Luận văn thạc sĩ hus thử nghiệm một số công thức tính toán chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương cho vùng mưa lũ có ngập lụt lưu vực sông thạch hãn tỉnh quảng trị

Luận văn thạc sĩ toán học nghiên cứu hus thử nghiệm một số công thức tính toán chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương cho vùng mưa lũ có, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Đỗ Bình Dương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thanh Sơn
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Thủy văn học
• Đề tài: Thử Nghiệm Một Số Công Thức Tính Toán Chỉ Số Đánh Giá Tính Dễ Bị Tổn Thương Cho Vùng Mưa Lũ (Có Ngập Lụt) Lưu Vực Sông Thạch Hãn, Tỉnh Quảng Trị
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÍNH TỔN THƯƠNG
• 1.1. Khái niệm về tính dễ bị tổn thương
• 1.2. Tổn thương do lũ
• 1.3. Sự cần thiết của đánh giá tổn thương do lũ
• 1.4. Tổng quan nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.5. Đặc điểm địa lý tự nhiên lưu vực sông Thạch Hãn, Quảng Trị
• 1.5.1. Đặc điểm địa lý tự nhiên
• 1.5.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 1.5.3. Tình hình về lũ lụt và những tổn thương do lũ gây ra trong những năm gần đây trên lưu vực sông Thạch Hãn
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG DO LŨ LỤT
• 2.1. Một số công thức tính toán chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương do lũ
• 2.1.1. Công thức Villagran de Leon
• 2.1.2. Công thức Shantosh Karki
• 2.1.3. Công thức UNESCO – IHE
• 2.1.4. Công thức Messner và Meyer
• 2.1.5. Phương pháp Richard
• 2.1.6. Phương pháp Balica-Unesco phát triển
• 2.2. Lựa chọn các chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương do lũ
• 2.3. Khả năng phục hồi (R)
• 3. CHƯƠNG 3: THỬ NGHIỆM CÔNG THỨC BALICA TÍNH TOÁN CHỈ SỐ ĐÁNH GIÁ TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG CHO VÙNG MƯA LŨ (CÓ NGẬP LỤT) LƯU VỰC SÔNG THẠCH HÃN, TỈNH QUẢNG TRỊ
• 3.1. Thiết lập bộ chỉ số và công thức tính toán
• 3.1.1. Các nguồn số liệu
• 3.1.2. Điều tra xã hội học
• 3.1.3. Xác lập bộ tiêu chí
• 3.1.4. Tính toán bộ chỉ số dễ bị tổn thương
• 3.2. Chuẩn hóa số liệu
• 3.3. Tính trọng số và kết quả tính toán
• 3.4. Xây dựng bản đồ và đánh giá tính dễ bị tổn thương
• 3.4.1. Xây dựng bản đồ tính dễ bị tổn thương
• 3.4.2. Đánh giá tính dễ bị tổn thương
• 3.5. So sánh kết quả tính toán với kết quả BĐKH-19
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu công thức đánh giá tính dễ bị tổn thương vùng mưa lũ

Nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương do lũ lụt là một lĩnh vực quan trọng trong quản lý thiên tai. Đặc biệt, lưu vực sông Thạch Hãn, tỉnh Quảng Trị, là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề từ thiên tai này. Việc đánh giá tính dễ bị tổn thương không chỉ giúp xác định mức độ rủi ro mà còn cung cấp thông tin cần thiết cho các nhà quản lý trong việc xây dựng các phương án ứng phó hiệu quả.

1.1. Khái niệm về tính dễ bị tổn thương trong bối cảnh thiên tai

Tính dễ bị tổn thương được định nghĩa là mức độ mà một cộng đồng hoặc hệ thống có thể bị ảnh hưởng bởi các tác động của thiên tai. Các yếu tố như địa lý, kinh tế, xã hội và môi trường đều góp phần vào việc xác định tính dễ bị tổn thương của một khu vực.

1.2. Tầm quan trọng của việc đánh giá tính dễ bị tổn thương

Đánh giá tính dễ bị tổn thương giúp các nhà quản lý nhận diện các khu vực có nguy cơ cao, từ đó có thể triển khai các biện pháp phòng ngừa và ứng phó kịp thời, giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt gây ra.

II. Vấn đề và thách thức trong đánh giá tính dễ bị tổn thương vùng mưa lũ

Mặc dù có nhiều phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương, nhưng việc áp dụng chúng trong thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn. Các thách thức bao gồm thiếu dữ liệu chính xác, sự biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp và sự thay đổi trong hành vi của cộng đồng.

