Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu tính đa dạng côn trùng bộ cánh thẳng orthoptera và đề xuất một số biện pháp quản lý tại xã xuất lễ huyện cao lộc tỉnh lạng sơn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu tính đa dạng côn trùng bộ cánh thẳng orthoptera và đề xuất một số biện pháp quản lý, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Tô Hồng Quân
• Người hướng dẫn: Gs.Ts. Nguyễn Thế Nhã
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Côn trùng học
• Đề tài: Nghiên cứu tính đa dạng côn trùng Bộ Cánh thẳng (Orthoptera) và đề xuất một số biện pháp quản lý tại xã Xuất Lễ, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về lớp Côn trùng (Insecta)
• 1.2. Tổng quan về bộ Cánh thẳng
• 1.2.1. Khái quát chung về bộ Cánh thẳng
• 1.2.2. Đặc điểm của bộ phụ Cánh thẳng râu dài
• 1.2.3. Đặc điểm của bộ phụ Cánh thẳng râu ngắn
• 1.2.4. Tình hình nghiên cứu trên thế giới về bộ Cánh thẳng
• 1.2.5. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam về bộ Cánh thẳng
• 1.3. Tổng quan về đa dạng sinh học
• 1.4. Tổng quan về các biện pháp bảo tồn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.2. Vị trí địa lý
• 2.3. Các nguồn tài nguyên
• 2.4. Cảnh quan môi trường. Nhận xét đánh giá hiện trạng điều kiện tự nhiên
• 2.5. Thực trạng phát triển kinh tế
• 3. CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 3.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 3.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 3.2. Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đa dạng về côn trùng bộ Cánh thẳng tại xã Xuất Lễ
• 4.1.1. Thành phần loài
• 4.1.2. Đa dạng một số bậc phân loại
• 4.1.3. Mức độ bắt gặp của các loài ở xã Xuất Lễ
• 4.2. Đa dạng quần xã côn trùng bộ Cánh thẳng theo sinh cảnh khác nhau
• 4.2.1. Đa dạng loài côn trùng bộ Cánh thẳng theo sinh cảnh
• 4.3. Một số đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài đặc trưng trong khu vực nghiên cứu
• 4.3.1. Danh sách các loài đặc trưng trong khu vực nghiên cứu
• 4.3.2. Đặc điểm sinh học, sinh thái của một số loài có khả năng gây hại
• 4.4. Thực trạng và giải pháp quản lý côn trùng bộ Cánh thẳng tại khu vực nghiên cứu
• 4.4.1. Nguyên nhân gây suy thoái đa dạng sinh học côn trùng bộ cánh thẳng tại khu vực điều tra
• 4.4.2. Giải pháp quản lý chung
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ Cánh thẳng tại xã Xuất Lễ

Nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ Cánh thẳng tại xã Xuất Lễ, Lạng Sơn, là một công trình quan trọng nhằm đánh giá hiện trạng và sự phong phú của các loài côn trùng trong khu vực này. Côn trùng là nhóm động vật có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, ảnh hưởng đến sự phát triển của nông nghiệp và môi trường sống. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về đa dạng sinh học côn trùng mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho công tác bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Đặc điểm sinh thái và môi trường sống của côn trùng tại Xuất Lễ

Xã Xuất Lễ nằm trong khu vực miền núi, có điều kiện tự nhiên đa dạng, tạo môi trường sống phong phú cho các loài côn trùng. Các sinh cảnh như rừng tự nhiên, đồng ruộng và khu dân cư đều là nơi cư trú của nhiều loài côn trùng khác nhau. Đặc biệt, hệ sinh thái côn trùng tại đây có sự đa dạng về loài và số lượng, góp phần vào sự cân bằng sinh thái.

1.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu côn trùng trong bảo tồn đa dạng sinh học

Nghiên cứu côn trùng không chỉ giúp xác định thành phần loài mà còn đánh giá vai trò của chúng trong hệ sinh thái. Côn trùng có vai trò quan trọng trong việc thụ phấn, phân hủy chất hữu cơ và kiểm soát sâu bệnh. Việc bảo tồn đa dạng sinh học côn trùng là cần thiết để duy trì sự ổn định của hệ sinh thái.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu côn trùng tại xã Xuất Lễ

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng nghiên cứu côn trùng tại xã Xuất Lễ vẫn gặp phải nhiều thách thức. Việc thiếu thông tin và tài liệu nghiên cứu trước đó đã gây khó khăn trong việc xác định các loài côn trùng và mức độ đa dạng của chúng. Hơn nữa, sự tác động của con người đến môi trường sống cũng làm giảm đa dạng sinh học côn trùng.

2.1. Thiếu thông tin và tài liệu nghiên cứu

Tại xã Xuất Lễ, chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về côn trùng, đặc biệt là bộ Cánh thẳng. Điều này dẫn đến việc khó khăn trong việc xác định các loài và đánh giá mức độ đa dạng của chúng. Việc thu thập dữ liệu và tài liệu là rất cần thiết để có cái nhìn tổng quan hơn.

