Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Thú Ăn Thịt và Giải Pháp Bảo Tồn tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông

Luận văn thạc sĩ phân tích nghiên cứu đặc điểm khu hệ thú ăn thịt và đề xuất một số giải pháp quản lý bảo tồn tại khu bảo tồn, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Bình Định
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Tiến Thịnh
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và Môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Khu Hệ Thú Ăn Thịt và Giải Pháp Bảo Tồn tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hòa Bình

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sơ lược tình hình nghiên cứu thú Việt Nam
• 1.2. Các nghiên cứu về thú ăn thịt trong cả nước
• 1.3. Các nghiên cứu tại Khu BTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Kế thừa tài liệu
• 2.5.2. Phỏng vấn bán định hướng
• 2.5.3. Phân tích mẫu vật
• 2.5.4. Điều tra thực địa
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN-KINH TẾ-XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.2. Địa hình, địa thế
• 3.1.3. Địa chất, thổ nhưỡng
• 3.2. Điều kiện khí hậu thời tiết
• 3.3. Hiện trạng tài nguyên rừng và tình hình sử dụng đất
• 3.4. Tình hình dân sinh - kinh tế xã hội
• 3.4.1. Dân số, dân tộc và lao động
• 3.4.2. Tình hình sản xuất, đời sống, thu nhập
• 3.4.3. Cơ sở hạ tầng
• 3.4.4. Dân sinh kinh tế xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm khu hệ thú ăn thịt tại khu vực nghiên cứu
• 4.2. Thành phần loài thú ăn thịt tại khu vực nghiên cứu
• 4.3. Sự đa dạng các taxon khu hệ thú ăn thịt
• 4.4. Đa dạng sinh cảnh sống của các loài thú ăn thịt
• 4.5. Tình trạng và phân bố của một số loài thú ăn thịt ưu tiên bảo tồn trong khu vực nghiên cứu
• 4.6. Danh sách các loài thú ăn thịt ưu tiên bảo tồn
• 4.7. Tình trạng và phân bố các loài thú ăn thịt ưu tiên bảo tồn
• 4.8. Các yếu tố đe dọa đến tài nguyên thú ăn thịt
• 4.8.1. Nhóm các mối đe dọa phá hủy sinh cảnh sống
• 4.9. Hiện trạng công tác quản lý, bảo tồn của KBTTN Ngọc Sơn - Ngổ Luông
• 4.10. Những ưu điểm và hạn chế trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của KBTTN Ngọc Sơn - Ngổ Luông
• 4.11. Hiện trạng công tác quản lý, bảo vệ rừng
• 4.12. Đề xuất các giải pháp quản lý bảo tồn cho khu vực nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu khu hệ thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn Ngổ Luông

Khu bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Ngọc Sơn – Ngổ Luông là một trong những khu vực có giá trị sinh học cao tại tỉnh Hòa Bình. Nghiên cứu về khu hệ thú ăn thịt tại đây không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh học mà còn góp phần vào công tác bảo tồn động vật. Khu vực này có sự đa dạng sinh học phong phú với nhiều loài thú ăn thịt quý hiếm. Tuy nhiên, việc thiếu dữ liệu về các loài này đang là một thách thức lớn trong công tác quản lý và bảo tồn.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu hệ thú ăn thịt tại Ngọc Sơn Ngổ Luông

Khu hệ thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông bao gồm nhiều loài thuộc bộ ăn thịt (Carnivora). Các loài này có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái. Đặc điểm sinh thái của chúng phụ thuộc vào môi trường sống, thức ăn và các yếu tố tự nhiên khác.

1.2. Tình hình nghiên cứu thú ăn thịt tại Việt Nam

Nghiên cứu về thú ăn thịt ở Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong những năm gần đây. Tuy nhiên, thông tin về các loài thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông vẫn còn hạn chế. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào các khu vực khác, dẫn đến việc thiếu dữ liệu cho khu vực này.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn khu hệ thú ăn thịt

Mặc dù KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông có tiềm năng lớn về đa dạng sinh học, nhưng khu hệ thú ăn thịt đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Các mối đe dọa như săn bắt trái phép, mất môi trường sống và biến đổi khí hậu đang làm giảm số lượng các loài thú ăn thịt. Việc nhận diện và giải quyết các vấn đề này là rất cần thiết để bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

2.1. Các mối đe dọa đến khu hệ thú ăn thịt

Các loài thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông đang bị đe dọa bởi nhiều yếu tố. Săn bắt trái phép và buôn bán động vật hoang dã là những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng. Ngoài ra, sự phát triển của nông nghiệp và đô thị hóa cũng làm mất đi môi trường sống tự nhiên của chúng.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến khu hệ thú ăn thịt

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống của các loài thú ăn thịt. Thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa có thể làm thay đổi sự phân bố của các loài, dẫn đến sự suy giảm quần thể và làm tăng nguy cơ tuyệt chủng.