2.1. Thiếu dữ liệu và thông tin chính xác

Việc thiếu hụt dữ liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội trong khu vực nghiên cứu gây khó khăn cho việc đánh giá chính xác tính dễ bị tổn thương. Điều này dẫn đến việc đưa ra các quyết định không hiệu quả.

2.2. Biến đổi khí hậu và tác động của nó

Biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan, từ đó làm tăng tính dễ bị tổn thương của các khu vực. Các nhà nghiên cứu cần phải cập nhật thường xuyên các mô hình dự báo để phản ánh đúng tình hình thực tế.

III. Phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương do lũ lụt

Có nhiều phương pháp khác nhau để đánh giá tính dễ bị tổn thương, trong đó phương pháp Balica và các công thức tính toán chỉ số là những phương pháp phổ biến. Những phương pháp này giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tính dễ bị tổn thương và đưa ra các chỉ số cụ thể.

3.1. Phương pháp Balica trong đánh giá tổn thương

Phương pháp Balica sử dụng các chỉ số định lượng để đánh giá tính dễ bị tổn thương. Phương pháp này đã được áp dụng thành công tại nhiều khu vực khác nhau, bao gồm cả lưu vực sông Thạch Hãn.

3.2. Các công thức tính toán chỉ số đánh giá

Các công thức như Villagran de Leon, Shantosh Karki và UNESCO-IHE cung cấp các khung lý thuyết để tính toán chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương. Những công thức này giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn tổng quan về mức độ rủi ro trong khu vực.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu đánh giá tính dễ bị tổn thương

Kết quả từ nghiên cứu đánh giá tính dễ bị tổn thương có thể được ứng dụng trong việc lập kế hoạch phòng chống thiên tai, xây dựng các chính sách phát triển bền vững và cải thiện khả năng phục hồi của cộng đồng.

4.1. Lập kế hoạch phòng chống thiên tai hiệu quả

Dựa trên các kết quả đánh giá, các nhà quản lý có thể xây dựng các kế hoạch phòng chống thiên tai phù hợp với đặc điểm của từng khu vực, từ đó giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt.

4.2. Cải thiện khả năng phục hồi của cộng đồng

Nghiên cứu cũng giúp xác định các yếu tố cần thiết để cải thiện khả năng phục hồi của cộng đồng trước các tác động của thiên tai, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

V. Kết luận và triển vọng tương lai trong nghiên cứu

Nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương do lũ lụt là một lĩnh vực đang phát triển mạnh mẽ. Các phương pháp và công thức mới sẽ tiếp tục được nghiên cứu và cải tiến để đáp ứng tốt hơn với các thách thức từ thiên tai.

5.1. Tương lai của nghiên cứu tính dễ bị tổn thương

Với sự phát triển của công nghệ và khoa học, các phương pháp đánh giá tính dễ bị tổn thương sẽ ngày càng chính xác và hiệu quả hơn, giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định đúng đắn.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu

