MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Đô thị hóa (ĐTH) là quá trình tất yếu đang diễn ra mạnh mẽ trên thế giới, đặc biệt là các nước Châu Á, trong đó có Việt Nam. Nền kinh tế càng phát triển thì quá trình ĐTH diễn ra ngày càng nhanh, ĐTH góp phần đẩy mạnh phá triển kinh tế xã hội của quốc gia , nâng cao đời sống nhân dân. Quá trình ĐTH làm biến đổi sâu sắc về cơ cấu kinh tế, cơ cấu tổ chức xã hội, cơ cấu tổ chức không gian kiến trúc xây dựng từ khu vực nông thôn sang thành thị, làm phát sinh các vấn đề cần giải quyết, trong đó vấn đề quản lý sử dụng đất đô thị và các vùng lân cận.
Quản lý đất đai đô thị trong quá trình ĐTH có ý nghĩa quan trọng, góp phần làm giảm thiểu các tác động tiêu cực của đô thị hóa như: sự tập trung quá mức của dân cư, chất lượng môi trường không được đảm bảo, đồng thời hạn chế các tác động xấu đến nông thôn, nông nghiệp, nông dân ở các vùng ven đô thị. Đất đai là tài nguyên thiên nhiên, tài sản quốc gia quý giá, là di sản của nhân loại, là tiền đề của mọi quá trình sản xuất. Chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp dưới tác động của quá trình ĐTH là vấn đề cấp bách trong quá trình đẩy mạnh CNH- HĐH đất nước ở nước ta trong giai đoạn hiện nay. Đông Triều là cửa ngõ phía tây của tỉnh Quảng Ninh.
Ngày 24/04/2015, Nghị Quyết Số 891 NQ-UBTVQH13 của Ủy Ban Thường Vụ Quốc Hội được chính thức ban hành về việc thành lập thị xã Đông Triều với số đơn vị hành chính gồm 06 phường và 15 xã. Trong những năm qua, thị xã Đông Triều là một trong những địa phương phát triển nhanh nhất của tỉnh Quảng Ninh, nhờ việc tận dụng lợi thế về tài nguyên than và đất sét dồi dào. Bên cạnh diện tích đất nông nghiệp rộng lớn và các làng nghề truyền thống, Đông Triều còn là nơi phát tích của Vương triều nhà Trần, và từng là trung tâm văn hóa Phật giáo của Việt Nam, gắn liền với triều đại Trần. Vị trí chiến lược quan trọng ở cửa ngõ phía Tây của Quảng Ninh và ở vị trí giáp ranh giữa ba tỉnh là điều kiện vô cùng thuận lợi để Đông Triều phát triển kinh tế.
Những năm gần đây dưới tác động của quá trình ĐTH diện tích đất nông nghiệp trên địa bàn thị xã ngày một giảm mạnh (tính đến năm 2017 giảm gần 700 ha so với 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năm 2010) do chuyển sang các mục đích khác ngoài nông nghiệp nhằm đáp ứng mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Do vậy việc nghiên cứu, định hướng chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp theo hướng bền vững, hợp lý là một việc làm rất cần thiết. Xuất phát từ ý tưởng đó, trong khuôn khổ thực hiện tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp dưới tác động của quá trình đô thị hoá tại thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh”. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá thực trạng chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp dưới tác động của quá trình đô thị hóa trên địa bàn thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh.
- Đề xuất định hướng chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp theo quan điểm phát triển bền vững trên địa bàn thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 1. Đối tượng nghiên cứu - Nhóm đất nông nghiệp, các loại hình sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh; - Các yếu tố đô thị hóa tác động đến chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi nghiên cứu về nội dung: Đề tài tập trung nghiên cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp và định hướng sử dụng đất nông nghiệp theo quan điểm phát triển bền vững dưới tác động của đô thị hóa.
- Phạm vi nghiên cứu về không gian: Nghiên cứu trên phạm vi địa giới hành chính thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. - Phạm vi nghiên cứu về thời gian: + Điều tra, thu thập tài liệu, số liệu sơ cấp và thứ cấp liên quan đến nội dung nghiên cứu của đề tài trong giai đoạn 2005-2015. + Định hướng chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp đến năm 2025 theo hướng phát triển bền vững trên địa bàn nghiên cứu. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học - Đề tài góp phần hệ thống hóa cơ sở khoa học về chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp dưới tác động của quá trình đô thị hóa trên địa bàn đô thị vùng Đông Bắc Bộ. - Xác định các yếu tố đô thị hóa tác động đến chuyển đổi cơ cấu sử dụng nông nghiệp của thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh; Định hướng chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp địa bàn thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh theo quan điểm phát triển bền vững. Ý nghĩa thực tiễn Xây dựng cơ sở dữ liệu về đánh giá thực trạng và định hướng chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh theo quan điểm phát triển bền vững dưới tác động của quá trình đô thị hóa.
3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp 1. Một số khái niệm cơ bản - Cơ cấu: Là một phạm trù triết học dùng để biểu thị cấu trúc bên trong, tỷ lệ và mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành hệ thống.