III. Phương pháp nghiên cứu và giải pháp bảo tồn khu hệ thú ăn thịt

Để bảo tồn khu hệ thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và các giải pháp bảo tồn hiệu quả. Việc thu thập dữ liệu và phân tích tình trạng quần thể là rất quan trọng. Các giải pháp bảo tồn cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn.

3.1. Phương pháp điều tra và thu thập dữ liệu

Phương pháp điều tra thực địa và phỏng vấn là hai phương pháp chính được sử dụng để thu thập dữ liệu về khu hệ thú ăn thịt. Việc phỏng vấn người dân địa phương và cán bộ kiểm lâm giúp cung cấp thông tin quý giá về tình trạng và phân bố của các loài.

3.2. Giải pháp bảo tồn hiệu quả cho khu hệ thú ăn thịt

Các giải pháp bảo tồn cần bao gồm việc tăng cường công tác quản lý, bảo vệ rừng và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn động vật. Cần thiết lập các chương trình giáo dục và tuyên truyền để người dân hiểu rõ hơn về giá trị của khu hệ thú ăn thịt và tầm quan trọng của việc bảo tồn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu khu hệ thú ăn thịt

Kết quả nghiên cứu về khu hệ thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn. Những dữ liệu thu thập được sẽ giúp xây dựng các chính sách và chương trình bảo tồn hiệu quả hơn. Việc áp dụng các kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sẽ góp phần bảo vệ động vật hoang dã và duy trì đặc điểm sinh thái của khu vực.

4.1. Kết quả điều tra và phân tích khu hệ thú ăn thịt

Kết quả điều tra cho thấy khu hệ thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông có sự đa dạng cao với nhiều loài quý hiếm. Các loài như hổ, báo và gấu đều được ghi nhận trong khu vực. Tuy nhiên, số lượng của chúng đang giảm sút nghiêm trọng.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào công tác bảo tồn

Kết quả nghiên cứu sẽ được sử dụng để xây dựng các chương trình bảo tồn cụ thể. Việc áp dụng các biện pháp bảo vệ và phục hồi môi trường sống sẽ giúp tăng cường số lượng các loài thú ăn thịt và duy trì sự đa dạng sinh học trong khu vực.

V. Kết luận và tương lai của khu hệ thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn Ngổ Luông

Khu hệ thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông đang đứng trước nhiều thách thức, nhưng cũng có nhiều cơ hội để bảo tồn. Việc nghiên cứu và áp dụng các giải pháp bảo tồn hiệu quả sẽ giúp duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ các loài thú ăn thịt quý hiếm. Tương lai của khu hệ này phụ thuộc vào sự nỗ lực của cộng đồng và các cơ quan chức năng trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn khu hệ thú ăn thịt

Bảo tồn khu hệ thú ăn thịt không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực. Các loài thú ăn thịt đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết quần thể động vật khác và duy trì sự cân bằng sinh thái.

5.2. Hướng đi tương lai cho công tác bảo tồn

Cần xây dựng các chương trình bảo tồn dài hạn và tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển các hoạt động du lịch bền vững sẽ là những hướng đi quan trọng trong công tác bảo tồn khu hệ thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông tại tỉnh Hòa Bình sở hữu tổng diện tích quy hoạch 19.254 ha, giữ vị trí then chốt trong hành lang sinh thái nối liền Vườn quốc gia Cúc Phương (22.220 ha) và Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông (17.662 ha). Hệ sinh thái núi đá vôi đặc trưng nơi đây ghi nhận sự phong phú với 93 loài thú, 253 loài chim, 48 loài bò sát, 34 loài lưỡng cư và 27 loài cá. Dù đóng vai trò vùng đệm chuyển tiếp trọng yếu giữa miền núi Tây Bắc và đồng bằng châu thổ sông Hồng, khu vực trung tâm dãy núi đá vôi này từng đối mặt với tình trạng thiếu hụt dữ liệu điều tra chuyên sâu về thú ăn thịt (Carnivora) – nhóm sinh vật tiêu thụ bậc cao có ý nghĩa sống còn trong việc điều hòa chuỗi thức ăn và chỉ thị sức khỏe hệ sinh thái.

Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng và Môi trường của tác giả Nguyễn Bình Định được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này. Mục tiêu nghiên cứu bao gồm: đánh giá toàn diện tính đa dạng thành phần loài, xác định đặc điểm phân bố và hiện trạng của các loài ưu tiên bảo tồn, nhận diện các mối đe dọa sinh thái, đồng thời đề xuất giải pháp quản lý bền vững.