Hợp tác giữa các quốc gia và tổ chức quốc tế trong nghiên cứu và chia sẻ dữ liệu sẽ giúp nâng cao hiệu quả của các nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương, từ đó cải thiện khả năng ứng phó với thiên tai toàn cầu.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Lưu vực sông Thạch Hãn chiếm hơn 56% diện tích tự nhiên của tỉnh Quảng Trị với tổng diện tích 2.727 km² và dân số trên 582.793 người. Đây là địa bàn thường xuyên hứng chịu các hình thái thiên tai cực đoan với lượng mưa bình quân năm đạt 2.400 đến 2.800 mm, trong đó khoảng 68% đến 70% tập trung dồn dập vào các tháng mùa lũ. Do địa hình chuyển tiếp hiểm trở từ dãy Trường Sơn ra biển, độ dốc lưu vực trung bình lên tới 20,1% khiến thời gian tập trung dòng chảy rất ngắn, lũ lên nhanh với cường suất có thời điểm đạt 105 cm/h, gây ngập lụt trên diện rộng tại các vùng đồng bằng trũng thấp thuộc các huyện Triệu Phong, Gio Linh, Hải Lăng, Cam Lộ và thành phố Đông Hà.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là thử nghiệm và ứng dụng phương pháp chỉ số dễ bị tổn thương do lũ lụt của tổ chức UNESCO-IHE phát triển nhằm định lượng hóa mức độ rủi ro thiên tai cho các xã ngập lụt trên lưu vực sông Thạch Hãn. Luận văn thiết lập bộ tiêu chí gồm 37 chỉ số chuyên biệt, so sánh hiệu quả giữa 2 phương pháp chuẩn hóa dữ liệu và ứng dụng mô hình trọng số khách quan để lập bản đồ phân vùng rủi ro chi tiết. Phạm vi nghiên cứu bao quát chuỗi số liệu khí tượng thủy văn giai đoạn 1977 đến 2009 kết hợp niên giám thống kê năm 2016. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, hỗ trợ các nhà quản lý địa phương tối ưu hóa các giải pháp công trình và phi công trình, hướng tới mục tiêu giảm thiểu từ 15% đến 25% thiệt hại kinh tế và bảo vệ an toàn tính mạng cho cộng đồng dân cư trước mùa mưa bão.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng khung lý thuyết đánh giá tính dễ bị tổn thương của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu và Viện Giáo dục Nước UNESCO-IHE. Theo đó, tính dễ bị tổn thương do lũ lụt là hàm tương quan giữa 3 tiêu chí cốt lõi: Độ phơi nhiễm, Tính nhạy và Khả năng phục hồi. Trong đó, độ phơi nhiễm đặc trưng cho mức độ tiếp xúc của tài sản và con người trước hiểm họa; tính nhạy phản ánh mức độ dễ bị tác động tiêu cực của các điều kiện kinh tế, xã hội, môi trường; khả năng phục hồi đại diện cho năng lực thích ứng, chống chịu và tự tái thiết của hệ thống.

Luận văn tiếp thu mô hình cải tiến của các tác giả quốc tế nhằm tính toán chỉ số tính dễ bị tổn thương do lũ lụt tích hợp đồng thời 4 thành phần then chốt: xã hội, kinh tế, môi trường và vật lý. Công thức tổng quát xác định giá trị chỉ số bằng tích số giữa độ phơi nhiễm và tính nhạy chia cho khả năng phục hồi. Điểm nổi bật của khung lý thuyết này là phân tích toàn diện rủi ro xuyên suốt cả 3 giai đoạn: trước lũ, trong lũ và sau lũ, đồng thời khắc phục các hạn chế của các cách tiếp cận truyền thống vốn chỉ chú trọng vào thiệt hại vật chất đơn lẻ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng bao gồm mô hình số độ cao DEM 30x30m, bản đồ hiện trạng sử dụng đất tỷ lệ 1:100.000 với cơ cấu đất rừng chiếm 67,43%, đất nông nghiệp chiếm 14,76% và đất công nghiệp chiếm 1,68%, cùng chuỗi quan trắc 32 năm tại 11 trạm khí tượng thủy văn trong khu vực. Cỡ mẫu điều tra xã hội học đạt 1.080 phiếu hộ dân phân bổ tại 60 xã ngập lụt trên tổng số 211 xã toàn lưu vực, kết hợp 470 phiếu chuyên sâu kế thừa từ đề tài khoa học cấp nhà nước về biến đổi khí hậu mang mã số BĐKH-19. Phương pháp chọn mẫu áp dụng kỹ thuật lấy mẫu phân tầng ngẫu nhiên, đảm bảo tính đại diện cho các nhóm hộ nghèo, hộ trung bình, hộ khá giả và các ngành nghề đặc thù.

Về phương pháp phân tích, tác giả ứng dụng mô hình thủy lực hai chiều để mô phỏng chính xác độ sâu ngập, vận tốc dòng chảy và thời gian duy trì ngập lụt qua 3 trận lũ lịch sử năm 2004, 2005 và 2009. Dữ liệu sau đó được xử lý qua 2 phương pháp chuẩn hóa: chuẩn hóa theo chỉ số phát triển con người của tổ chức UNDP đưa dữ liệu về thang đo từ 0 đến 1, và chuẩn hóa theo tỷ lệ giá trị cực đại. Để xác định trọng số cho 37 biến số mà không phụ thuộc vào đánh giá cảm tính, nghiên cứu lựa chọn thuật toán thống kê Iyengar-Sudarshan, trong đó trọng số tỷ lệ nghịch với phương sai của từng chỉ tiêu, đảm bảo tính khách quan tuyệt đối cho mô hình phân tích không gian.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng từ mô hình chỉ ra rằng thành phần môi trường và vật lý giữ vai trò chi phối đối với mức độ tổn thương tổng thể của lưu vực. Cụ thể, trọng số của thành phần môi trường đạt mức cao nhất lên tới 0,6619, phản ánh tác động sâu sắc của cơ cấu che phủ bề mặt và tỷ lệ bốc hơi trên lượng mưa. Địa hình có độ dốc cấp II từ 3 đến 8 độ chiếm 23,49% diện tích toàn vùng tập trung phần lớn dân cư nông nghiệp, tạo nên vùng trũng tiếp nhận lượng nước khổng lồ từ thượng nguồn dồn về.

