MỞ ĐẦU Các hệ sinh thái thủy vực rất đa dạng và phong phú. Những mối tương tác giữa sinh vật với nhau và sinh vật với môi trường tạo nên các chu trình vật chất và biến đổi năng lượng, từ đó hình thành nên nguồn lợi sinh vật mà con người khai thác và sử dụng. Sông Hồng là hệ sinh thái thủy vực, nằm trong hệ thống sông Hồng - Thái Bình một trong hai hệ thống sông lớn nhất nước ta. Nó là con sông có vị trí, vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế, văn hóa xã hội.
Chứa lượng nước lớn, nhất là vào mùa lũ, sông Hồng tạo thuận lợi cho phát triển giao thông, thủy lợi, năng lượng, du lịch và là cơ sở quan trọng cho sự phát triển nghề cá. Những năm trước đây, sông Hồng có sản lượng khai thác cá khá cao, đa dạng, phong phú về thành phần loài, có nhiều loài có giá trị kinh tế cao. Trong những năm gần đây, nguồn lợi thủy sản, sản lượng khai thác cá ở sông Hồng đã giảm đi đáng kể, có nhiều loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam cần được bảo vệ. Nguyên nhân gây ra tình trạng này một phần là do con người khai thác quá mức, sử dụng những phương tiện đánh bắt mang tính hủy diệt, nhưng nguyên nhân chủ yếu là môi trường bị ô nhiễm do: Chất thải từ các nhà máy xí nghiệp, chất thải sinh hoạt và các loại thuốc bảo vệ thực vật.Đặc biệt là hiện tượng khai thác cát sỏi diễn ra thường xuyên trên sông Hồng.
Chính vì những lí do trên, tôi đã tiến hành nghiên cứu, thực hiện đề tài “ Đa dạng sinh học về cá và mối quan hệ của chúng với chất lượng nước sông Hồng thuộc địa phận thành phố Hưng Yên, huyện Kim Động - tỉnh Hưng Yên ” với mục đích đánh giá đúng hiện trạng thành phần loài cá và trên cơ sở đó đánh giá đúng chất lượng môi trường nước ở đây. Đây là cơ sở giúp chính quyền địa phương có những giải pháp bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học, phát huy tối đa những nguồn lợi mà lưu vực sông Hồng đem lại. Nội dung của đề tài bao gồm: 1. Xác định thành phần loài cá của lưu vực sông Hồng thuộc địa phận thành phố Hưng Yên và huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên.
1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ khoa học 2. Nghiên cứu biến động về thành phần loài cá của lưu vực sông Hồng theo không gian và thời gian. Nghiên cứu mối quan hệ giữa thành phần loài cá và độ phong phú của chúng với một số yếu tố sinh thái thủy, lý hóa. Sử dụng chỉ số tổ hợp sinh học (index of biotic intergrity-IBI) cá để đánh giá chất lượng môi trường nước Sông Hồng thuộc địa phận thành phố Hưng Yên và huyện Kim Động - tỉnh Hưng Yên.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ khoa học Chƣơng 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái quát về hệ sinh thái sông 1. Các hệ thống sông lớn ở Việt Nam Trên đại lục các dòng chảy cùng với lưu vực của chúng hình thành nên những vùng ngập nước quan trọng và những châu thổ màu mỡ.
Sông ngòi Việt Nam tạo thành mạng lưới dày đặc, chứa lượng nước lớn, nhất là vào mùa lũ, tạo thuận lợi cho phát triển giao thông, thủy lợi, năng lượng và là cơ sở quan trọng cho sự phát triển nghề cá. Hơn nữa khi sông đổ vào các vùng biển còn góp phần tạo nên các hệ cửa sông giầu tiềm năng. Hai hệ thống sông lớn nhất ở nước ta là hệ thống sông Hồng – Thái Bình và Cửu Long – Đồng Nai. Hệ thống sông Hồng – Thái Bình Hệ thống sông Hồng bắt nguồn từ dãy núi Ngụy Sơn thuộc tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), chảy vào lãnh thổ Việt Nam ở Hà Khẩu với chiều dài dòng chính là 1.
