nguyên của Nguyễn Tiến Dũng (2007) và Nghiên cứu xác định cơ cấu cây trồng hợp lý trong năm có hạn khu vực Nam Trung Bộ và Tây Nguyên của Trần Văn Ổn (2006) [20,50,67]… các nghiên cứu chủ yếu đi sâu vào cấu trúc, đặc tính sinh học của từng loại hình cây trồng.
Vấn đề phát triển nông, lâm nghiệp đã chú trọng đến nghiên cứu nguồn nƣớc cũng nhƣ chế độ thủy văn nhằm đảm bảo lƣợng nƣớc phù hợp với nhu cầu sản xuất. Trong những năm trở lại đây, vấn đề nguồn nƣớc ngọt vẫn luôn là chủ đề nóng trong phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là đối với ngành nông nghiệp – nơi phụ thuộc lớn vào nguồn nƣớc để có thể phát triển. Có nhiều công trình nghiên cứu đối với nhu cầu dùng nƣớc cho từng đối tƣợng cụ thể để có thể hoạch định, quy hoạch và chủ động trong việc cấp nƣớc. Tại Việt Nam, đề tài nghiên cứu của Trần An Phong, 2003: “Sử dụng tài nguyên đất và nước hợp lý làm cơ sở phát triển nông nghiệp bền vững tỉnh Đăk Lăk”; đề tài “Đánh giá cân bằng nước và định hướng sử dụng, bảo vệ tài nguyên nước trên địa bàn tỉnh Gia Lai,”của Liên đoàn Địa chất Thủy văn, Địa chất Công trình Miền Trung, 2001… đã xác định nhu cầu nƣớc trong phát triển, đề xuất vấn đề sử dụng hợp lý và bảo vệ nguồn nƣớc.
Các công trình này đi sâu nghiên cứu một cách cụ thể từng hợp phần tự nhiên và đƣa ra khuyến nghị phát triển nông, lâm nghiệp trên cơ sở hợp phần đó, đề cập chƣa nhiều về các yếu tố và các thành phần tự nhiên khác. Trong khi các thành tạo tự nhiên có mối quan hệ chặt chẽ và tƣơng hỗ với nhau. Hướng nghiên cứu tổng hợp (cảnh quan) Hiện nay, thực tế trên Thế giới và ở Việt Nam có những quan điểm tiếp cận khác nhau trong đánh giá phát triển nông, lâm nghiệp. Để phản ảnh đầy đủ khách quan những vấn đề khai thác sử dụng hợp lý các ĐKTN, TNTN và từ đó đƣa ra các biện pháp quản lý và khai thác lãnh thổ một cách có hiệu quả cũng nhƣ để phát triển kinh tế - xã hội theo hƣớng bền vững, thì việc đánh giá tổng hợp các ĐKTN, TNTN lãnh thổ là một nội dung nghiên cứu quan trọng, không thể thiếu đƣợc.
Trong vài thập kỷ gần đây đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu ứng dụng thực tiễn với sự tham gia tích cực, hữu hiệu trong đánh giá tổng hợp, đặc biệt trong đó là những đóng góp của các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu địa lý trong và ngoài nƣớc thông qua các công trình nghiên cứu địa lý ứng dụng. Cảnh quan học với tƣ cách là khoa học liên ngành đã đóng vai trò quan trọng trong việc tổ chức không gian và sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên. Không những thế cảnh quan là đối tƣợng quan trọng nghiên cứu bản chất của các đơn vị tự nhiên - lãnh thổ trong địa lý ứng dụng. Cảnh quan học đã có bƣớc phát triển mạnh mẽ và ngày càng hoàn thiện về lý luận, phƣơng pháp và giải quyết hiệu quả hơn các nhu cầu từ thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội của lãnh thổ.
Phân tích cấu trúc, chức năng cảnh quan là hƣớng nghiên cứu truyền thống trong cảnh quan học, đã có nhiều công trình của các tác giả thuộc nhiều trƣờng phái khác nhau. Những nghiên cứu này đã và đang có ý nghĩa thực tiễn cao, đƣợc thể hiện qua các giai đoạn và ở các khu vực sau: a. Các nghiên cứu cảnh quan trên Thế giới Trong suốt thế kỷ XX, khoa học cảnh quan phát triển mạnh mẽ ở các khu vực tiêu biểu nhƣ Nga và các nƣớc Đông Âu, các nƣớc Tây và Bắc Âu, Bắc Mỹ… Nga và các nước Đông Âu: Học thuyết của V.