Nghiên cứu chứng minh sự phân hóa rõ rệt khi so sánh 2 kỹ thuật chuẩn hóa dữ liệu. Phương pháp chuẩn hóa theo tổ chức UNDP thể hiện độ nhạy cao hơn, phản ánh chính xác ranh giới rủi ro giữa các địa bàn. Minh họa tại huyện Gio Linh, chỉ số thành phần xã hội của xã Gio Quang đạt mức 0 theo phương pháp UNDP nhưng lại tăng vọt lên 0,95 khi áp dụng phương pháp chuẩn hóa theo tỷ lệ cực đại. Về khía cạnh kinh tế, năng lực quản lý cơ sở hạ tầng có trọng số 0,391199 và thời gian phục hồi sinh hoạt có trọng số 0,304 là hai yếu tố mang tính quyết định giúp giảm thiểu nguy cơ suy thoái hậu thiên tai, đặc biệt tại các đô thị tập trung như thành phố Đông Hà với mật độ dân cư đạt 8.229 người/km².

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến tính tổn thương cao tại hạ lưu sông Thạch Hãn xuất phát từ sự tương tác bất lợi giữa điều kiện địa hình lòng sông hẹp, dòng chảy uốn khúc với hệ số 3,5 và hiện tượng triều cường dâng cao tới 171 cm tại Cửa Việt cản trở quá trình thoát lũ ra biển Đông. Mặc dù diện tích rừng tự nhiên chiếm trên 67% diện tích lưu vực, khả năng điều tiết nguồn nước vẫn bị quá tải trước các đợt mưa kéo dài có cường suất vượt ngưỡng 2.800 mm.

So với các công trình nghiên cứu trước đây tại miền Trung thường chỉ xem xét nguy cơ ngập lụt đơn thuần, việc kết hợp bộ 37 chỉ số đa chiều đã phản ánh trọn vẹn cả năng lực tự chống chịu của người dân và sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương. Kết quả tính toán có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua hệ thống bản đồ số tích hợp GIS kết hợp biểu đồ cột phân bố 5 cấp độ rủi ro từ rất thấp đến rất cao và bảng tổng hợp ma trận trọng số 4 thành phần. Mô hình phân vùng này đã làm rõ các túi ngập trọng yếu tại Triệu Phong và Gio Linh, tạo cơ sở thực nghiệm vững chắc vượt trội hơn so với các phương pháp đánh giá định tính đơn giản.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Kiên cố hóa và nâng cấp hệ thống đê bao kết hợp hồ điều hòa hạ du: Thực hiện gia cố 100% các đoạn đê xung yếu dọc sông Thạch Hãn và sông Cánh Hòm, mục tiêu giảm 30% diện tích đất ngập sâu trên 1,5 mét trước mùa mưa bão năm 2028, do Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Trị chủ trì thực hiện.

2. Thiết lập mạng lưới quan trắc và trạm cảnh báo sớm tự động: Lắp đặt thêm 15 trạm đo mưa tự động tại các nhánh sông thượng nguồn Đakrông và sông Hiếu, nâng thời gian dự báo cảnh báo lũ sớm trước từ 6 đến 12 giờ trong giai đoạn 2026 đến 2027, do Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh Quảng Trị chịu trách nhiệm vận hành.

3. Triển khai các chương trình tập huấn nâng cao năng lực ứng phó cộng đồng: Tổ chức định kỳ hàng năm các khóa đào tạo kỹ năng phòng chống thiên tai cho 100% cán bộ và người dân tại 60 xã ngập lụt trọng điểm, phấn đấu đạt tỷ lệ trên 85% hộ gia đình trang bị đầy đủ phương tiện cứu sinh trước năm 2029, do Ủy ban Nhân dân các huyện Triệu Phong, Gio Linh và Cam Lộ điều hành.

4. Điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất và chuyển dịch lịch thời vụ nông nghiệp: Chuyển đổi toàn bộ 14,76% diện tích đất canh tác lúa tại các vùng trũng sang các giống cây trồng ngắn ngày thu hoạch dứt điểm trước ngày 15 tháng 8 hàng năm, đồng thời nâng tỷ lệ che phủ rừng phòng hộ đầu nguồn đạt ngưỡng 72% trước năm 2030, do Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Trị chỉ đạo triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước và Ban Chỉ huy Phòng chống thiên tai tỉnh Quảng Trị: Nắm bắt bản đồ phân vùng rủi ro chi tiết để hoạch định chiến lược đầu tư công, xây dựng phương án sơ tán dân cư an toàn và phân bổ ngân sách dự phòng cứu trợ kịp thời trong các đợt bão lũ.

2. Chuyên gia, nhà nghiên cứu lĩnh vực Thủy văn và Biến đổi khí hậu: Kế thừa khung phương pháp luận 37 chỉ số và mô hình tính toán trọng số thống kê để mở rộng phạm vi ứng dụng sang các lưu vực sông có cấu trúc địa hình tương đồng tại dải đất duyên hải miền Trung.

3. Các tổ chức phi chính phủ và đơn vị phát triển quốc tế: Sử dụng kết quả định lượng về chỉ số tổn thương xã hội và kinh tế làm căn cứ phê duyệt, giải ngân các dự án tài trợ sinh kế thích ứng bền vững cho cộng đồng dân cư nghèo vùng trũng.

4. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Quản lý tài nguyên nước, Môi trường và Địa lý: Sử dụng tài liệu như một nghiên cứu điển hình chuẩn mực về ứng dụng hệ thống thông tin địa lý kết hợp mô hình thủy văn thủy lực trong đánh giá hiểm họa thiên tai.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp đánh giá trong luận văn có điểm gì ưu việt hơn các cách tính truyền thống? Phương pháp tiếp cận tích hợp 37 chỉ số bao hàm cả 4 thành phần xã hội, kinh tế, môi trường và vật lý, giúp đánh giá liên tục cả 3 giai đoạn trước, trong và sau lũ, thay vì chỉ thống kê thiệt hại vật chất đơn thuần.

2. Tại sao nghiên cứu lại áp dụng phương pháp xác định trọng số Iyengar-Sudarshan? Thuật toán Iyengar-Sudarshan tính toán trọng số dựa trên phương sai thực tế của chuỗi dữ liệu 60 xã, loại bỏ hoàn toàn các yếu tố phán đoán chủ quan từ chuyên gia và bảo đảm tính chính xác, khách quan cho kết quả.

3. Bộ số liệu mô phỏng thủy lực của nghiên cứu được kiểm định qua những mốc thời gian nào? Dữ liệu ngập lụt được hiệu chỉnh và kiểm định chặt chẽ thông qua 3 trận lũ điển hình vào các năm 2004, 2005 và 2009 kết hợp dữ liệu quan trắc 32 năm từ 11 trạm khí tượng thủy văn trong khu vực.

4. Sự khác biệt giữa hai phương pháp chuẩn hóa dữ liệu UNDP và Balica là gì? Chuẩn hóa theo tổ chức UNDP đưa dữ liệu về khoảng biến thiên chuẩn từ 0 đến 1 giúp phân hóa sắc nét các mức độ tổn thương, trong khi chuẩn hóa tỷ lệ cực đại của Balica có xu hướng làm co cụm các giá trị cao.

5. Kết quả bản đồ phân vùng ngập lụt hỗ trợ người dân địa phương như thế nào? Bản đồ chỉ dẫn cụ thể mức độ rủi ro đến từng xã, giúp người dân chủ động gia cố nhà cửa, lựa chọn lịch gieo cấy phù hợp và nắm rõ các tuyến đường sơ tán an toàn khi mực nước sông Thạch Hãn vượt báo động 3.

Kết luận

• Thiết lập thành công bộ chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương gồm 37 biến số chuyên biệt, phản ánh toàn diện các đặc trưng thủy văn, kinh tế và xã hội của lưu vực sông Thạch Hãn.
• Khẳng định tính ưu việt của phương pháp chuẩn hóa dữ liệu kết hợp thuật toán trọng số khách quan trong việc lượng hóa rủi ro ngập lụt tại 60 xã trọng điểm.
• Xác định rõ các nhân tố then chốt gây tổn thương cao gồm độ dốc địa hình, mật độ dân cư tập trung và thời gian phục hồi sau thiên tai để định hướng các giải pháp công trình trọng điểm.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu số hóa và hệ thống bản đồ phân vùng rủi ro lũ lụt với độ tin cậy cao, phục vụ trực tiếp công tác điều hành phòng chống thiên tai tại địa phương.
• Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc cho chương trình mục tiêu quốc gia về ứng phó với biến đổi khí hậu tại khu vực miền Trung.

