Nghiên cứu tính đa dạng thực vật cây gỗ tại khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, tỉnh Bắc Giang

Nghiên cứu tính đa dạng thực vật cây gỗ tại khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, Bắc Giang, góp phần bảo tồn và phát triển sinh thái.

• Tác giả: Nguyễn Bá Kiên
• Người hướng dẫn: TS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng thực vật cây gỗ tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, tỉnh Bắc Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nhận thức chung về đa dạng sinh học
• 1.2. Tổng quan nghiên cứu về đa dạng thực vật
• 1.2.1. Nghiên cứu về hệ thực vật
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu và đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp kế thừa
• 2.3.2. Phương pháp nghiên cứu hệ thực vật
• 2.4. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên
• 2.4.1. Vị trí địa lý, diện tích và phạm vi ranh giới
• 2.4.2. Đặc điểm địa hình
• 2.4.3. Địa chất, đất đai. Khí hậu, thuỷ văn
• 2.5. Tài nguyên rừng Khu BTTN Tây Yên Tử
• 2.5.1. Khái quát về đặc điểm kinh tế xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thành phần loài và đặc điểm phân bố của thực vật cây thân gỗ ở Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử
• 4.1.1. Thành phần loài thực vật cây thân gỗ tại Khu BTTN Tây Yên Tử
• 4.1.2. Đặc điểm phân bố của thực vật cây thân gỗ tại Khu BTTN Tây Yên Tử
• 4.1.3. Tính Đa dạng của hệ thực vật cây thân gỗ tại Khu BTTN Tây Yên Tử
• 4.1.3.1. Mức độ đa dạng ngành
• 4.1.3.2. Các chỉ số đa dạng. Đa dạng ở bậc dưới ngành
• 4.1.3.3. Đa dạng về dạng sống
• 4.1.3.4. Đa dạng về nguồn tài nguyên thực vật
• 4.1.3.5. Đa dạng các loài cây gỗ có giá trị bảo tồn cao
• 4.2. Cơ sở dữ liệu phục vụ cho công tác quản lý, bảo tồn tài nguyên thực vật cây thân gỗ ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử
• 4.2.1. Dữ liệu phục vụ theo dõi diễn biến rừng ở một số điểm nghiên cứu
• 4.2.2. Dữ liệu một số loài cây thân gỗ quý, hiếm có giá trị kinh tế và bảo tồn cao của Khu BTTN Tây Yên Tử - tỉnh Bắc Giang
• 4.3. Một số giải pháp bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật ở Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thực vật cây gỗ tại Tây Yên Tử

Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, Bắc Giang, là một trong những khu vực có giá trị sinh học cao tại Việt Nam. Nghiên cứu về đa dạng sinh học tại đây không chỉ giúp bảo tồn các loài thực vật mà còn góp phần vào việc duy trì hệ sinh thái. Đặc biệt, nghiên cứu về cây gỗ tại khu vực này đã chỉ ra sự phong phú và đa dạng của các loài thực vật, từ đó tạo ra cơ sở cho các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.1. Đặc điểm sinh thái của khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử

Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử có diện tích lớn với nhiều kiểu rừng khác nhau. Đặc điểm khí hậu và địa hình nơi đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật, đặc biệt là các loài cây gỗ quý hiếm.

1.2. Vai trò của đa dạng thực vật trong bảo tồn thiên nhiên

Đa dạng thực vật không chỉ cung cấp nguồn tài nguyên cho con người mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Việc bảo tồn các loài cây gỗ tại Tây Yên Tử giúp bảo vệ môi trường sống cho nhiều loài động vật khác.

II. Thách thức trong việc bảo tồn đa dạng thực vật tại Tây Yên Tử

Mặc dù khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử đã được thành lập và bảo vệ, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc bảo tồn đa dạng sinh học. Các hoạt động khai thác gỗ trái phép và sự xâm lấn của con người đã gây áp lực lớn lên hệ sinh thái nơi đây.

2.1. Tác động của khai thác gỗ trái phép

Khai thác gỗ trái phép không chỉ làm giảm số lượng cây gỗ mà còn ảnh hưởng đến cấu trúc rừng và sự đa dạng của các loài thực vật. Điều này dẫn đến sự suy giảm chất lượng môi trường sống cho các loài động vật.

2.2. Sự xâm lấn của con người vào khu bảo tồn

Sự gia tăng dân số và nhu cầu sử dụng đất đã dẫn đến việc xâm lấn vào khu bảo tồn. Điều này không chỉ làm giảm diện tích rừng mà còn làm mất đi các loài thực vật quý hiếm.