Phạm vi nghiên cứu triển khai từ tháng 4 năm 2015 đến tháng 11 năm 2015 tại 7 xã thuộc hai huyện Lạc Sơn và Tân Lạc, tập trung khảo sát chuyên sâu tại xã Tự Do và xã Ngổ Luông. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ trực tiếp công tác quản trị 16.833,1 ha rừng đặc dụng, bảo tồn các nguồn gen quý hiếm và duy trì tính kết nối sinh thái bền vững cho toàn bộ cảnh quan Tây Bắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng Thuyết sinh thái học cảnh quan và Thuyết cân bằng chuỗi thức ăn, kết hợp Mô hình Đánh giá Giảm thiểu Mối đe dọa (Threats Reduction Assessment - TRA) do Margoluis và Salafsky công bố năm 2001. Trong mạng lưới dinh dưỡng nhiệt đới, các loài thú ăn thịt thuộc bộ Carnivora đóng vai trò kiểm soát kích thước quần thể động vật ăn cỏ, điều tiết các loài gặm nhấm và hỗ trợ phát tán hạt giống tái sinh rừng tự nhiên.

Bên cạnh đó, đề tài xây dựng trên 4 khái niệm then chốt: sinh cảnh Karst nhiệt đới núi đá vôi, hành lang đa dạng sinh học liên kết vùng, loài nguy cấp ưu tiên bảo tồn và áp lực sinh thái nhân sinh. Mô hình TRA được sử dụng để lượng hóa các tác động tiêu cực đến khu hệ thú dựa trên 3 tiêu chí định lượng: phạm vi ảnh hưởng (tỷ lệ diện tích rừng bị tác động), cường độ tàn phá (mức độ suy thoái đa dạng sinh học) và tính cấp thiết thời gian (tính liên tục của mối nguy hại trong thực tế).

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính đại diện và độ tin cậy khoa học, nghiên cứu đã thiết lập 9 tuyến điều tra thực địa cố định với tổng chiều dài khảo sát hơn 16 km, chiều dài mỗi tuyến dao động từ 1.205 m đến 2.399 m trải đều qua 4 dạng sinh cảnh chính. Mỗi tuyến được điều tra lặp lại từ 5 đến 7 lần cả ban ngày lẫn ban đêm nhằm ghi nhận trực tiếp cá thể hoặc gián tiếp qua tiếng kêu, dấu chân, phân và vết cào bằng tọa độ định vị GPS. Phương pháp chọn mẫu tuyến có định hướng được ưu tiên nhờ khả năng tối ưu hóa việc phát hiện các loài thú ăn thịt có tập tính lẩn tránh và hoạt động đêm trong địa hình núi đá vôi chia cắt phức tạp.

Nguồn dữ liệu thứ cấp và sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn bán định hướng trên 2.164 hộ dân, tập trung vào thợ săn kinh nghiệm và cán bộ kiểm lâm địa bàn tại các xóm Kháy, xóm Rì (xã Tự Do) và xóm Trẩm (xã Ngổ Luông). Quá trình điều tra sử dụng bộ tranh ảnh hình thái chuẩn hóa kết hợp phân tích trực tiếp các mẫu vật thực tế như hộp sọ, da lông, xương, đuôi thu thập tại bảo tàng và nhà dân. Toàn bộ dữ liệu được tổng hợp, xử lý trên phần mềm MapInfo 10 và Excel, đối chiếu phân loại học chuẩn xác theo các công trình của Wilson và Reeder (2005), Sách Đỏ IUCN (2014), Sách Đỏ Việt Nam (2007) cùng Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã ghi nhận 26 loài thú ăn thịt thuộc 6 họ, tất cả đều thuộc bộ Ăn thịt (Carnivora). Cấu trúc phân loại cho thấy họ Cầy (Viverridae) chiếm ưu thế lớn nhất với 8 loài (tỷ lệ 30,77%), họ Triết (Mustelidae) đứng thứ hai với 7 loài (tỷ lệ 26,92%), họ Mèo (Felidae) có 6 loài (tỷ lệ 23,08%), họ Gấu (Ursidae) có 2 loài (tỷ lệ 7,69%), họ Cầy lỏn (Herpestidae) có 2 loài (tỷ lệ 7,69%) và họ Chó (Canidae) ghi nhận 1 loài (tỷ lệ 3,85%).