Trong giai đoạn 2026 đến 2030, các nghiên cứu tiếp theo cần tích hợp mô hình số độ cao có độ phân giải siêu cao và mở rộng kiểm chứng mô hình trên toàn dải ven biển. Các cơ quan quản lý và viện nghiên cứu cần sớm tiếp nhận, số hóa và đưa các kết quả của luận văn vào ứng dụng thực tiễn nhằm bảo vệ cuộc sống bình yên cho nhân dân lưu vực sông Thạch Hãn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Chƣơng 1: Tổng quan về tính dễ tổn thƣơng - Các khái niệm về tính dễ bị tổn thƣơng, sự cần thiết của đánh giá tổn thƣơng do lũ. Tình hình về lũ lụt và những tổn thƣơng do lũ lụt. - Tổng quan về các nghiên cứu trong và ngoài nƣớc - Đặc điểm địa lý tự nhiên, kinh tế - xã hội lƣu vực sông Thạch Hãn Chƣơng 2: Cơ sở khoa học đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng do lũ lụt - Khái quát một số công thức tính chỉ số tính dễ bị tổn thƣơng do lũ đã và đang đƣợc áp dụng hiện nay. - Lựa chọn các chỉ số để đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng do lũ cho lƣu vực sông Thạch Hãn (khu vực có ngập lụt).

Chƣơng 3: Thử nghiệm công thức Balica tính toán chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng cho vùng mƣa lũ (có ngập lụt) lƣu vực sông Thạch Hãn Thiết lập bộ tiêu chí, đánh giá tổn thƣơng và thử nghiệm công thức tính toán chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng cho vùng mƣa lũ (có ngập lụt) lƣu vực sông Thạch Hãn. Trên cơ sở áp dụng công thức Balica tính toán tính tổn thƣơng do lũ lƣu vực sông Thạch Hãn với bộ tiêu chí với 37 chỉ số và áp dụng phƣơng pháp tính trọng số Iyengar – Sudarshan để xem xét, đánh giả tổn thƣơng cho các xã (có ngập lụt) trên lƣu vực nghiên cứu. Kết luận, kiến nghị 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÍNH TỔN THƢƠNG 1. Khái niệm về tính dễ bị tổn thƣơng 1.

Khái niệm chung về tính dễ tổn thương Khái niệm tính dễ bị tổn thƣơng đã đƣợc đề cập trong nhiều thập niên qua, đã đƣợc hình thành, phát triển từ chỗ chỉ xem xét các khái niệm đơn lẻ về tự nhiên hoặc xã hội với các khái niệm mang tính tổ hợp tự nhiên và xã hội. Đến nay, ngoài các yếu tố tự nhiên, xã hội, khái niệm tính dễ bị tổn thƣơng còn mở rộng xem xét đến các yếu tố kinh tế và môi trƣờng. Vì vậy, khái niệm vẫn đang còn đƣợc tiếp tục hoàn thiện và phát triểt, phụ thuộc vào trình độ phát triển khoa học, công nghệ và nhận thức của cộng đồng. Các khái niệm về tính dễ bị tổn thƣơng đã có nhiều thay đổi trong 20 năm qua tùy theo các cách tiếp cận, hƣớng nghiên cứu khác nhau nhằm phân loại các thành phần, yếu tố để đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng.

Do đó, có nhiều cách đánh giá tổn thƣơng nhƣ tổn thương tự nhiên, tổn thương kinh tế, tổn thương xã hội. Cụ thể; Ngành khoa học xã hội thì tính dễ bị tổn thƣơng lại tập trung vào nhận thức, năng lực của con ngƣời để đối phó với những mối nguy hiểm, kịp thời khôi phục lại các thiệt hại và những tổn thất. Ngành khoa học tự nhiên khác với ngành xã hội là tính dễ bị tổn thƣơng mục đích của họ tập trung vào các hệ thống vật lý để xác định tính dễ bị tổn thƣơng mà ban đầu ít xét đến những đặc điểm kinh tế - xã hội của hệ thống. Một số nghiên cứu khác lại đƣa ra khái niệm nhƣ: Theo tổ chức chiến lược giảm nhẹ thiên tai thế giới (ISDR, 2004) “Tính dễ bị tổn thƣơng đƣợc mô tả bởi nhƣ là các điều kiện xác định bởi các yếu tố tự nhiên, xã hội, kinh tế và môi trƣờng hay các quá trình, làm tăng tính nhạy của cộng đồng”.