Diện tích lưu vực là 145.965km2, riêng ở Việt Nam là 70. Các phân lưu chính của sông Hồng là sông Đáy, sông Đuống, sông Luộc, Trà Lý, sông Đào – Nam Định và sông Ninh Cơ. Hệ thống sông Thái Bình là tên gọi của một hệ thống sông gồm sông Thái Bình cùng các phụ lưu và chi lưu của nó. Các phụ lưu gồm sông Cầu, sông Thương và sông Lục Nam ở thượng nguồn.
Ngoài ra, hệ thống sông này còn nhận một phần dòng chảy của sông Hồng trước khi đổ ra biển Đông [22]. Hệ thống sông Cửu Long – Đồng Nai: Sông Mekông là con sông lớn nhất ở Đông Dương, bắt nguồn từ dãy Tuyết Sơn, Tây Tạng, tại độ cao trên 5.000m, với chiều dài dòng chính là 4.350km (ở Trung Quốc 2.500km), chảy qua lãnh thổ nước ta trên một đoạn dài 220km. Diện tích lưu vực sông là 810.000km2, phần ở nước ta 64. Sông rất nhiều thác ghềnh, nhưng từ Kratie trở xuống, sông chảy vào vùng đồng bằng thấp một cách êm đềm 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ khoa học Phụ lưu chính của sông Mêkông là Nậm Hu, Nậm Ngạn, Nậm Nhiếp, Nậm Kha Đinh, Xê Băngphai, Xê Băng Hiên, Xê San (tả ngạn), Nậm Kok, Xế Mun (hữu ngạn).
Từ Phom Penh, sông có 3 chi lưu: sông Tonglesap đưa nước vào biển Hồ, sông Tiền và sông Hậu đưa nước ra biển qua chín cửa mà ta quen gọi là sông Cửu Long. Đặc điểm đặc trƣng của hệ sinh thái sông 1. Đặc điểm môi trƣờng sống trong sông Đặc trưng của các hệ sinh thái này là nước luôn vận động; điều kiện sống trong sông biến động theo mùa nước cạn và nước lũ. Theo hướng vận động của dòng chảy, người ta chia sông thành 3 phần: thượng lưu, trung lưu và hạ lưu.
Mỗi phần có những tính chất khác nhau về môi trường và sinh giới, chúng được xem như những đơn vị sinh thái đặc trưng của dòng chảy. Phần thượng lưu là nơi hội tụ của nhiều suối nhỏ, chảy trên nền đá gốc, các hẻm vực.nằm ở độ cao khác nhau, thường hình thành nhiều thác cao, hùng vĩ. Lượng nước trong các suối đầu nguồn cũng rất biến động, thậm trí có mùa không có nước. Phần trung lưu là nơi tụ họp của các phụ lưu lớn.
Lòng sông đã mở rộng, thung lũng sông có dạng dòng chảy điển hình, nhiều nơi xuất hiện chất lắng đọng hạt thô hay hạt trung ( cuội, sỏi, sạn, cát), những nơi nước quẩn có trầm tích mịn hơn với sự xuất hiện của thực vật thủy sinh ở hai bên bờ. Độ dốc tuy giảm nhưng vẫn còn khá lớn. Phần hạ lưu có thung lũng dòng chảy mở rộng, độ dốc nhỏ, bờ thoải, lưu lượng nước lớn, tốc độ dòng chậm dần ra phía cửa sông, đáy được phủ bởi trầm tích hạt mịn. Tận cùng của hạ lưu là các cửa sông, nơi xẩy ra quá trình hòa trộn của nước ngọt và nước biển do hoạt động của thủy chiều, là cửa ngõ xâm nhập của của các khu hệ sinh vật có nguồn gốc khác nhau từ nội địa và từ biển.