Thứ hai, giá trị bảo tồn của khu hệ đạt mức đặc biệt cao với 18 loài nằm trong danh mục ưu tiên bảo tồn cấp thiết (chiếm 69,23% tổng số loài). Danh lục này bao gồm 9 loài ghi tên trong Sách Đỏ IUCN (2014) với 3 loài Nguy cấp (EN) gồm Sói đỏ, Hổ, Mèo cá; 14 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam (2007) với 2 loài Cực kỳ nguy cấp (CR) là Hổ, Báo hoa mai cùng 8 loài Nguy cấp (EN); 17 loài được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP gồm 12 loài thuộc nhóm IB nghiêm cấm khai thác và 5 loài thuộc nhóm IIB hạn chế sử dụng.

Thứ ba, sự phân bố sinh cảnh có sự phân hóa rõ nét. Sinh cảnh rừng trên núi đá và rừng trên núi đất là hai môi trường cư trú quan trọng nhất, đều ghi nhận sự hiện diện của 24 loài (tương đương 92,31% tổng số loài). Sinh cảnh trảng cỏ, cây bụi là nơi sinh sống của 16 loài (tỷ lệ 61,54%), trong khi sinh cảnh đất nông nghiệp và khu dân cư chỉ ghi nhận duy nhất 1 loài (tỷ lệ 3,85%).

Thứ tư, nghiên cứu thu thập nhiều bằng chứng thực địa giá trị: phát hiện vết cào móng vuốt gấu còn mới trên thân cây tại tọa độ 427235/2263069 (xã Ngọc Sơn), mẫu lông Mèo rừng săn được năm 2007 và mẫu đuôi Cầy gấm tại nhà thợ săn. Tuy nhiên, các loài thú lớn như Hổ, Báo hoa mai, Beo lửa và Sói đỏ gần như đã tuyệt chủng cục bộ khi không còn bất kỳ ghi nhận trực tiếp nào trong nhiều năm qua.

Thảo luận kết quả

Khi so sánh tương quan, số lượng 26 loài thú ăn thịt tại Ngọc Sơn – Ngổ Luông tương đương với Vườn quốc gia Cúc Phương (28 loài trên diện tích 22.220 ha), cao hơn rõ rệt so với Khu bảo tồn Pù Luông (17 loài) và Khu bảo tồn Thượng Tiến (22 loài). Khu hệ này chiếm tới 66,67% tổng số 39 loài thú ăn thịt ghi nhận trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Kết quả này phản ánh tính toàn vẹn sinh thái của các dải rừng nguyên sinh và thứ sinh ít bị xáo trộn tại vùng lõi.

Đánh giá theo phương pháp TRA xác định săn bắn trái phép là mối đe dọa nghiêm trọng nhất, diễn ra mạnh mẽ từ tháng 3 đến tháng 9 bằng các công cụ hủy diệt như bẫy kiềng, súng kíp và bẫy chuồng. Mối đe dọa thứ hai là suy thoái sinh cảnh do khai thác gỗ quý (như gỗ Mun tại Thung La Bán, xóm Đèn) và phá rừng làm nương rẫy với 901 ha đất canh tác xâm lấn. Nguyên nhân gốc rễ bắt nguồn từ khó khăn kinh tế khi tỷ lệ hộ nghèo tại 7 xã dao động từ 56% đến 62,5% (bình quân toàn vùng đạt 58,5%), khiến 48,7% lực lượng lao động địa phương phụ thuộc nặng nề vào việc khai thác lâm sản và động vật hoang dã. Trong báo cáo, các dữ liệu này được trực quan hóa sinh động qua biểu đồ cấu trúc 6 họ thú, biểu đồ cột so sánh mật độ loài theo 4 sinh cảnh và bản đồ phân vùng đe dọa trên nền tảng MapInfo.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tăng cường công tác tuần tra và kiểm soát bẫy bắt: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông cần phối hợp chặt chẽ với Hạt Kiểm lâm liên huyện Lạc Sơn – Tân Lạc thiết lập 12 tuyến tuần tra định kỳ tại các điểm nóng xã Tự Do và Ngổ Luông; đặt mục tiêu tháo gỡ 100% bẫy thú cơ học và giảm tối thiểu 85% các vụ xâm nhập rừng trái phép trong giai đoạn 2016 – 2020.

Thứ hai, quy hoạch khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt sinh cảnh lõi: Ủy ban nhân dân tỉnh Hòa Bình và Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn cần hoàn thành cắm mốc ranh giới cho 11.000 ha phân khu bảo vệ nghiêm ngặt trên núi đá vôi; ban hành lệnh đóng cửa rừng tuyệt đối, ngăn chặn triệt để hoạt động khai thác gỗ Mun tại Thung La Bán và xóm Đèn trong vòng 12 tháng kể từ khi đề án được phê duyệt.