Theo báo cáo đánh giá lần 3 của IPCC thì “Khái niệm tính dễ bị tổn thƣơng nhƣ mức độ dễ bị ảnh hƣởng của hệ thống hoặc khả năng không thể đối phó đƣợc với các tác động của biến đổi khí hậu. Tính dễ bị tổn thƣơng là một hàm đặc trƣng của cƣờng độ, tốc độ biến đổi khí hậu khi hệ thống bị lộ diện, bao gồm cả độ nhạy và khả năng thích ứng”. Khái niệm của Viện giáo dục UN SCO-IHE “Tính dễ bị tổn thƣơng là mức độ gây hại có thể đƣợc xác định trong những những điều kiện nhất định thông qua tính nhạy, sự tổn thất và khả năng phục hồi”. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tuy nhiên, tính dễ bị tổn thƣơng có nhiều cách tiếp cận trực tiếp hoặc gián tiếp và xác định tính dễ bị tổn thƣơng thông qua bộ chỉ số đối với một lƣu vực sông cụ thể là do cách tiệp cận có tính khả thi tùy thuộc vào mức độ nghiên cứu lƣu vực và tài liệu thu thập.

Nghiên cứu tính dễ bị tổn thƣơng đã đƣợc Gabor và Griffith (1980) đã định nghĩa “Tính dễ bị tổn thương là mối đe dọa (để vật liệu nguy hiềm) đối với người tiếp xúc trong đó tính dễ bị tổn thương là một trong những thành phần của rủi ro”[13]. Cách tiếp cận này chủ yếu xét mức độ tổn thất trƣớc các tai biến tự nhiên về độ lớn hay tần xuất xuất hiện. Theo Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu - IPCC (2001) “Tính dễ bị tổn thương là mức độ mà biến đổi khí hậu có thể gây tổn hại hay bất lợi cho hệ thống; khi đó,tính dễ bị tổn thương không chỉ phụ thuộc vào độ nhạy của hệ thống mà còn phụ thuộc vào khả năng thích ứng của cộng đồng với điều kiện khí hậu mới” [27 ]; hay theo Joanne Linnerooth-Bayer, (2010) cho rằng “Tính dễ bị tổn thương là khái niệm được hiểu trong một phạm vi rộng và có quy tắc, bao gồm cả địa lý, rủi ro, tai biến, kỹ thuật, nhân chủng học và sinh thái”; tính dễ bị tổn thƣơng đã đƣợc xem xét một cách toàn diện hơn về các thành phần tai biến, tính nhạy của xã hội, khả năng chống chịu, môi trƣờng và thích ứng tai biến của cộng đồng [28]. Nguyễn Mai Đăng, (2010, 2011) [5], đã đƣa ra khái niệm tính dễ tổn thƣơng đƣợc tác giả mở rộng và khái quát hơn: Mật độ dân số, nhận thức của cộng đồng, các công trình phòng chống lũ, sự ô nhiễm, sự xói mòn và nhiều yếu tố khác.