III. Phương pháp nghiên cứu đa dạng thực vật cây gỗ tại Tây Yên Tử

Để nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác về số lượng và phân bố của các loài cây gỗ.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Điều tra thực địa là phương pháp chính để xác định các loài cây gỗ có mặt tại khu bảo tồn. Các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại nhiều điểm khác nhau để thu thập mẫu và dữ liệu.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá đa dạng

Sau khi thu thập dữ liệu, các nhà nghiên cứu sử dụng các chỉ số đa dạng sinh học để đánh giá mức độ phong phú và sự phân bố của các loài thực vật. Điều này giúp xác định các loài cần được bảo tồn.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Tây Yên Tử

Kết quả nghiên cứu về đa dạng thực vật cây gỗ tại Tây Yên Tử đã chỉ ra sự phong phú của các loài thực vật. Những phát hiện này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có thể áp dụng vào công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

4.1. Thành phần loài và phân bố thực vật cây gỗ

Nghiên cứu đã xác định được nhiều loài cây gỗ quý hiếm, cùng với sự phân bố của chúng trong khu bảo tồn. Điều này giúp các nhà quản lý có cơ sở để xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển

Dựa trên kết quả nghiên cứu, nhiều giải pháp bảo tồn đã được đề xuất, bao gồm việc tăng cường quản lý khu bảo tồn và nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng sinh học.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho nghiên cứu đa dạng thực vật

Nghiên cứu về đa dạng thực vật cây gỗ tại khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử đã mở ra nhiều hướng đi mới cho công tác bảo tồn. Những kết quả đạt được sẽ là nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo và các hoạt động bảo tồn trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc theo dõi sự biến động của các loài thực vật và đánh giá tác động của các hoạt động con người đến hệ sinh thái.

5.2. Hướng phát triển bền vững cho khu bảo tồn

Phát triển bền vững không chỉ bảo vệ đa dạng sinh học mà còn tạo ra cơ hội cho phát triển kinh tế địa phương thông qua du lịch sinh thái và các hoạt động bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Tây Yên Tử thuộc tỉnh Bắc Giang sở hữu tổng diện tích đất rừng tự nhiên và đất quy hoạch lâm nghiệp là 13.020,4 ha, trong đó đất có rừng đạt 12.685,2 ha, chiếm tỷ lệ che phủ lên tới 97,4% tổng diện tích tự nhiên. Diện tích rừng tự nhiên chiếm 11.898,8 ha (tương đương 93,8% diện tích đất có rừng), tạo nên một hệ sinh thái rừng kín thường xanh núi thấp nguyên vẹn và quy mô bậc nhất vùng Đông Bắc Việt Nam. Tuy nhiên, trước sức ép từ hoạt động khai thác lâm sản trái phép, sự xâm lấn của các dự án công nghiệp than và nhiệt điện, cùng áp lực sinh kế của hơn 21.000 cư dân vùng lân cận, nguồn tài nguyên thực vật thân gỗ tại đây đứng trước nguy cơ suy thoái cấu trúc và cạn kiệt nguồn gen quý.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện tính đa dạng thực vật thân gỗ về thành phần loài, dạng sống, công dụng thực tiễn và giá trị bảo tồn, đồng thời xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu khoa học hỗ trợ công tác quản lý tài nguyên. Nghiên cứu được triển khai đồng bộ tại 2 phân khu chức năng gồm Phân khu Khe Rỗ (diện tích 5.686,3 ha thuộc huyện Sơn Động) và Phân khu Thanh – Lục Sơn (diện tích 7.334,1 ha trải dài trên địa bàn huyện Sơn Động và huyện Lục Nam) trong giai đoạn năm 2013. Kết quả đánh giá là cơ sở định lượng quan trọng giúp bảo vệ 386 loài cây gỗ bản địa, kiểm soát 8 nhóm giá trị sử dụng gỗ, đồng thời duy trì chức năng phòng hộ đầu nguồn sông Lục Nam, cung cấp nguồn nước sinh hoạt và tưới tiêu ổn định cho hàng chục nghìn hộ dân tại 5 xã lân cận.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống phân loại thực vật học hiện đại của Brummitt công bố năm 1992 để sắp xếp các taxon bậc ngành, họ và chi, kết hợp đối chiếu Danh lục các loài thực vật Việt Nam từ tập I đến tập III. Bên cạnh đó, đề tài ứng dụng lý thuyết về hệ thực vật cụ thể của Tolmachev nhằm đánh giá diện tích biểu hiện tối thiểu của các khu hệ thực vật nhiệt đới ẩm, nơi thường có từ 1.500 đến 2.000 loài thực vật bậc cao sinh sống. Về mặt sinh thái học, cấu trúc phổ dạng sống được phân tích dựa trên thang phân chia của Raunkiaer năm 1934, phân loại chồi cây trong thời kỳ sinh trưởng bất lợi thành 5 nhóm sinh thái chủ đạo.