Tốc độ dòng chảy phụ thuộc vào độ dốc của dòng sông và lượng nước chứa trong sông ở những mùa khác nhau. Tốc độ nước chảy của sông còn thay đổi theo chiều ngang cũng như chiều thẳng đứng. Tốc độ dòng chảy chậm dần khi đi từ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ khoa học thượng lưu về hạ lưu, từ giữa dòng đến bờ sông, nước chảy sát đáy chậm hơn nước bề mặt. Cùng một khối nước, tốc độ dòng chảy tỷ lệ nghịch với thiết diện ngang của lòng sông, ở những nơi có các hố sâu hoặc khuỷu, nước chảy hình thành các xoáy.
Do vận động của dòng chảy, nước sông luôn bị xáo trộn, xáo trộn mạnh ở những nơi nước chảy thành các xoáy, bờ sông và nền đáy sông không ngừng bị hao mòn. Các vật chất bị bào mòn ở nơi này sẽ được tải đến bồi đắp ở nơi khác, do đó làm dòng sông luôn biến đổi theo chiều ngang cũng như theo chiều đứng. Mực nước của sông phụ thuộc vào điều kiện khí hậu của từng vùng, trước hết là sự thay đổi nguồn nước bề mặt theo mùa và chế độ nước ngầm. Mực nước trên sông chênh lệch nhau khá lớn giữa mùa lũ và mùa kiệt.
Ở hạ lưu, vùng cửa sông do chịu ảnh hưởng của thủy triều nên mực nước dao động khá lớn ( 2m). Ngoài ra mực nước sông còn biến động theo chu kỳ nhiều năm. Nhiệt độ nước trong sông phụ thuộc chủ yếu vào nhiệt độ của nước cấp cho sông, khí hậu vùng mà dòng nước chảy qua và những đặc tính thủy động học khác nhau của dòng chảy. Sự dao động nhiệt theo mùa trong sông nằm trong giới hạn 0 – 300C.
Độ trong của nước sông phụ thuộc chính vào hàm lượng các chất chứa trong nước. Nhìn chung độ đục giảm từ mùa lũ sang mùa kiệt, độ trong giảm từ mùa kiệt sang mùa lũ, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của thủy sinh vật ( quang hợp của thực vật và đinh dưỡng của động vật). Lượng các chất hữu cơ phụ thuộc vào đặc tính của dòng chảy qua các vùng khác nhau và tiếp nhận sự rửa trôi của các lưu vực lân cận. Chế độ khí của sông nói chung thuận lợi cho đời sống sinh vật.
Những đặc điểm thích nghi quan trọng của quần xã sinh vật ở sông Ở các đại diện thuộc quần xã nơi nước chảy, sinh vật có những thích nghi chuyên hóa cho phép chúng bám trụ được trong các thủy vực nước chảy nhanh. Có thể liệt kê một số đặc điểm thích nghi quan trọng nhất: Bám thường xuyên vào giá thể cứng như đá, phiến gỗ, khối lá. Các thực vật sản xuất quan trọng nhất cũng được liệt vào loại này. Một số loài động vật cũng 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ khoa học sống bám vào giá thể.
Đó là thủy tức nước ngọt và ấu trùng bọ suối mà bằng dịch của tuyến tiết chuyên hóa đã gắn tổ kén của chúng vào đá. Nhiều loài động vật sống ở nơi nước chảy có móc bám hoặc giác bám cho phép chúng bám vào bệ mặt giá thể. Cơ thể hình thoi: Hầu hết các động vật sống trong sông, từ ấu trùng côn trùng đến cá đều có cơ thể hình thoi nhọn, nghĩa là cơ thể của chúng có dạng gần giống như hình trứng: phía trước lượn tròn và phía sau vuốt nhọn. Điều đó cho phép giảm sức cản của nước đến mức tối thiểu.
Cơ thể dẹp: Nhiều loài động vật sống ở nơi nước chảy nhanh không chỉ có cơ thể dạng hình thoi nhọn mà còn dẹp nữa. Điều đó cho phép chúng dễ dàng ẩn náu vào trong khe, kẽ và vào phía dưới các tảng đá.