Thứ ba, hỗ trợ sinh kế và chuyển đổi cơ cấu kinh tế: Ủy ban nhân dân hai huyện Tân Lạc và Lạc Sơn cần phân bổ nguồn vốn ngân sách triển khai các mô hình nông lâm kết hợp, chăn nuôi gia súc nhốt chuồng và du lịch sinh thái cộng đồng cho 2.164 hộ dân bản địa; phấn đấu hạ tỷ lệ hộ nghèo tại 7 xã vùng đệm xuống dưới 30% vào năm 2025 nhằm giải tỏa áp lực sinh kế đè nặng lên tài nguyên rừng.

Thứ tư, nâng cao nhận thức cộng đồng và thực thi mô hình đồng quản lý: Tổ chức 30 đợt tập huấn tuyên truyền các quy định xử phạt vi phạm động vật hoang dã theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP cho 100% các thôn bản; thành lập 7 tổ bảo vệ rừng tự quản cộng đồng người Mường tại các xóm vùng lõi, gắn kết quyền lợi giao khoán bảo vệ rừng với mức phụ cấp chi trả dịch vụ môi trường rừng định kỳ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất, Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Tài liệu cung cấp bộ dữ liệu thực chứng và bản đồ số hóa phân bố loài giúp nhà quản lý xây dựng phương án bảo vệ đa dạng sinh học, điều chỉnh ranh giới phân khu chức năng và tối ưu hóa nguồn lực tuần tra bảo vệ rừng trên diện tích 19.254 ha.

Nhóm thứ hai, Cơ quan quản lý nhà nước và Chi cục Kiểm lâm: Các báo cáo đánh giá mức độ vi phạm và phân tích nguyên nhân kinh tế xã hội là căn cứ khoa học trực tiếp để tham mưu chính sách lâm nghiệp, xây dựng kế hoạch hành động khẩn cấp bảo tồn thú ăn thịt quý hiếm cấp tỉnh.

Nhóm thứ ba, Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học: Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra thực địa thú nhỏ, kỹ thuật ứng dụng mô hình TRA định lượng áp lực sinh thái và kỹ năng phỏng vấn dân sinh học trong môi trường rừng Karst nhiệt đới.

Nhóm thứ tư, Các tổ chức bảo tồn phi chính phủ và dự án quốc tế (như FFI, IUCN, WWF): Dữ liệu phân bố của 18 loài ưu tiên bảo tồn là luận cứ then chốt phục vụ công tác thiết kế các dự án viện trợ, thúc đẩy liên kết hành lang xanh Cúc Phương – Ngọc Sơn – Ngổ Luông – Pù Luông với quy mô bảo tồn hơn 50.000 ha.

Câu hỏi thường gặp

Khu hệ thú ăn thịt tại Ngọc Sơn – Ngổ Luông có mức độ đa dạng ra sao so với cả nước? Khu hệ ghi nhận 26 loài thuộc 6 họ thuộc bộ Carnivora, chiếm 66,67% tổng số 39 loài thú ăn thịt toàn quốc. Mức độ đa dạng này tương đương Vườn quốc gia Cúc Phương (28 loài) và vượt trội so với Khu bảo tồn Pù Luông (17 loài), khẳng định vị trí trung tâm đa dạng sinh học của dãy núi đá vôi Tây Bắc.

Tại sao phần lớn các loài thú ăn thịt chỉ tập trung ở sinh cảnh rừng núi đá và rừng núi đất? Rừng trên núi đá và núi đất chiếm hơn 13.942 ha diện tích khu bảo tồn với cấu trúc thảm thực vật nhiều tầng tán, độ che phủ cao và nguồn thức ăn dồi dào. Nghiên cứu ghi nhận 24 trên 26 loài phân bố tại đây nhờ địa hình Karst hiểm trở tạo nơi trú ẩn an toàn, tránh xa sự quấy nhiễu từ con người.

Hiện trạng của các loài thú ăn thịt lớn như Hổ, Báo và Gấu tại khu bảo tồn hiện nay như thế nào? Các loài thú lớn suy giảm nghiêm trọng do áp lực săn bắn kéo dài. Hổ, Báo hoa mai và Beo lửa gần như đã tuyệt chủng cục bộ khi không ghi nhận dấu vết thực địa. Riêng quần thể Gấu ngựa và Gấu chó ước tính chỉ còn từ 1 đến 2 cá thể, minh chứng qua vết cào móng vuốt mới tại xã Ngọc Sơn.

Mô hình Đánh giá Giảm thiểu Mối đe dọa (TRA) được ứng dụng trong nghiên cứu ra sao? Phương pháp TRA định lượng các mối đe dọa sinh thái dựa trên phạm vi, cường độ và tính cấp thiết thời gian. Kết quả chỉ ra hoạt động săn bắt bằng súng tự chế, bẫy cơ học và khai thác gỗ Mun thương mại tại Thung La Bán là những mối nguy hại nghiêm trọng nhất, đòi hỏi phải ưu tiên xử lý khẩn cấp.