2.2. Tác động của con người đến môi trường sống của côn trùng

Sự phát triển kinh tế và khai thác tài nguyên thiên nhiên đã ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của côn trùng. Việc sử dụng thuốc trừ sâu và các biện pháp canh tác không bền vững đã làm giảm số lượng và đa dạng của các loài côn trùng, gây ra sự mất cân bằng trong hệ sinh thái.

III. Phương pháp nghiên cứu côn trùng bộ Cánh thẳng tại xã Xuất Lễ

Để thực hiện nghiên cứu, các phương pháp thu thập dữ liệu đã được áp dụng, bao gồm khảo sát thực địa, thu mẫu và phân tích mẫu. Các phương pháp này giúp xác định thành phần loài, mật độ và phân bố của côn trùng trong khu vực. Việc áp dụng các phương pháp khoa học sẽ đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

3.1. Khảo sát thực địa và thu mẫu côn trùng

Khảo sát thực địa được thực hiện tại các sinh cảnh khác nhau trong xã Xuất Lễ. Các mẫu côn trùng được thu thập và phân loại theo các tiêu chí sinh học và sinh thái. Việc này giúp xác định được sự phong phú và đa dạng của các loài côn trùng bộ Cánh thẳng.

3.2. Phân tích mẫu và đánh giá kết quả

Sau khi thu mẫu, các mẫu côn trùng sẽ được phân tích để xác định thành phần loài và mức độ đa dạng. Các chỉ số sinh học như chỉ số phong phú và chỉ số đa dạng sẽ được tính toán để đánh giá tình trạng của đa dạng sinh học côn trùng tại khu vực nghiên cứu.

IV. Kết quả nghiên cứu về đa dạng côn trùng bộ Cánh thẳng tại xã Xuất Lễ

Kết quả nghiên cứu cho thấy xã Xuất Lễ có sự phong phú về các loài côn trùng thuộc bộ Cánh thẳng. Số lượng loài và mật độ côn trùng cao, cho thấy đây là một khu vực có tiềm năng lớn về đa dạng sinh học côn trùng. Các loài côn trùng được ghi nhận có vai trò quan trọng trong hệ sinh thái địa phương.

4.1. Thành phần loài côn trùng bộ Cánh thẳng

Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài côn trùng thuộc bộ Cánh thẳng, trong đó có nhiều loài đặc trưng và có giá trị kinh tế. Việc xác định thành phần loài giúp hiểu rõ hơn về sự phong phú và đa dạng của côn trùng trong khu vực.

4.2. Mức độ bắt gặp của các loài côn trùng

Mức độ bắt gặp của các loài côn trùng bộ Cánh thẳng cho thấy sự phân bố không đồng đều giữa các sinh cảnh. Một số loài có mật độ cao hơn ở các khu vực rừng tự nhiên, trong khi các loài khác lại phổ biến hơn ở các khu vực canh tác.

V. Kết luận và khuyến nghị cho tương lai nghiên cứu côn trùng tại xã Xuất Lễ

Nghiên cứu đa dạng côn trùng bộ Cánh thẳng tại xã Xuất Lễ đã cung cấp thông tin quan trọng về thành phần và mức độ đa dạng của các loài côn trùng. Kết quả nghiên cứu không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn đa dạng sinh học côn trùng mà còn góp phần vào việc quản lý tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học côn trùng

Bảo tồn đa dạng sinh học côn trùng là cần thiết để duy trì sự ổn định của hệ sinh thái. Các biện pháp bảo tồn cần được thực hiện để ngăn chặn sự suy giảm số lượng và đa dạng của các loài côn trùng.

5.2. Đề xuất các biện pháp quản lý tài nguyên côn trùng

Cần có các biện pháp quản lý hợp lý để bảo vệ và phát triển tài nguyên côn trùng tại xã Xuất Lễ. Việc giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của côn trùng trong hệ sinh thái cũng là một phần quan trọng trong công tác bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lớp Côn trùng là nhóm động vật phong phú nhất trên hành tinh với lịch sử tiến hóa hơn 300 triệu năm, chiếm trên 50% tổng số loài sinh vật hiện hữu với khoảng 900.000 loài đã được ghi nhận. Trong đó, bộ Cánh thẳng (Orthoptera) sở hữu hơn 26.000 loài trên phạm vi toàn cầu, đóng vai trò then chốt trong chuỗi thức ăn, tuần hoàn vật chất và duy trì cân bằng hệ sinh thái nông lâm nghiệp. Tuy nhiên, hoạt động khai thác tài nguyên quá mức và thói quen lạm dụng hóa chất bảo vệ thực vật đang làm suy thoái nghiêm trọng đa dạng sinh học của nhóm sinh vật này tại nhiều vùng sinh thái trọng điểm.

Xã Xuất Lễ, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn là địa bàn miền núi biên giới có tổng diện tích tự nhiên 7.045,69 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm tới 6.197,22 ha với độ che phủ rừng đạt 87,96%. Dù sở hữu thảm thực vật đa dạng, khu vực này trước đây chưa từng có công trình nghiên cứu hệ thống nào về bộ Cánh thẳng. Nhằm lấp đầy khoảng trống dữ liệu khoa học, đề tài tập trung điều tra thành phần loài, cấu trúc phân loại, tần suất bắt gặp và sự phân bố sinh thái của bộ Cánh thẳng tại địa phương.