Khung lý thuyết của nghiên cứu gắn liền với các khái niệm học thuật cơ bản bao gồm:

• Đa dạng sinh học theo định nghĩa của Công ước Đa dạng sinh học Rio 1992 và Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế IUCN năm 1994, bao gồm ba cấp độ: đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái.
• Phổ dạng sống tiêu chuẩn (SN = 46 Ph + 9 Ch + 26 H + 6 Cr + 13 Th) làm hệ quy chiếu so sánh tính thích nghi sinh thái của hệ thực vật cụ thể (SB).
• Nhóm cây chồi trên (Phanerophytes) với 4 phân nhóm độ cao chính: chồi trên to (Megaphanerophytes cao trên 25 m), chồi trên nhỡ (Mesophanerophytes cao từ 8 đến 25 m), chồi trên nhỏ (Microphanerophytes cao từ 2 đến 8 m) và chồi trên lùn (Nanophanerophytes cao từ 0,25 đến 2 m).
• Đánh giá độ nguy cấp theo Sách Đỏ Việt Nam năm 2007, Danh lục Đỏ IUCN năm 2012 và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điều tra thực địa kết hợp chọn mẫu điển hình có tầng thứ đại diện cho toàn bộ địa hình đai cao từ 120 m đến 1.068 m. Nghiên cứu thiết lập 7 tuyến điều tra cắt ngang các dạng sinh cảnh với tổng chiều dài hành trình đạt 37,9 km, trong đó 4 tuyến thuộc Phân khu Thanh – Lục Sơn dài từ 3,5 km đến 7,5 km và 3 tuyến thuộc Phân khu Khe Rỗ dài từ 4,5 km đến 6,5 km.

Trên các tuyến khảo sát, tác giả bố trí 15 ô tiêu chuẩn (OTC) cố định dạng hình chữ nhật với kích thước tiêu chuẩn 1.000 m2 (25 m x 40 m), tương ứng tổng diện tích điều tra tầng tán đạt 1,5 ha. Việc lựa chọn cỡ mẫu 15 OTC dựa trên đặc thù địa hình chia cắt phức tạp có độ dốc bình quân từ 30 độ đến 40 độ nhằm bao quát 6 trạng thái rừng tự nhiên. Trong mỗi OTC, toàn bộ cây gỗ có đường kính ngang ngực D1.3 từ 6 cm trở lên được định danh, đánh số sơn đỏ và đo đếm các chỉ số sinh trưởng. Đồng thời, tại 4 góc và vị trí trung tâm của mỗi OTC, đề tài thiết lập 5 ô tái sinh diện tích 25 m2 (5 m x 5 m), tạo thành tổng cộng 75 ô đo đếm cây tái sinh triển vọng có chiều cao H trên 1,0 m và đường kính D1.3 nhỏ hơn 6 cm. Mẫu tiêu bản thu thập (từ 3 đến 5 mẫu cành, hoa, lá, quả cho mỗi cá thể) được xử lý sấy, ngâm tẩm cồn và định loại tại phòng thí nghiệm trường Đại học Lâm nghiệp. Dữ liệu thứ cấp kết hợp phỏng vấn PRA đối với cán bộ kiểm lâm và người dân địa phương hoàn thiện trong năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận và định danh chính xác 386 loài thực vật cây thân gỗ thuộc 213 chi và 70 họ của 2 ngành thực vật bậc cao có mạch tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Tây Yên Tử. Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) chiếm ưu thế áp đảo với 380 loài (chiếm 98,45% tổng số loài), 209 chi (chiếm 98,12%) và 68 họ (chiếm 97,14%). Ngành Thông (Pinophyta) chỉ ghi nhận 6 loài (chiếm 1,55% tổng số loài), 4 chi (chiếm 1,88%) và 2 họ (chiếm 2,86%). So với công trình điều tra năm 1999 của Nguyễn Văn Huy tại phân khu Khe Rỗ với 276 loài, nghiên cứu này phát hiện bổ sung thêm 110 loài cây gỗ, tương ứng mức tăng 39,8% về thành phần loài.