Yếu tố đói nghèo của cộng đồng dân cư tác động như thế nào đến tài nguyên thú ăn thịt? Tỷ lệ hộ nghèo tại 7 xã chiếm từ 56% đến 62,5%, trong khi 48,7% dân số trong độ tuổi lao động thiếu việc làm ổn định. Điều kiện kinh tế thuần nông khó khăn khiến người dân phải dựa vào việc vào rừng bẫy bắt thú và khai thác lâm sản trái phép để kiếm thêm thu nhập trang trải sinh hoạt.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập danh lục chuẩn hóa gồm 26 loài thú ăn thịt thuộc 6 họ thuộc bộ Carnivora tại Khu bảo tồn thiên nhiên Ngọc Sơn – Ngổ Luông, tỉnh Hòa Bình.
• Xác định 18 loài có giá trị bảo tồn cấp thiết, trong đó có 9 loài thuộc Sách Đỏ IUCN (2014), 14 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam (2007) và 17 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Chứng minh rừng trên núi đá và rừng trên núi đất là hai sinh cảnh trọng yếu nhất khi cùng nâng đỡ sự sinh tồn của 24 loài thú ăn thịt (chiếm 92,31%).
• Ứng dụng thành công phương pháp TRA để lượng hóa 2 nhóm áp lực sinh thái cốt lõi: săn bắn trái phép và suy thoái sinh cảnh gắn liền với tỷ lệ nghèo đói 58,5% của cư dân bản địa.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp kỹ thuật, quản lý và sinh kế đồng bộ nhằm bảo vệ toàn diện 19.254 ha diện tích khu bảo tồn trong giai đoạn 2016 – 2025.

Đóng góp của luận văn là tiền đề khoa học vững chắc giúp các cơ quan quản lý và các tổ chức bảo tồn triển khai ngay những hành động thực địa cấp bách, ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng cục bộ và gìn giữ vẹn nguyên nguồn tài nguyên đa dạng sinh học vô giá của quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Sơ lược tình hình nghiên cứu thú Việt Nam Giai đoạn trước thế kỷ 18 việc nghiên cứu thú hoang dã Việt Nam còn rất ít, phần lớn những nghiên cứu về thú được ghi nhận rải rác trong một số nghiên cứu địa lý tự nhiên, địa lý kinh tế. Chẳng hạn trong sách “Văn đoài loại ngữ” và “Phủ biện tập lục” của Lê Quý Đôn (1724 – 1784); trong “Đại Nam nhất thống chí” triều Nguyễn (1856-1882) cũng có ghi chép một số loài thú ở các địa phương. Giai đoạn này các nghiên cứu còn sơ khai chỉ chú ý các loài động vật quý hiếm như: Voi, Tê giác, Hươu xạ, Gấu.

Vào những năm đầu thế kỷ XIX việc nghiên cứu động vật hoang dã trong đó có các loài thú được tiến hành thu thập các mẫu thú bởi các nhà khoa học nước ngoài. Năm 1828 George pinlayson (người Anh) đã đến khảo sát về thú ở Lào, Campuchia và Việt Nam đã mô tả một số loài thú. Các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả lần lượt được công bố như: M. Đến những năm giữa thế kỷ XIX các công trình nghiên cứu về thú bắt đầu từ miền Nam của nhiều tác giả như Milne – Edwards (1867 -1874), Morice (1875), tiến dần ra phía Bắc như Billet (1896 – 1898).

Trong thời kỳ này bắt đầu hình thành các đoàn khảo sát có quy mô lớn như đoàn Pavie (1879 -1895) hoạt động ở Lào, Thái Lan và Việt Nam. Những tiêu bản thú của đoàn được Pousargues (1904) phân tích và công bố. Cũng trong thời gian này đoàn khoa học trường trú ở Bắc Bộ do Boutan dẫn đầu (1900 -1906) thu thập các tiêu bản thú gửi về Paris do Ménégaux (1905 -1906) phân tich. Sau khi miền Bắc Việt Nam được giải phóng vào năm 1954 do yêu cầu về phát triển kinh tế công tác điều tra cơ bản về động vật nói chung và thú 4 hoang dã nói riêng bắt đầu được đẩy mạnh và hoàn toàn do cán bộ Việt Nam đảm nhận.