Nghiên cứu được triển khai thực địa từ tháng 9 năm 2016 đến tháng 4 năm 2017 trên phạm vi 15 thôn bản, phục vụ trực tiếp công tác quản lý tài nguyên sinh vật cho cộng đồng 5.528 nhân khẩu. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống dữ liệu gốc về 35 loài côn trùng thuộc 8 họ, tạo nền tảng vững chắc để xây dựng phương án kiểm soát sâu hại cây trồng và bảo tồn nguồn gen bản địa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng định nghĩa toàn diện về đa dạng sinh học của Quỹ Quốc tế về Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) năm 1989 và hệ thống thuật ngữ từ Từ điển Đa dạng sinh học và phát triển bền vững năm 2001. Khung lý thuyết này phân tích đa dạng sinh học trên ba cấp độ chính: đa dạng di truyền, đa dạng loài và đa dạng hệ sinh thái. Trong đó, đa dạng cấp độ loài trong quần xã được chọn làm trọng tâm đánh giá sinh thái học.

Hệ thống phân loại côn trùng trong đề tài kế thừa bảng phân loại 31 bộ của giáo trình Côn trùng học đại cương do Nguyễn Viết Tùng xuất bản năm 2006, kết hợp hệ thống phân loại hiện đại của nhà khoa học M. Rowell. Theo đó, bộ Cánh thẳng (Orthoptera) được chia thành hai bộ phụ rõ rệt: bộ phụ Cánh thẳng râu dài (Ensifera) và bộ phụ Cánh thẳng râu ngắn (Caelifera). Các khái niệm cốt lõi như sinh cảnh sống, ổ sinh thái, độ phong phú loài và chỉ số cân bằng quần xã được tích hợp để làm rõ mối quan hệ giữa sinh vật và môi trường tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập thông qua khảo sát thực địa kết hợp điều tra phỏng vấn người dân và kế thừa tư liệu phân loại học của các chuyên gia trong và ngoài nước. Cỡ mẫu nghiên cứu được thiết lập trên 6 tuyến điều tra đại diện với tổng chiều dài 18 km (mỗi tuyến dài 3 km) và 18 điểm lấy mẫu cố định (mỗi tuyến bố trí 3 điểm) trải đều trên 6 dạng sinh cảnh đặc trưng.

Phương pháp chọn mẫu điển hình được áp dụng nhằm bao quát mọi dạng lập địa: rừng trồng (cây Hồi, Thông), rừng ven suối, rừng tự nhiên, khu dân cư, đất canh tác nông nghiệp trên nương rẫy và đất đồng ruộng. Tại mỗi điểm điều tra, tác giả lập một ô tiêu chuẩn dạng hình tròn có diện tích 314 m2 (bán kính 10 m), tiến hành quét vợt định lượng trong 30 phút, đồng thời bố trí 4 ô dạng bản mặt đất (kích thước 1 m x 1 m) và 2 bẫy hố (kích thước 60 x 40 x 40 cm) chìm dưới đất để thu thập triệt để các loài sống dưới thảm mục. Toàn bộ mẫu vật được xử lý bằng lọ độc, cố định trong dung dịch cồn 90 độ và đối chiếu với tiêu bản chuẩn của Trường Đại học Lâm nghiệp.

Lý do lựa chọn các chỉ số sinh thái Shannon - Weiner (H'), chỉ số phong phú Margalef (d) và chỉ số đồng đều Pielou (J') là vì các công cụ toán học này cho phép lượng hóa chính xác cấu trúc quần xã, mức độ ưu thế của từng loài và tính ổn định sinh thái. Toàn bộ tiến trình thu thập và xử lý số liệu được thực hiện liên tục trong 7 tháng, từ tháng 9 năm 2016 đến tháng 4 năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa đã định danh được 35 loài côn trùng bộ Cánh thẳng thuộc 30 giống và 8 họ phân loại khác nhau tại xã Xuất Lễ. Cấu trúc thành phần họ phản ánh sự chiếm ưu thế rõ rệt của một số nhóm phân loại chủ đạo:

Thứ nhất, họ Châu chấu lớn (Acrididae) chiếm tỷ trọng lớn nhất với 14 loài (tương đương 40,0% tổng số loài) và 11 giống (chiếm 36,7% tổng số giống). Họ Châu chấu lúa (Cetantopidae) đứng thứ hai với 6 loài (chiếm 17,1%) và 5 giống (16,7%). Họ Dế mèn (Gryllidae) ghi nhận 5 loài (chiếm 14,2%), họ Sát sành (Tettigoniidae) có 4 loài (chiếm 11,4%), họ Oedipodidae có 3 loài (chiếm 8,6%). Ba họ có mức độ đa dạng thấp nhất gồm Dế dũi (Gryllotalpidae), Dế vảy (Mogoplistidae) và Châu chấu lùn (Tetrigidae), mỗi họ chỉ ghi nhận 1 loài (chiếm 2,8% tổng số loài và 3,3% tổng số giống).