Thành phần loài cây gỗ có sự phân hóa rõ nét theo 2 đai cao và kiểu rừng chủ đạo:

• Kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới phân bố ở độ cao dưới 700 m, nơi có tầng đất Feralit dày từ 0,5 m đến 1,0 m, chiếm diện tích lớn nhất khu bảo tồn. Quần xã tại đây đặc trưng bởi các họ giàu loài như họ Đậu (Fabaceae), họ Vang (Caesalpiniaceae), họ Dầu (Dipterocarpaceae), họ Dẻ (Fagaceae) và họ Re (Lauraceae) với sự xuất hiện của Lim xanh, Gụ lau, Táu mật, Dẻ cau và Re hương.
• Kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp phân bố ở độ cao từ 700 m đến 1.068 m trên đỉnh Yên Tử và Bảo Đài. Kiểu rừng này duy trì mật độ cây gỗ từ 600 đến 700 cây/ha, độ khép tán đạt 0,7 đến 0,8 và là sinh cảnh đặc hữu của các loài hạt trần quý hiếm như Thông tre lá ngắn, Thông tre lá dài, Thông nàng và Kim giao.

Phân tích theo 8 nhóm giá trị sử dụng gỗ của Bộ Lâm nghiệp cho thấy trong 336 loài cây gỗ thương mại, nhóm VIII chiếm số lượng lớn nhất với 101 loài (tỷ lệ 30,06%), tiếp đến là nhóm VII với 80 loài (tỷ lệ 23,81%), nhóm VI có 56 loài (tỷ lệ 16,67%), nhóm V có 44 loài (tỷ lệ 13,10%) và nhóm IV có 35 loài (tỷ lệ 10,42%). Các nhóm gỗ đặc biệt quý hiếm chiếm số lượng hạn chế nhưng có giá trị bảo tồn vượt bậc, bao gồm nhóm I với 6 loài (Gụ lau, Lát hoa, Thông tre lá ngắn, Thông tre lá dài, Trầm hương), nhóm II với 6 loài (Lim xanh, Sến mật, Táu mật, Táu nước, Táu mặt quỷ, Thiết đinh) và nhóm III có 8 loài (Trường chua, Chò đãi, Trường sâng, Sao hải nam).

Thảo luận kết quả

Sự phân bổ ưu thế của ngành Ngọc lan (98,45%) phản ánh chính xác tính chất nhiệt đới gió mùa điển hình của hệ thực vật miền Bắc Việt Nam, tương thích với các kết luận về quy luật cấu trúc thảm thực vật của Thái Văn Trừng khi tỷ lệ taxon ngành Hạt kín toàn quốc đạt 93,4%. Vùng nghiên cứu sở hữu nhiệt độ bình quân năm 23 độ C, lượng mưa 1.450 mm và độ ẩm không khí 82%, tạo nền tảng sinh thái tối ưu cho các loài cây chồi trên to và chồi trên nhỡ sinh trưởng.