Năm 1973 trong cuốn sách “Thú kinh tế Việt Nam” của Lê Hiền Hào, đã đề cập tới một số loài thú phân bố ở Nghệ An như: Khỉ Vàng, Đon, Chồn Mác, Lửng Lợn, Cầy giông, Cầy hương, Cầy móc cua, Mèo rừng. Sau khi miền Nam được thống nhất, đất nước được giải phóng, địa bàn nghiên cứu được mở rộng ra toàn quốc, điều này đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu khu hệ thú ở Việt Nam. Lực lượng tham gia nghiên cứu khu hệ thú tại Việt Nam thời kỳ này bao gồm cả các đơn vị nghiên cứu như Viện Sinh thái và tài nguyên sinh vật, Viện điều tra quy hoạch rừng, đại học quốc gia Hà Nội, Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Lâm nghiệp, các chương trình nghiên cứu của nhà nước như Chương trình 52-02 điều tra tổng hợp Tây Nguyên (1981- 1986), Chương trình CT-48C (1987- 1990), chương trình nghiên cứu điều tra động vật vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long…Cùng với đó là sự hợp tác với các nước ngoài, các tổ chức phi chính phủ để nghiên cứu khu hệ động vật, đã thu được những kết quả rất đáng ghi nhận. Rất nhiều các công trình khoa học có giá trị lớn đã được công bố trong thời kỳ này, Một số công trình khoa học tiêu biểu của thời kỳ này đó là Đào Văn Tiến (1985), khảo sát thú miền Bắc Việt Nam; Cao Văn Sung, Đặng Huy Huỳnh, Bùi Kính (1980) những loài thú gặm nhấm ở Việt Nam.

Với sự giúp đỡ của các nhà khoa học nước ngoài, các chuyên gia thú Việt Nam đã công bố cuốn “Danh lục thú Việt Nam” năm 1994 ghi nhận 223 loài thú (Đặng Huy Huỳnh và cs, 2007) [12]. Trên cơ sở tổng hợp các dữ liệu hiện có, năm 1994, Đặng Huy Huỳnh, Đào Văn Tiến, Cao Văn Sung, Phạm Trọng Ảnh, Hoàng Minh Khiên đã công bố danh lục thú (Mammalia) Việt Nam gồm 223 loài thuộc 12 bộ, 37 họ. Mỗi loài 5 các tác giả đã nêu tên khoa học, tên đồng nghĩa, tên Việt Nam và tên địa phương, vùng phân bố ở Việt Nam và trên thế giới, giá trị kinh tế, giá trị bảo tồn, tình trạng, biện pháp sử dụng và bảo vệ (Đặng Huy Huỳnh và cs, 2007) [12]. Cũng từ những năm 90 của thế kỷ 20, các nhà khoa học Việt Nam đã đi sâu nghiên cứu về đa dạng sinh học động vật nói chung trong đó có khu hệ thú và thú ăn thịt, thu thập nhiều dẫn liệu về sinh thái, sinh học, các nguyên nhân suy giảm nguồn lợi thú hoang dã ở Việt Nam và đã công bố nhiều công trình có ý nghĩa.

Lê Vũ Khôi năm 2000 đã xuất bản cuốn danh lục các loài thú Việt Nam với 289 loài và phân loài thuộc 40 họ, 14 bộ. Năm 2003 các nhà khoa học người Nga đã tổng hợp và công bố khu hệ thú Việt Nam có 310 loài (Đặng Huy Huỳnh và cs, 2007) [12]. Lê Xuân Cảnh và Nguyễn Xuân Đặng vào năm 2009 đã công bố danh lục thú Việt Nam với 322 loài thuộc 43 họ [7]. Các nghiên cứu về thú ăn thịt trong cả nước Tác giả Phạm Nhật, Nguyễn Xuân Đặng, 2000, “Sổ tay ngoại nghiệp nhận diện các loài thú lớn của khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát” đã thống kê được 67 loài động vật lớn trong đó có 9 loài năm trong bộ ăn thịt có số lượng lớn nhất về loài, trong đó có rất nhiều loài có ý nghĩa kinh tế [15].

Các tác giả Đặng Ngọc Cần, Nguyễn Xuân Đặng, Nguyễn Trường Sơn, 2000, “Đa dang sinh học khu hệ thú ở Hữu Liên – Lạng Sơn” tạp chí sinh học số 22 trang 117 -121. Đã thống kê ở khu vực nghiên cứu có 75 loài thú thuộc 55 giống, 28 họ, 9 bộ trong đó có 22 loài thuộc bộ ăn thịt, thuộc 19 giống, 6 họ [8]. Tại hội thảo khoa học công nghệ của hội bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam, 2010. Các tác giả Nguyễn Đắc Mạnh, Nguyễn Xuân Đặng, Nguyễn Xuân Nghĩa đã trình bày báo cáo “Tính đa dạng sinh học và giá trị 6 bảo tồn của khu hệ thú ở KBTTN Đakrồn, Quảng Trị”.