Thứ hai, tần suất bắt gặp của các loài có sự phân hóa mạnh mẽ. Nhóm loài thường gặp (tần suất P > 50%) gồm 12 loài, chiếm 34,28% tổng số loài. Nhóm ít gặp chiếm tỷ lệ cao nhất với 20 loài (tương đương 57,14%). Nhóm hiếm gặp hoặc chỉ xuất hiện ngẫu nhiên gồm 3 loài (chiếm 8,57%). Đặc biệt, có 5 loài đạt tần suất bắt gặp cao nhất (83,3%) tại các điểm điều tra là Chondracris rosea, Mermiria bivittata, Euchorthippus chopardi, Gryllus campestris và Teleogryllus sp.

Thứ ba, sự phân bố của bộ Cánh thẳng thay đổi rõ nét theo 6 dạng sinh cảnh. Khu dân cư (sinh cảnh 4) tập trung số lượng loài cao nhất với 25 loài (chiếm 71,42%). Đứng thứ hai là sinh cảnh rừng trồng (sinh cảnh 1) với 19 loài (chiếm 54,28%). Sinh cảnh đồng ruộng (sinh cảnh 6) ghi nhận 18 loài (chiếm 51,42%). Sinh cảnh rừng ven suối (sinh cảnh 2) đạt 17 loài (chiếm 48,57%). Đất canh tác nông nghiệp trên nương rẫy (sinh cảnh 5) có 16 loài (chiếm 45,71%). Thấp nhất là sinh cảnh rừng tự nhiên (sinh cảnh 3) chỉ ghi nhận 11 loài (chiếm 31,42%).

Thứ tư, nghiên cứu phát hiện 3 loài đặc hữu chỉ xuất hiện duy nhất ở một dạng sinh cảnh xác định, bao gồm Eupropacris coerulea (họ Cetantopidae) và Pseudomogoplistes vicentae (họ Mogoplistidae) tại rừng tự nhiên, cùng Eucriotettix oculatus (họ Tetrigidae) tại rừng ven suối.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch về mật độ và thành phần loài giữa các sinh cảnh phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa đặc tính sinh thái của côn trùng và lớp phủ thực vật. Khu dân cư và đất rừng trồng sở hữu tầng cây bụi phát triển xen lẫn thảm cỏ tươi, cung cấp nguồn thức ăn phong phú và vi khí hậu nhiều ánh sáng, tạo điều kiện thuận lợi cho các loài gặm nhai thực vật sinh sôi. Trái lại, rừng tự nhiên tại xã Xuất Lễ tuy có diện tích lớn nhưng độ khép tán cao làm hạn chế sự phát triển của thảm cỏ dưới tán. Đồng thời, tác động tỉa cành, khai thác củi của người dân cùng mật độ cao của các loài chim ăn sâu đã thu hẹp quần thể Cánh thẳng tại đây xuống mức thấp nhất (31,42%).

Các dữ liệu nghiên cứu được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh số lượng loài và giống giữa 8 họ, kết hợp biểu đồ hình quạt thể hiện cơ cấu tần suất bắt gặp và ma trận bảng thống kê phân bố loài. Kết quả phân bố này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu côn trùng học nhiệt đới, khẳng định rằng các sinh cảnh nhân tạo hoặc bán tự nhiên có thảm thực bì hỗn giao thường duy trì độ phong phú côn trùng ăn thực vật cao hơn các sinh cảnh rừng già khép tán. Nghiên cứu cũng chỉ ra nguy cơ tiềm ẩn từ các loài có khả năng phát dịch gây hại mùa màng như châu chấu tre lưng vàng (Ceracris kiangsu) hay cào cào lúa (Oxya chinensis), đòi hỏi cơ chế giám sát thường xuyên.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn đa dạng sinh thái và kiểm soát hiệu quả các loài sâu hại, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, xây dựng mạng lưới dự tính dự báo dịch hại nông lâm nghiệp định kỳ. Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh Lạng Sơn phối hợp với Ban Nông nghiệp xã Xuất Lễ theo dõi chặt chẽ chu kỳ sinh trưởng của châu chấu tre lưng vàng (Ceracris kiangsu) và châu chấu lúa (Oxya chinensis). Hoàn thành việc thiết lập 6 trạm giám sát cố định tại các thôn Ba Sơn, Bản Lề và Co Chí trong giai đoạn 2018 - 2020, nhằm giảm thiểu trên 30% nguy cơ thiệt hại mùa màng khi có biến động mật độ cá thể.

Thứ hai, áp dụng đồng bộ quy trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và sinh học. Ủy ban nhân dân xã Xuất Lễ chỉ đạo các tổ chức đoàn thể vận động người dân giảm 50% lượng thuốc trừ sâu hóa học trên diện tích 353,64 ha đất canh tác nông nghiệp. Thay thế bằng các chế phẩm nấm ký sinh sinh học và bảo vệ các loài thiên địch tự nhiên như chim sâu, kiến vương và bọ ngựa, hoàn thành mục tiêu 80% hộ nông dân áp dụng kỹ thuật an toàn trước năm 2022.

Thứ ba, thực hiện khoanh nuôi bảo vệ nghiêm ngặt 6.197,22 ha đất lâm nghiệp. Hạt Kiểm lâm huyện Cao Lộc tăng cường tuần tra, ngăn chặn triệt để hành vi đốt nương làm rẫy và phát dọn thực bì trái phép. Duy trì ổn định độ che phủ rừng trên mức 87% và xúc tiến trồng bổ sung cây bản địa ven suối để bảo vệ nơi cư trú cho các loài hiếm gặp như Eucriotettix oculatus và Pseudomogoplistes vicentae từ nay đến năm 2025.