Sự suy giảm kích thước cá thể của các loài nhóm I và II trong trạng thái rừng phục hồi (chiếm 31,5% diện tích rừng tự nhiên tương đương 3.998,7 ha) là hệ quả trực tiếp từ lịch sử khai thác gỗ thương mạn trước khi thành lập khu bảo tồn vào năm 2002. Cấu trúc tổ thành của 386 loài cây gỗ được minh họa trực quan qua biểu đồ hình tròn về tỷ trọng taxon giữa ngành Ngọc lan và ngành Thông, kết hợp biểu đồ cột phân tầng thể hiện sự biến thiên trữ lượng gỗ từ 70 m3/ha ở trạng thái rừng phục hồi sau nương rẫy (IIB) đến 290 m3/ha ở trạng thái rừng giàu nguyên sinh (IIIB trên diện tích 2.222,2 ha). Việc phát hiện quần thể Trà vàng ginbéc, Vù hương và Sến mật tái sinh tự nhiên trong 75 ô tiêu chuẩn mở ra triển vọng phục hồi rừng nguyên sinh nếu áp dụng các biện pháp đóng cửa rừng nghiêm ngặt.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập hệ thống cắm mốc ranh giới số hóa và tăng cường tuần tra: Ban Quản lý Khu Bảo tồn phối hợp với Hạt Kiểm lâm Lục Nam và Sơn Động hoàn thành cắm mốc định vị GPS cho 100% đường ranh giới dài hơn 50 km của diện tích 13.020,4 ha trước quý IV năm 2014, đặt mục tiêu giảm 85% các vụ xâm phạm chặt phá cây gỗ nhóm I và II tại các phân khu Khe Rỗ và Thanh – Lục Sơn.
2. Xây dựng vườn ươm bảo tồn chuyển chỗ và nhân giống cây bản địa: Giao Phòng Kỹ thuật khu bảo tồn chủ trì gieo ươm tối thiểu 50.000 cây giống thuộc 6 loài nguy cấp gồm Lim xanh, Gụ lau, Sến mật, Trầm hương, Vù hương và Trà vàng trên diện tích vườn ươm 2,0 ha trong giai đoạn 2014-2017, phục vụ trồng làm giàu 500 ha rừng nghèo kiệt (trạng thái IIIA1).
3. Triển khai chính sách giao khoán bảo vệ rừng gắn với sinh kế bền vững: Ủy ban nhân dân huyện Sơn Động và Lục Nam phối hợp Ban Quản lý ký hợp đồng khoán bảo vệ 11.898,8 ha rừng tự nhiên cho 100% hộ dân thuộc 5 xã vùng đệm, nâng mức thu nhập từ dịch vụ môi trường rừng, giải quyết triệt để tình trạng thiếu lương thực từ 3 đến 4 tháng mỗi năm cho 3.815 cư dân vùng đệm trước năm 2018.
4. Xây dựng trạm quan trắc định kỳ và hệ thống cơ sở dữ liệu GIS: Ban Quản lý Khu Bảo tồn phối hợp với Trường Đại học Lâm nghiệp thiết lập cơ sở dữ liệu số hóa theo dõi diễn biến sinh trưởng và tái sinh tại 15 ô tiêu chuẩn cố định, tổ chức đo đạc định kỳ 2 năm một lần trong giai đoạn 2014-2020 nhằm đánh giá biến động mật độ tầng cây cao và tầng cây tái sinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban Quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia vùng Đông Bắc: Khai thác danh lục 386 loài cây gỗ và bảng tọa độ các điểm giám sát làm cẩm nang nhận dạng, tuần tra và thiết lập các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt đối với hệ sinh thái rừng trên núi đất.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng: Sử dụng phương pháp điều tra 15 OTC (kích thước 1.000 m2) và 75 ô tái sinh cùng khung lý thuyết Raunkiaer làm tài liệu giảng dạy và nghiên cứu thực nghiệm cấu trúc rừng nhiệt đới.
• Cơ quan quản lý nhà nước như Sở Nông nghiệp và PTNT Bắc Giang, Chi cục Kiểm lâm: Ứng dụng số liệu định lượng về 11.898,8 ha rừng tự nhiên để xây dựng quy hoạch phát triển lâm nghiệp bền vững, thẩm định các dự án kinh tế - xã hội giảm thiểu tác động đến vùng đệm Tây Yên Tử.
• Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên trong và ngoài nước (WWF, IUCN, Quỹ Bảo vệ Môi trường): Sử dụng số liệu thực chứng về các loài nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 để tài trợ các chương trình bảo tồn nguồn gen quý hiếm và phục hồi lưu vực sinh thái sông Lục Nam.

Câu hỏi thường gặp

Điểm mới nổi bật nhất về thành phần loài cây gỗ trong nghiên cứu này là gì?

Nghiên cứu đã khảo sát toàn diện cả hai phân khu Khe Rỗ và Thanh – Lục Sơn, ghi nhận 386 loài cây gỗ thuộc 213 chi và 70 họ. Kết quả này bổ sung thêm 110 loài, 77 chi và 13 họ so với nghiên cứu năm 1999, mở rộng đáng kể danh lục thực vật có mạch tại Bắc Giang.

Tại sao ngành Ngọc lan lại chiếm tỷ lệ áp đảo so với ngành Thông?

Ngành Ngọc lan chiếm 98,45% (380 loài), trong khi ngành Thông chỉ chiếm 1,55% (6 loài). Tỷ lệ này phản ánh cấu trúc rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới điển hình, nơi điều kiện nhiệt độ 23 độ C và lượng mưa 1.450 mm tạo ưu thế sinh thái tuyệt đối cho thực vật hạt kín phát triển.

Những loài cây gỗ nào tại Tây Yên Tử có giá trị bảo tồn và kinh tế cao nhất?

Khu bảo tồn lưu giữ nhiều loài quý hiếm thuộc Sách Đỏ Việt Nam 2007 và nhóm gỗ I, II như Lim xanh, Sến mật, Gụ lau, Vù hương, Trầm hương, Thông tre lá ngắn, Thông nàng và Kim giao. Đây là các loài có nguy cơ tuyệt chủng cao do bị khai thác lấy gỗ và tinh dầu.

Phương pháp chọn mẫu điều tra ô tiêu chuẩn được thực hiện như thế nào?

Tác giả thiết lập 15 ô tiêu chuẩn điển hình kích thước 1.000 m2 (25 m x 40 m) phân bố theo các đai cao và trạng thái rừng. Tại mỗi ô, tác giả lập thêm 5 ô đo đếm tái sinh diện tích 25 m2 ở 4 góc và trung tâm để theo dõi cây tái sinh có triển vọng.

Sức ép sinh kế của cộng đồng địa phương tác động ra sao đến tài nguyên rừng?