Đã thống kê được trong khu vực nghiên cứu có 89 loài thuộc 26 họ và 10 bộ. Trong đó bộ ăn thịt có 24 loài thuộc 6 họ[14]. Năm 2010, Đỗ Quang Huy và cộng sự đã công bố 8 loài thú ăn thịt thuộc 4 họ tại Khu BTTN Pù Hoạt, Nghệ An. Ngoài ra các tác giả cũng chỉ ra 8 nguyên nhân dẫn đến suy giảm tài nguyên tài nguyên thú ăn thịt tại khu vực nghiên cứu và đưa ra các đề xuất bảo vệ nguồn tài nguyên này [11].

Các nghiên cứu tại Khu BTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông Năm 2003 với sự hỗ trợ của dự án FFI dự án bảo vệ cảnh quan dãy núi đá vôi Pù Luông – Cúc Phương một cuộc khảo sát về động vật có xương sống đã được tiến hành, không bao gồm các loài cá. Đã thống kê được 296 loài trong đó có 68 loài thú, 179 loài chim, 31 loài bò sát và 18 loài ếch nhái [4]. Năm 2008, Lê Trọng Đạt, Đỗ Quang Huy, Lê Thiện Đức, Lưu Quang Vinh, Lương Tất Hào đã công bố 93 loài động vật có xương sống thuộc 29 họ và 29 họ. Trong đó đã liệt kê 26 loài thuộc 6 họ thuộc bộ ăn thịt [18].

Mới đây nhất trong báo cáo Dự án Ngọc Sơn – Ngổ Luông số 7 năm 2010, Luis Santiago Cano Alonso và Phạm Quang Thiện đã thống kê 14 loài thú ăn thịt thuộc 4 họ còn tồn tại trong Khu BTTN Ngọc Sơn - Ngổ Luông vào thời điểm đó. 7 Chương 2 MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Mục tiêu chung. Góp phần vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu BTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông cũng như của cả khu vực hành lang xanh Cúc Phương – Pù Luông.

Mục tiêu cụ thể. - Đánh giá tính đa dạng loài và giá trị của khu hệ thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông. - Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn tài nguyên thú ăn thịt cho khu vực nghiên cứu. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu: - Đối tượng: Các loài thú ăn thịt tại khu vực nghiên cứu - Phạm vi nghiên cứu: + Địa điểm: Đề tài được nghiên cứu tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông, tỉnh Hoà Bình, trong đó chủ yếu tập trung tại 2 xã: Tự Do, huyện Lạc Sơn và Ngổ Luông, huyện Tân Lạc.

+ Thời gian: từ tháng 4 năm 2015 đến tháng 11 năm 2015. Nội dung nghiên cứu: Nhằm đáp ứng các mục tiêu nghiên cứu trên đề tài tập trung vào các nội dung chính sau: - Nghiên cứu tính đa dạng về thành phần loài thú ăn thịt tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông. 8 - Nghiên cứu đặc điểm phân bố và tình trạng của một số loài thú ăn thịt ưu tiên bảo tồn trong khu vực nghiên cứu. - Xác định các yếu tố đe doạ tới Khu hệ thú ăn thịt tại khu vực nghiên cứu.

- Hiện trạng công tác quản lý, bảo tồn của KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông. - Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn cho khu vực nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu: 2. Kế thừa tài liệu.

Thu thập các tài liệu, thông tin có liên quan đến công tác nghiên cứu: - Các báo cáo điều tra đa dạng sinh học tại KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông - Bản đồ hiện trạng tài nguyên rừng, bản đồ địa hình, bản đồ khu dân cư của khu vực. - Báo cáo định hướng phát triển kinh tế - xã hội của UBND tỉnh Hoà Bình 2. Phỏng vấn bán định hướng. Phỏng vấn bán định hướng được thực hiện song song với quá trình điều tra thực địa.

Các đối tượng được phỏng vấn bao gồm: + Phỏng vấn cán bộ (Cán bộ KBTTN Ngọc Sơn – Ngổ Luông, chính quyền địa phương, kiểm lâm,…) + Phỏng vấn thợ săn + Phỏng vấn người dân địa phương khác Phương pháp này cung cấp cho chúng ta những thông tin có ý nghĩa về tình hình tài nguyên động vật rừng của địa phương điều tra trên các phương diện thành phần loài, mức độ phong phú, phân bố thực tại, thức ăn, sinh sản, tình trạng các loài. Trong khi trao đổi thu thập thông tin, chúng tôi đã sử dụng tranh ảnh chuẩn về hình thái bên ngoài của các loài. Với hình thức các câu 9 hỏi ngắn gọn, dễ hiểu về những đặc điểm dễ nhận dạng của loài.