Thứ tư, triển khai các lớp tập huấn nâng cao nhận thức cộng đồng và thử nghiệm mô hình nuôi côn trùng hữu ích. Trạm Khuyến nông huyện Cao Lộc chủ trì tổ chức 4 khóa đào tạo hàng năm cho hơn 500 lượt hộ nông dân về vai trò sinh thái của côn trùng. Đồng thời, nghiên cứu chuyển giao quy trình nuôi thương phẩm các giống dế mèn (Gryllus campestris, Brachytrupes portentosus) làm nguồn thực phẩm giàu đạm, mở ra hướng phát triển sinh kế mới cho đồng bào vùng biên trong giai đoạn 2020 - 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ quản lý lâm nghiệp và bảo vệ thực vật tại tỉnh Lạng Sơn. Tài liệu cung cấp danh lục chuẩn xác 35 loài cùng bản đồ phân bố 6 dạng sinh cảnh, giúp cơ quan chức năng xây dựng phương án khoanh vùng nguy cơ và phòng trừ dịch hại nông lâm nghiệp hiệu quả.

Thứ hai, các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Sinh học, Lâm sinh, Bảo vệ thực vật và Quản lý tài nguyên rừng. Luận văn là nguồn tư liệu học thuật giá trị, cung cấp phương pháp luận thực địa bài bản từ thiết kế bẫy hố, điều tra ô tiêu chuẩn đến ứng dụng các chỉ số toán sinh thái học như Shannon - Weiner và Margalef.

Thứ ba, chính quyền địa phương và cán bộ khuyến nông xã Xuất Lễ, huyện Cao Lộc. Các số liệu thực trạng kinh tế, diện tích 7.045,69 ha đất tự nhiên và các khuyến nghị quản lý trong luận văn là cơ sở thực tiễn để xây dựng quy hoạch nông nghiệp bền vững, gắn bảo vệ môi trường với phát triển kinh tế thôn bản.

Thứ tư, các hợp tác xã nông nghiệp và hộ nông dân địa phương. Người sản xuất có thể nhận diện đúng các loài gây hại mùa màng, biết cách sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hợp lý và tham khảo tiềm năng nuôi sinh sản các loài dế thương phẩm để gia tăng giá trị kinh tế hộ gia đình.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận bao nhiêu loài côn trùng bộ Cánh thẳng tại xã Xuất Lễ? Nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 35 loài thuộc 30 giống và 8 họ phân loại khác nhau. Trong đó, họ Châu chấu lớn (Acrididae) chiếm ưu thế lớn nhất với 14 loài (tương đương 40% tổng số loài), trong khi ba họ Dế dũi, Dế vảy và Châu chấu lùn mỗi họ chỉ ghi nhận 1 loài (chiếm 2,8%).

Tại sao sinh cảnh khu dân cư lại có số loài côn trùng Cánh thẳng nhiều nhất? Sinh cảnh khu dân cư ghi nhận tới 25 loài (chiếm 71,42%) do sở hữu hệ sinh thái vườn nhà đan xen, thảm cỏ bờ rào tươi tốt và tầng cây bụi thấp. Không gian mở nhiều ánh sáng cùng nguồn thức ăn đa dạng đã tạo điều kiện sống tối ưu cho các loài châu chấu, dế và muỗm.

Những loài côn trùng nào có tần suất xuất hiện cao nhất tại địa phương? Có 12 loài thuộc nhóm thường gặp với tỷ lệ bắt gặp trên 50%, tiêu biểu là Chondracris rosea, Mermiria bivittata, Euchorthippus chopardi, Gryllus campestris và Teleogryllus sp. với tần suất xuất hiện đạt 83,3% tại các điểm khảo sát nhờ khả năng thích nghi sinh thái rộng và nguồn thức ăn dồi dào.

Quy trình thu thập mẫu thực địa trong luận văn được tiến hành như thế nào? Tác giả thiết lập 6 tuyến điều tra dài 3 km với 18 điểm khảo sát (diện tích 314 m2 mỗi điểm). Phương pháp lấy mẫu kết hợp vợt bắt định lượng trong 30 phút, đào 4 ô dạng bản mặt đất kích thước 1x1 m và đặt 2 bẫy hố kích thước 60x40x40 cm để thu thập triệt để cả côn trùng bay và côn trùng đất.