Vùng đệm có 3.815 người dân sinh sống với tập quán canh tác lạc hậu và thời gian thiếu đói từ 3 đến 4 tháng mỗi năm. Tình trạng này thúc đẩy hoạt động khai thác trộm gỗ quý, thu hái cây thuốc và săn bắt, gây suy thoái tầng tán trên diện tích rừng phục hồi.

Kết luận

• Luận văn đã định lượng hóa cấu trúc đa dạng thực vật thân gỗ tại Tây Yên Tử với 386 loài thuộc 213 chi và 70 họ thuộc 2 ngành Thông và Ngọc lan.
• Bổ sung 110 loài cây gỗ mới cho khu bảo tồn, khẳng định vai trò là trung tâm đa dạng sinh học lớn nhất tỉnh Bắc Giang với 11.898,8 ha rừng tự nhiên.
• Đánh giá chi tiết sự phân bố sinh thái của hệ thực vật theo 2 kiểu rừng đai cao và 6 trạng thái rừng tự nhiên với trữ lượng dao động từ 70 m3/ha đến 290 m3/ha.
• Phân loại 336 loài cây lấy gỗ thành 8 nhóm sử dụng, nhận diện chính xác các loài nguy cấp thuộc nhóm I và II trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2007.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và sinh kế khả thi nhằm bảo tồn nguồn gen quý hiếm gắn với phát triển kinh tế vùng đệm giai đoạn 2014-2020.

Công trình đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho công tác quy hoạch bảo tồn thiên nhiên và phục hồi hệ sinh thái rừng đầu nguồn. Các nhà quản lý, nhà khoa học và chính quyền địa phương cần nhanh chóng tích hợp cơ sở dữ liệu này vào kế hoạch hành động đa dạng sinh học cấp tỉnh, ưu tiên nguồn lực nhân giống các loài cây gỗ quý và mở rộng chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng cho cộng đồng bản địa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho thời kỳ nghiên cứu hệ thực vật cụ thể. [44] cho rằng “chỉ cần điều tra trên một diện tích đủ lớn để có thể bao trùm được sự phong phú của nơi sống nhưng không có sự phân hoá về mặt địa lý”. Ông gọi đó là hệ thực vật cụ thể. đã đưa ra một nhận định là số loài của một hệ thực vật cụ thể ở vùng nhiệt đới ẩm thường là 1500 – 2000 loài.

Các nhà sinh vật học Nga tập trung các nghiên cứu vào việc xác định diện tích biểu hiện tối thiểu để có thể kiểm kê đầy đủ nhất số loài của từng hệ thực vật cụ thể. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 Brummitt (1992) [37], chuyên gia của phòng bảo tàng thực vật Hoàng gia Anh, trong cuốn “Vascular plant families and genera” đã thống kê tiêu bản thực vật bậc cao có mạch trên thế giới vào 511 họ, 13.884 chi, 6 ngành là Khuyết lá thông (Psilotophyta), Thông đá (Lycopodiophyta), Cỏ tháp bút (Equisetophyta), Dương xỉ (Polypodiophyta), Hạt trần (Gymnospermae) và Hạt kín (Angiospermae). Trong đó ngành Hạt kín (Angiospermae) có 13.477 chi, 454 họ và được chia ra 2 lớp là: lớp Hai lá mầm (Dicotyledoneae) bao gồm 10.715 chi, 357 họ và lớp Một lá mầm (Monocotyledoneae) bao gồm 2. Ở Việt Nam Nghiên cứu về thực vật ở Việt Nam trước hết phải kể đến các công trình: “Thực vật chí Nam bộ” của Leureiro [40]; Thực vật chí rừng nam bộ của các tác giả Pierre L.

Một trong công trình lớn nhất về quy mô cũng như giá trị là công trình nghiên cứu hệ thực vật Đông Dương của các tác giả Pháp Lecomte et al. [39], kết quả của nghiên cứu này là bộ “Thực vật chí đại cương Đông Dương”, trong kết quả nghiên cứu này theo Lecomte thì vùng Đông Dương có hơn 7. Đây là bộ sách có ý nghĩa lớn với các nhà thực vật học; hiện nay bộ sách này vẫn còn có giá trị với những người nghiên cứu thực vật Đông Dương nói chung và hệ thực vật Việt Nam nói riêng. Tiếp theo đó là bổ sung của Humbert H.

[38], đến nay là thực vật chí Lào, Campuchia và Việt Nam đã xuất bản từ 1960 và ở ta đã có đến tập 26. Sau này, Pocs T. (1965) [41] tuy không nghiên cứu hệ thực vật miền Bắc, nhưng dựa trên bộ “Thực vật chí đại cương Đông Dương” đã thống kê 5. Đồng thời tác giả còn phân tích cấu trúc hệ thống cũng như dạng sống và các yếu tố địa lý của hệ thực vật này.