Mặt khác; theo định nghĩa của Liên hợp quốc (UN 1982), tính dễ bị tổn thƣơng lũ lụt đƣợc xem nhƣ là mức độ thiệt hại của mỗi yếu tố nhƣ dân cƣ, nhà ở, các công trình nông nghiệp, đất hay là một tập hợp các yếu tố đó sau mỗi trận lũ với một mức độ mạnh, yếu sẽ đƣợc biểu diễn theo thang mức độ từ 0 đến 1 (trong đó, 0 là không có thiệt hại và 1 là tổng thiệt hại) 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khái niệm tính dễ bị tổn thƣơng do lũ lụt đƣợc dựa trên khái niệm của Viện Giáo dục ngành nƣớc UNESCO-IHE định nghĩa “Tính dễ bị tổn thƣơng lũ lụt là mức độ thiệt hại có thể xác định trong điều kiện nhất định qua độ phơi nhiễm, tính nhạy và khả năng phục hồi” [4]. Janet Edwards (2007) [29] đã đƣa ra một khái niệm nữa là bản đồ tính dễ bị tổn thƣơng do lũ lụt “là bản đồ cho biết vị trí các vùng nơi mà con ngƣời, môi trƣờng thiên nhiên, của cải gặp rủi ro do các thảm hoạ có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng nhƣ thiệt hại về ngƣời, gây ô nhiễm môi trƣờng”. Quan điểm của IPCC (2012) định nghĩa về tính dễ bị tổn thƣơng do lũ lụt “Tính dễ bị tổn thương là mức độ mà ở đó một hệ thống dễ bị ảnh hưởng và khó có thể chống chịu với các tác động tiêu cực của lũ lụt, được xác định thông qua các tiêu chí nguy cơ, độ phơi nhiễm, tính nhạy và khả năng chống chịu” Ngoài ra, theo một số nghiên cứu khác định nghĩa “Khái niệm tính dễ bị tổn thƣơng do lũ lụt là việc xem xét thử nghiệm tiếp xúc, nhạy cảm và các chỉ số đối phó của ngƣời dân trong khu vực nghiên cứu”. tuy vậy, có nhiều cách đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng hoặc trực tiếp hay gián tiếp để xác định tổn thƣơng thông qua bộ chỉ số đối với một lƣu vực cụ thể.

Khái niệm tính dễ bị tổn thƣơng do lũ lụt còn đƣợc nhận định là việc xem xét lựa chọn, tiếp xúc, sự nhạy cảm và các chỉ số đối phó của ngƣời dân trong khu vực nghiên cứu. Phân tích các chỉ số này giúp nhận ra đặc tính dễ bị tổn thƣơng của ngƣời dân bị ảnh hƣởng và tác động tới quản lý nguy cơ lũ lụt. Khi định lƣợng đƣợc tính dễ bị tổn thƣơng của một vùng nào đó thì nó sẽ cung cấp những thông tin cần thiết hỗ trợ trong việc ra quyết định nhằm chống lại các mối nguy hiểm do lũ lụt gây ra mà xã hội phải hứng chịu. Hiện nay có rất nhiều hƣớng nghiên cứu khác nhau nhằm phân loại các thành phần, yếu tố để đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng.

Theo thời gian quan điểm tiếp cận đánh giá tính dễ bị tổn thƣơng ngày càng hoàn thiện và cho thấy tính toàn diện, đa chiều (tự nhiên, kinh tế, xã hội và môi trƣờng). Các định nghĩa theo các hƣớng tiếp cận khác nhau về tính dễ dễ bị tổn thƣơng đã thể hiện sự phát triển về quan điểm và hƣớng nghiên cứu về mối quan hệ giữa các hoạt động con ngƣời và tác động của thiên tai gây nên các tổn thƣơng khác nhau. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tổn thương do lũ Lũ lụt là hiện tƣợng thiên tai gây tác động lớn đối với con ngƣời, cho nền kinh tế và toàn xã hội.

Trong những năm gần đây, lũ lụt càng ngày càng khốc liệt và khó lƣờng trƣớc đƣợc. Thống kê hàng năm cho thấy, số lƣợng ngƣời bị ảnh hƣởng bởi lũ lụt tăng dần từ 147 triệu ngƣời/năm từ (1981-1990) đến 211 triệu ngƣời/năm (1991-2000) [1]. Ở Việt Nam, từ xƣa đến nay ngƣời dân đã phải đối mặt với lũ lụt và tai biến diễn ra rộng khắp cả nƣớc. Tuy nhiên, khu vực Miền Trung là khu vực chịu ảnh hƣởng lớn nhất bởi sông ngòi có độ dốc lớn, sự tập trung nƣớc cao, thời gian lũ lên rất nhanh do thời gian chảy truyền ngắn nên gây khó khăn cho công tác quản lý phòng chống lũ lụt gây thiệt hại cả ngƣời và của trên khu vực miền trung mỗi khi có lũ.

Chính vì những thiệt hại to lớn gây ra nhƣ vậy đối với đời sống, kinh tế, xã hội mà một trách nhiệm to lớn đƣợc đặt ra cho các nhà nghiên cứu quan tâm hơn về giải pháp ứng phó với lũ lụt và để giảm nhẹ thiên tai cho nhân dân Miền Trung nói riêng và Việt Nam nói chung. Sự cần thiết của đánh giá tổn thương do lũ Ngày nay tai biến lũ lụt xảy ra ngày càng lớn cả về quy mô lẫn tần suất gây thiệt hại khôn lƣờng về ngƣời và của.