Luận văn đề xuất giải pháp trọng tâm nào để bảo vệ hệ sinh thái côn trùng? Tác giả đề xuất 4 giải pháp cốt lõi gồm: thiết lập hệ thống cảnh báo sớm sâu hại, áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) nhằm cắt giảm hóa chất độc hại, bảo vệ nghiêm ngặt 6.197,22 ha đất rừng tự nhiên và tổ chức tập huấn kỹ thuật nuôi dế thương phẩm cho người dân địa phương.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng thành công danh lục khoa học gồm 35 loài côn trùng bộ Cánh thẳng thuộc 30 giống và 8 họ phân loại tại xã Xuất Lễ, huyện Cao Lộc.
• Họ Châu chấu lớn (Acrididae) giữ vị trí ưu thế tuyệt đối với 14 loài (40%), tiếp theo là họ Châu chấu lúa (Cetantopidae) với 6 loài (17,1%) và họ Dế mèn (Gryllidae) với 5 loài (14,2%).
• Xác định rõ sự phân hóa sinh thái trên 6 dạng sinh cảnh, trong đó khu dân cư đạt độ phong phú cao nhất với 25 loài (71,42%) và rừng tự nhiên thấp nhất với 11 loài (31,42%).
• Đánh giá toàn diện 12 loài thường gặp và ghi nhận 3 loài quý hiếm chỉ phân bố độc bản tại một sinh cảnh sống duy nhất.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý dịch hại tổng hợp gắn liền với công tác bảo tồn 6.197,22 ha đất rừng đầu nguồn và phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững.

Công trình là đóng góp học thuật quan trọng cho ngành côn trùng học và lâm sinh học nhiệt đới tại vùng biên giới phía Bắc. Kế hoạch tiếp theo cần mở rộng điều tra định kỳ 12 tháng liên tục và thử nghiệm các mô hình nuôi sinh thái trong giai đoạn 2020 - 2025. Các nhà khoa học, nhà quản lý và bạn đọc quan tâm có thể khai thác toàn văn luận văn tại Thư viện Trường Đại học Lâm nghiệp để ứng dụng vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nông lâm nghiệp địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan về lớp Côn trùng (Insecta) Ngay từ khi loài ngƣời mới xuất hiện, đặc biệt là từ lúc con ngƣời bắt đầu biết trồng trọt và chăn nuôi, họ đã thấy đƣợc sự phá hoại nhiều mặt của côn trùng. Do đó con ngƣời phải bắt tay vào tìm hiểu và nghiên cứu về côn trùng. Những tài liệu nghiên cứu về côn trùng rất nhiều và phong phú. Trong một cuốn sách cổ của Xêri viết vào năm 3000 trƣớc công nguyên (TCN) đã nói tới những cuộc bay khổng lồ và sự phá hoại rất lớn của những đàn châu chấu sa mạc.

Trong các tác phẩm nghiên cứu của ông nhà triết học cổ Hy Lạp Aristoteles (384 - 322 TCN) đã hệ thống hoá đƣợc hơn 60 loài động vật chân có đốt (Cedric Gillot, 1982). Nhà tự nhiên học vĩ đại ngƣời Thụy Điển Carl von Linné đƣợc coi là ngƣời đầu tiên đã đƣa ra đơn vị phân loại và đã tập hợp xây dựng đƣợc một bảng phân loại về động vật và thực vật trong đó có côn trùng. Sách phân loại thiên nhiên của ông đã đƣợc xuất bản tới 10. Liên tiếp các thế kỉ sau đó nhƣ thế kỉ XIX có Lamarck, thế kỉ XX có Handlirich, Krepton 1904, Ma-tƣ-nốp 1928, Weber 1938 tiếp tục cho ra những bảng phân loại côn trùng của họ.

Ở Trung Quốc môn côn trùng lâm nghiệp đã đƣợc chính thức giảng dạy trong các trƣờng Đại học lâm nghiệp từ năm 1952, từ đó việc nghiên cứu về côn trùng lâm nghiệp đƣợc đẩy mạnh. Năm 1959 Trƣơng Chấp Trung đã cho ra đời cuốn "Sâm lâm côn trùng học” liên tiếp từ năm 1965 giáo trình "Sâm lâm côn trùng học" đƣợc viết lại nhiều lần. Trong các tác phẩm đó đã giới thiệu hình thái, tập tính sinh hoạt và các biện pháp phòng trừ nhiều loài bọ lá phá hoại nhiều loài cây rừng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Lớp Côn trùng (Insecta hoặc Hexapoda) bao gồm trên dƣới 30 bộ.

Theo Nguyễn Viết Tùng (2006), lớp Côn trùng bao gồm các bộ sau đây: LỚP CÔN TRÙNG (INSECTA) A. Lớp phụ không cánh (Apterygota), gồm 4 bộ: 1. Bộ Đuôi nguyên thuỷ (Protura) 2. Bộ Đuôi bật (Collembola) 3.

Bộ Hai đuôi (Diplura) 4. Bộ Ba đuôi (Thysanura) B. Lớp phụ có cánh (Pterygota), gồm 2 tổng bộ: B. Tổng bộ biến thái không hoàn toàn (Hemimetabola), gồm 16 bộ: 5.

Bộ Phù du (EPHEMEROPTERA) 6. Bộ Chuồn chuồn (ODONATA) 7. Bộ Bọ ngựa (MANTODEA) 9. Bộ Cánh bằng (ISOPTERA) 10.

Bộ Chân dệt (EMBIOPTERA) 11. Bộ Bọ que (PHASMIDA) 13. Bộ Cánh thẳng (ORTHOPTERA) 14. Bộ Cánh da (DERMAPTERA) 15.