Như vậy từ đầu thế kỷ đến khoảng giữa thế kỷ 20, các công trình nghiên cứu về hệ thực vật có giá trị ở Việt Nam đều do các tác giả người nước ngoài nghiên cứu. Các công trình cũng mới chỉ dừng lại ở thống kê số lượng loài có trong một vùng diện tích lớn như miền Bắc Việt Nam (198.000 km2), Việt Nam có diện tích trên 330.000 km2 hoặc Đông Dương với diện tích khoảng 737.800km2 và rất ít chú ý đến các khía cạnh khác. Như những nghiên cứu về thảm thực vật rừng Việt Nam LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 phải kể đến hai công trình có giá trị là: “Thảm thực vật rừng Việt Nam” của Thái Văn Trừng (1963 – 1978) [29]. Tác giả tổng hợp các công trình đã có trước đây cùng với các nghiên cứu của mình công bố 7.004 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 1.850 chi và 189 họ ở Việt Nam.

Thái Văn Trừng đã khẳng định ưu thế của các ngành Hạt kín (Magnoliophyta) trong hệ thực vật Việt Nam với 6.727 chi (93,4%) và 239 họ (82,7%) trong tổng số các Taxon mỗi bậc. Các ngành thực vật khác nhìn chung chiếm một tỷ lệ không nhiều trong hệ thực vật. Công trình nghiên cứu “Bước đầu nghiên cứu rừng miền Bắc Việt Nam” của Trần Ngũ Phương [24] đã tiến hành phân loại rừng miền Bắc Việt Nam. Trong đó rừng miền Bắc được chia làm 3 đai, 8 kiểu; ngoài ra ông còn chia ra thành những kiểu phụ mà chỉ dùng loại hình thay cho kiểu, sau loại hình kiểu phụ.

Cùng với những công trình nghiên cứu tại miền Bắc, trong thời gian này Phạm Hoàng Hộ [15] cũng cho ra bộ sách “Cây cỏ Nam Việt Nam” công bố với 5.326 loài thực vật có ở miền Nam nước ta. Trong đó thực vật bậc thấp có 60 loài, rêu 20 loài, còn lại là thực vật có mạch 5. Đây là một công trình tổng hợp về hệ thực vật miền Nam, nhưng số loài các ngành công bố ở trên theo chúng tôi còn thiếu. Phan Kế Lộc [21] ở miền Bắc đã cung cấp số loài cây của các ngành thực vật bậc cao có mạch trong công trình “Bước đầu thống kê số loài cây đã biết ở miền Bắc Việt Nam”.

Trong tác phẩm này Phan Kế Lộc đã thống kê được 5.609 loài, còn các ngành khác chỉ có 540 loài. Con số này theo bản thân tôi là khá đầy đủ. Qua những tác phẩm kể trên chúng ta có thể nhận thấy rằng chỉ trong vòng 7 năm từ năm 1966 đến 1973 đã có 4 công trình có giá trị cao về hệ thực vật Việt Nam do các tác giả trong nước nghiên cứu. Tổng hợp các công trình này chúng ta có số liệu khá đầy đủ về các hệ thực vật ở nước ta.

Tuy nhiên, các tác giả mới chỉ chủ yếu thống kê số lượng các Taxon có trong hệ thực vật mà ít chú ý so sánh chúng với nhau hoặc chú ý vào các khía cạnh khác như tài nguyên, dạng sống, … mặt khác các công trình nghiên cứu này chưa đề cập đến ngành rêu, trừ nhà nghiên cứu Phạm Hoàng Hộ, 1970. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Năm 1984, Nguyễn Tiến Bân, Trần Đình Đại, Phan Kế Lộc cùng tập thể các tác giả khác đã xuất bản tập “Danh lục thực vật Tây Nguyên” [8] công bố 3.754 loài thực vật bậc cao có mạch bằng một nửa số loài của hệ thực vật Việt Nam. Công trình này khảo sát bao quát cả một hệ thực vật rừng phong phú vào bậc nhất nước ta nên rất có ý nghĩa. Đi theo hướng nghiên cứu các hệ thực vật ở từng vùng, Phạm Hoàng Hộ (1985) đã xuất bản ra cuốn sách “Danh lục thực vật Phú Quốc” [16 ].

Công bố 793 loài thực vật cao có mạch trong một diện tích là 592 km². Nếu thống kê số loài, chi, họ ở miền Bắc thường theo con số của tác giả Phan Kế Lộc cộng thêm ngành rêu nữa thì số loài thực vật ở miền Bắc là 5.915 loài, số chi là 1.746 chi và số họ là 288 họ. Thống kê số loài, chi, họ ở Việt Nam theo con số thống kê của Thái Văn Trừng [29] cộng thêm ngành rêu ở Việt Nam thì số loài ở Việt Nam là 7.032 chi, 349 họ thuộc 7 ngành thực vật bậc cao.500 loài thực vật bậc cao có mạch ở Việt Nam. Tuy vậy Phạm Hoàng Hộ con số đó có thể lên tới 12.