Cơ cấu được biểu hiện như là tập hợp những mối quan hệ liên kết hữu cơ, các yếu tố khác nhau của một hệ thống nhất định hay nói cách khác đó là cách tố chức các thành phần nhằm thực hiện chức năng của chỉnh thể (Viện Ngôn ngữ học, 2006). - Chuyển đổi: Là sự thay đổi từ một loại này sang một loại khác hay nói cách khác đó chính là sự thay đối từng bước từ cái này sang cái khác để không gây xáo trộn lớn (Viện Ngôn ngữ học, 2006). - Sử dụng đất đai: Đem đất đai dùng vào mục đích nào đó (Viện Ngôn ngữ học, 2006). - Cơ cấu sử dụng đất: Được xác định bằng tỷ lệ phần trăm của mục đích sử dụng đất đó chia cho tổng diện tích đất tự nhiên.
- Sử dụng đất nông nghiệp: Nông nghiệp theo nghĩa rộng gồm cả 3 lĩnh vực: nông, lâm, ngư nghiệp. Sử dụng đất nông nghiệp là hành vi lấy đất kết hợp với sức lao động, vốn, để sản xuất nông nghiệp tạo ra lợi ích, tuỳ vào mức độ phát triển kinh tế, xã hội, ý thức của loài người về môi trường sinh thái được nâng cao, phạm vi sử dụng đất nông nghiệp được mở rộng ra các mặt sản xuất, sinh hoạt, sinh thái. - Chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp: Chuyển đổi là sự thay đổi từ một loại này sang một loại khác. Cơ cấu là một phạm trù triết học dùng để biểu thị cấu trúc bên trong, tỷ lệ và mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành hệ thống.
Sử dụng đất đai là đem đất đai dùng vào mục đích nào đó. Hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất. Theo Nguyễn Thị Hồng Hạnh (2014): Chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất là thay đổi mục đích sử dụng đất đai nhằm đạt được hiệu quả cao hơn, phù hợp với điều kiện và cơ hội sản xuất khác nhau. Theo Lê Thị Giang (2012): chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất bao gồm sự thay đổi tỷ trọng giữa các mục đích sử dụng đất khác nhau và thay đổi diện tích đất phải chuyển đổi mục 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đích sử dụng.
Thực chất của việc chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất là sự thay đổi mục đích sử dụng từ nhóm đất này sang nhóm đất khác hoặc thay đổi mục đích sử dụng trong nội bộ từng nhóm đất nhằm tăng hiệu quả của việc sử dụng đất hoặc phục vụ quá trình phát triển nền nông nghiệp bền vững. Như vậy, chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất được hiểu là sự thay đổi về tỷ lệ % diện tích của mục đích sử dụng đất trong tổng diện tích đất hiện có (và trạng thái của mục đích sử dụng đất) nhằm đạt được hiệu quả cao hơn trong điều kiện hiện tại. Hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau về chuyển đối cơ cấu sử dụng đất. Trên cơ sở tổng hợp chúng tôi đưa ra quan điểm về chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất như sau: Chuyển đổi cơ cấu sử dụng đất là thay đổi mục đích sử dụng đất đai nhằm đạt được hiệu quả cao hơn phù hợp với điều kiện và cơ hội sản xuất khác nhau.
Sử dụng đất đai a. Những lợi ích khác nhau về sử dụng đất Những người trực tiếp sử dụng đất và những người có liên quan đến việc sử dụng đất có những lợi ích khác nhau về việc sử dụng đất do đất là nguồn tài nguyên, là tư liệu sản xuất được sử dụng để thoả mãn nhu cầu cho những người có mối quan hệ gắn bó với đất. Có những vấn đề ưu tiên trước mắt và lâu dài, tuỳ thuộc vào mục tiêu của từng người sử dụng đất, từ đó họ có những quyết định sử dụng đất theo hướng mục tiêu của mình. Vấn đề ưu tiên trước mắt của người nông dân là sản xuất lương thực và thu nhập.
Do đó các quyết định sử dụng đất của người nông dân với những mục tiêu cho thời gian gần, còn các lợi ích về lâu dài thường ít được chú trọng và quan tâm. Một cộng đồng lớn hơn - như ở cấp quốc gia - cũng là một đối tượng sử dụng đất theo cách nhìn nhận đất đai được dùng cho: đô thị, điều kiện cơ sở vật chất, công nghiệp, giải trí. Ở phạm vi này, các mục tiêu cơ bản là nâng cao mức sống và đáp ứng mọi nhu cầu của người dân. Các mục tiêu của quốc gia có xu hướng lâu dài, bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên cho tương lai.
Vì vậy, thường tồn tại một sự phân biệt cơ bản về lợi ích giữa các mục tiêu của người sử dụng đất thực tế và của cộng đồng nơi họ sinh sống. Cộng đồng - dù là địa phương, tỉnh hoặc quốc gia - sẽ 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.