Bộ Rận sách (PSOCOPTERA) 16. Bộ Cánh nửa cứng (HEMIPTERA) 20. Bộ Cánh đều (HOMOPTERA) B. Tổng bộ biến thái hoàn toàn (Holometabola), gồm 11 bộ: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Bộ Cánh cứng (COLEOPTERA) 22. Bộ Cánh cuốn (STREPSIPTERA) 23. Bộ Cánh rộng (MEGALOPTERA) 24. Bộ Bọ lạc đà (RHAPHIDIODEA) 25.

Bộ Cánh mạch (NEUROPTERA) 26. Bộ Cánh dài (MECOPTERA) 27. Bộ Cánh lông (TRICHOPTERA) 28. Bộ Cánh vẩy (LEPIDOPTERA) 29.

Bộ Cánh màng (HYMENOPTERA) 30. Bộ Hai Cánh (DIPTERA) 31. Bộ Bọ chét (SIPHONAPTERA) Nhƣ vậy bộ Cánh thẳng (Orthoptera) là bộ thứ 13 trong danh sách 31 bộ côn trùng theo Nguyễn Viết Tùng.2 Tổng quan về bộ Cánh thẳng 1.1 Khái quát chung về bộ Cánh thẳng Bộ Cánh thẳng (Orthoptera) là một bộ côn trùng với hơn 26.000 loài, phân bố trên tất cả các dạng sinh cảnh trên cạn, một số ít cũng có thể sống trong nƣớc ngọt. Một số loài ăn thực vật có thể phát dịch từ thời cổ đại cho đến ngày nay nên có ý nghĩa kinh tế lớn.

Bộ Cánh thẳng đƣợc chia làm hai bộ phụ rõ ràng, dễ phân biệt là bộ phụ Cánh thẳng râu dài (Ensifera) và bộ phụ Cánh thẳng râu ngắn (Caelifera). Một số đặc điểm cơ bản của côn trùng bộ Cánh thẳng: Kích thƣớc thân thể từ trung bình đến lớn. Râu đầu hình sợi chỉ, hình kiếm. Mắt kép phát triển, có từ 2-3 mắt đơn.

Miệng gặm nhai. Chân sau thƣờng là chân nhẩy. Bàn chân có 3 đốt. Cánh trƣớc là cánh da dài hẹp, một số loài cánh trƣớc rất ngắn.

Cánh sau dạng cánh màng rộng, hình tam giác. Khi không bay cánh trƣớc xếp hình mái nhà trên lƣng. Cánh sau xếp hình quạt dƣới cánh trƣớc. Ở nhiều loài có ống đẻ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 trứng và lông đuôi.

Ngoài ra côn trùng thuộc bộ Cánh thẳng còn có những đặc điểm nổi bật:  Mảnh lƣng ngực trƣớc lớn, có dạng gần nhƣ yên ngựa, kéo trùm lên phần của mảnh bên, trong khi mảnh bên ngực trƣớc hơi bị thoái hóa, có dạng mềm do có mức chitin hóa thấp.  Chân sau là chân nhảy rất đặc trƣng, đốt đùi rất to khỏe, đốt ống chân có dạng que dài, có hai hàng gai ngắn. Cũng có ít loài cánh thẳng không có khả năng nhảy do không có chân nhảy vì sống thƣờng xuyên dƣới đất.  Mầm cánh của ấu trùng có ở hai tuổi cuối với đặc điểm là cánh sau nằm trên cánh trƣớc.

 Nhiều loài có cơ quan đẻ trứng rất dài.  Bàn chân thƣờng chỉ còn ba hoặc bốn đốt, lông đuôi chỉ có ít đốt nên khá ngắn. Ấu trùng: có hình thái giống nhƣ trƣởng thành, trừ kích thƣớc và mầm cánh mỗi ngày mỗi dài ra sau mỗi lần lột xác. Mầm cánh của sâu non quay 1800 khiến cho cánh trƣớc nằm dƣới cánh sau.

Số lần lột xác tùy theo loài và có khi tùy theo từng cá thể có khác nhau. Trưởng thành: Đầu có mắt kép khá lớn (rất ít khi không có mắt kép), có 3 đơn (hiếm hơn chỉ có 2). Miệng gặm nhai hƣớng xuống dƣới. Râu đầu hình sợi chỉ có nhiều đốt, dài bằng hoặc dài hơn thân, nhỏ dần.

Có mảnh lƣng ngực trƣớc rất lớn choán xuống cả hai bên. Chân khoẻ, chân sau thƣờng là chân nhảy với đốt đùi to khoẻ. Chân trƣớc có khi biến thành chân đào bới (dế dũi). Nếu có cơ quan thính giác ở nhóm Ensifera (râu đầu dài) thì nằm ở đầu trên của đốt ống chân trƣớc.

Cánh trƣớc (có thể còn đƣợc gọi là cánh trên, nắp cánh) hẹp hơn và cứng hơn cánh sau, cả hai đôi cánh khi bay đƣợc chuyển động cùng nhịp, cùng chiều. Thƣờng thấy sự thoái hoá cánh ở các mức độ khác nhau, có khi ở cùng một loài có LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 cả dạng cánh ngắn và dạng cánh dài. Bụng có 10 đốt rõ ràng. Cơ quan thính giác của nhóm Caelifera (râu đầu ngắn) (nếu có) nằm ở hai bên đốt bụng 1.