Nhiều nhà thực vật Việt Nam làm việc ở trong nước cũng cho rằng số loài thực vật nước ta có khoảng trên 12. Tác giả Trần Hợp, 2002 [32] trong cuốn “Tài nguyên cây gỗ rừng Việt Nam”, trong tài liệu quý này tác giả đã đề cập tới những thông tin chung về thực vật thân gỗ. Theo tác giả thì cây thân gỗ có thân chính phát triển cao luôn có vai trò là những sinh vật “lập quần” để kiến tạo ra các quần xã thực vật đa dạng về tổ thành và cấu trúc. Cũng theo tác giả, tài nguyên cây gỗ ở Việt Nam tập trung vào hai ngành thực vật tiến hóa nhất là Ngành thực vật hạt trần và Ngành thực vật hạt kín.

Các loài trong Ngành thực vật hạt trần được các nhà kinh doanh, làm nghề rừng gọi là “Nhóm gỗ mềm” hay nhóm “Cây lá kim”, còn gỗ trong Ngành hạt kín được gọi là “Nhóm gỗ cứng” hay nhóm “Cây lá rộng”. Tác giả cũng đã thống kê nếu kể cả nhóm cây bụi, dây leo thân gỗ và tre trúc, dương xỉ thân gỗ thì số loài thực vật thân gỗ ở Việt Nam có thể lên tới 2. Tác giả đã mô tả được 1.500 loài thực vật có thân hóa gỗ, thuộc 152 họ có phân bố tự nhiên và một số loài nhập nội ở Việt Nam. Có thể khẳng định đây là cuốn tài liệu rất quan trọng về tài nguyên cây gỗ của Việt Nam.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 Trong giai đoạn từ 1971-1988, Viện Điều tra quy hoạch rừng đã xuất bản 7 tập Cây gỗ rừng Việt Nam [23], mỗi tập giới thiệu khoảng 100 loài, các thông tin về tên phổ thông, tên khoa học, tên họ thực vật, đặc điểm hình thái nhận biết, đặc điểm phân bố, giá trị sử dụng. Đối tượng giới thiệu của 7 cuốn tài liệu là các loài thân gỗ lớn, gỗ nhỡ và gỗ nhỏ, không đề cập tới các nhóm loài khác. Năm 2009, được sự tài trợ của tổ chức Jica nhóm các nhà chuyên gia về thực vật của Viện Điều tra Quy hoạch rừng với chủ biên là Vũ Văn Dũng đã biên soạn, tổng hợp lại 7 cuốn Cây gỗ rừng Việt Nam đã xuất bản trong giai đoạn trước 1988 và bổ sung thêm 39 loài, cuốn tài liệu này được biên soạn bằng Tiếng Anh có tên là “Viet Nam Forest Trees”, tái bản có bổ sung lần 2. Các loài được giới thiệu chỉ tập trung vào thực vật rừng có thân gỗ lớn, gỗ nhỡ và gỗ nhỏ.

Không đề cập tới các nhóm dương xỉ, dây leo, cây bụi, tre nứa hay cau dừa có thân hóa gỗ ở Việt Nam. Nghiên cứu thực vật tại Khu BTTN Tây Yên Tử Năm 1999 Ban quản lý Khu BTTN Khe Rỗ đã phối hợp với các chuyên gia thực vật của trường Đại học Lâm nghiệp điều tra sơ bộ đặc điểm tài nguên thực vật và xây dựng danh lục thực vật rừng Khu BTTN Khe Rỗ [1] (nay là Phân ban Khe Rỗ thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử). Kết quả của đợt điều tra này các chuyên gia đã tìm được 276 loài cây gỗ thuộc 136 chi của 57 họ thực vật; 452 loài cây cỏ, dây leo thuộc 53 chi của 28 họ. Tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử, hiện nay chưa có một nghiên cứu nào về dạng sống, công dụng và giá trị bảo tồn của hệ thực vật cây gỗ; các đợt điều tra, tìm hiểu về khu hệ thực vật tại Khu Bảo tồn đã thực hiện trước kia chỉ chú ý đến số lượng loài và lập ra một bản danh lục thực vật sơ bộ.

Chính vì vậy mà việc quản lý bảo vệ những loài cây gỗ, đặc biệt là những loài cây gỗ có giá trị bảo tồn và kinh tế cao tại khu bảo tồn Tây Yên Tử vẫn còn nhiều hạn chế.