Dấu vết của đốt bụng 11: có khi có lông đuôi dài, không phân đốt. Mảnh sinh dục phụ (mảnh bụng 9) của con đực ở Ensifera (râu đầu dài) có gai cứng (Styli). Lỗ sinh dục của con cái nằm ở dƣới đốt thứ 8, ở con đực nằm ở dƣới đốt thứ 9. Có nhiều ống Malpighi, thƣờng tập trung thành nhiều hoặc một búi với cùng một cửa đổ vào ruột sau.

Có 4 đến 6 hạch thần kinh bụng. Các chuỗi hạch đầu thƣờng tập hợp với hạch thần kinh ngực sau. Tinh hoàn kép hoặc tinh hoàn đơn thứ sinh. Ống dẫn tinh ở châu chấu đồng có tinh hoàn phụ.

Tuyến sinh dục phụ và cơ quan giao cấu phát triển tốt. Ở sát sành có cuống túi tinh (cuống miễn dịch) mà con cái sẽ ăn sau khi giao phối. Buồng trứng kép với số lƣợng ống trứng khác nhau, ở họ hàng gần và ngay cả ở cùng một loài có tuyến sinh dục phụ. Các con cái của Ensifera (râu đầu dài) có cơ quan đẻ trứng dài kiểu bộ cánh thẳng, gồm 6 phần (ở dế gồm 4 phần) không có đôi mấu giao cấu trong.

Hai đôi nắp đẻ trứng ở Caelifera (râu đầu ngắn) ngắn và khoẻ, đôi phía trong thoái hoá. Kiểu giao phối ở các nhóm khác nhau rất khác nhau. Thƣờng đẻ trứng vào trong đất hoặc trong vật liệu thực vật. Bụng ở châu chấu khi đẻ trứng có thể kéo dài ra.

Trứng đƣợc bọc trong chất dịch của tuyến sinh dục phụ khi đẻ xong đông cứng lại. Hiện tƣợng sinh sản đơn tính thấy ở một số loài. Rất đặc trƣng là khả năng phát âm để tìm nhau của hai giới tính. Cùng với khả năng phát âm là khả năng nghe với cơ quan thính giác dạng màng trống.

Quá trình phát âm thƣờng do cọ xát sinh ra. Cơ quan phát âm kiểu chà sát ở trƣờng hợp tiêu biểu của nhóm Ensifera (râu đầu dài) nằm ở gốc cánh trƣớc, của nhóm Caelifera (râu đầu ngắn) ở cánh trƣớc và đốt đùi chân sau (cọ đốt đùi vào cánh trƣớc: gân chà sát có dạng lƣợc ở một số loài nằm ở phía trong đốt đùi ở một số loài LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 ở trên mạch Vena intercalata của cánh trƣớc) có nhiều dạng khác nhau của cơ quan phát âm, thí dụ tiếng kêu khi bay của châu chấu do cánh sau gây ra; gõ bàn chân sau của một số loài châu chấu khác; nghiến răng bằng cách cọ sát hàm trên; chà sát đốt ống chân sau dọc theo cánh trƣớc. Ở một số loài sát sành khả năng phát và nghe siêu âm đã đƣợc phát hiện. Chủ yếu là các con đực thƣờng phát ra âm thanh ở một số loài châu chấu các con cái khi chịu giao phối cũng phát ra âm thanh.

Thức ăn: chủ yếu là thực vật, ở một số loài sát sành ăn thịt động vật. Qua đông ở giai đoạn trứng, ít khi thấy qua đông ở giai đoạn ấu trùng và sâu trƣởng thành. Trong lớp Côn trùng, bộ Cánh thẳng có số loài không lớn nhƣng lại có rất nhiều loài phổ biến. Đối với sản xuất côn trùng thuộc bộ cánh thẳng gây hại trực tiếp đến thực vật.

Bên cạnh đó Côn trùng cũng có gia trị thƣơng phẩm cao, là loại thức ăn giàu đạm, con ngƣời rất thích dùng côn trùng cánh thẳng để chế biến các món ăn nhƣ các loài dế mèn, châu chấu/cào cào, muỗm…. Đặc điểm của bộ phụ Cánh thẳng râu dài Bộ phụ Cánh thẳng râu dài (Ensifera) có tên khoa học xuất phát từ tiếng latinh: énsis = thanh gƣơm và féro = tôi mang. 'Tôi mang gƣơm' hàm ý cơ quan sinh dục dạng thanh gƣơm của sâu trƣởng thành cái. Tƣơng tự nhƣ bộ Cánh thẳng râu ngắn (Caelifera) bọn Cánh thẳng râu dài có thân thể rắn khoẻ, mảnh lƣng ngực trƣớc (Pronotum) to, có dạng yên ngựa.

Chân sau là chân nhảy. Đặc điểm chính phân biệt giữa Ensifera với Caelifera là: râu đầu dài bằng thân hoặc dài hơn thân. Sâu trƣởng thành cái thƣờng có cơ quan đẻ trứng rất dài, có thể giúp chúng đẻ trứng xuống đất. Ống đẻ trứng đƣợc hình thành từ chi phụ của đốt bụng 8 và 9 (Gonapophysen).

Nếu có cơ quan thính giác (Tympanalorgane) thì nằm ở hai bên đốt ống LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.