Chương 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Có rất nhiều nghiên cứu trên thế giới về phí kiểm toán BCTC. Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện có rất ít công trình nghiên cứu về lĩnh vực này. Các nghiên cứu với mục đích xác định các nhân tố và mức độ tác động của từng nhân tố đến phí kiểm toán BCTC từ đó có những đề xuất, giải pháp nhằm giúp các công ty kiểm toán tại Việt Nam và các doanh nghiệp xác định được mức phí kiểm toán phù hợp. Ở mỗi môi trường kinh tế khác nhau thì các nhân tố tác động cũng khác nhau.
Để có một cái nhìn toàn cảnh về những nghiên cứu có liên quan, luận văn chọn lựa và giới thiệu một số công trình nghiên cứu có tính tiêu biểu liên quan đến vấn đề này. Qua đó sẽ rút ra khe hổng nghiên cứu đối với luận văn.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU NƯỚC NGOÀI Phí kiểm toán đã được tiến hành nghiên cứu trong lĩnh vực kế toán kiểm toán bằng nhiều cách nhìn từ mọi góc độ từ nhiều năm trước đây ở nhiều nước trên thế giới như: Năm 1980, Simunic với nghiên cứu có tên gọi “The pricing of audit services: theory and evidence”, (Journal of Accounting Research), đã đề cập đến việc định giá các dịch vụ kiểm toán, cụ thể Ông dựa vào phương pháp hồi quy tuyến tính đa biến để xây dựng mô hình phí kiểm toán. Các nhân tố trong mô hình bao gồm: quy mô tài sản, quy mô chi nhánh, quy mô ngành nghề kinh doanh, khoản phải thu và hàng tồn kho, khoản lỗ ít nhất trong 3 năm cuối cùng, ý kiến kiểm toán viên và danh tiếng công ty kiểm toán (công ty có thuộc nhóm BIG8 hay không). Ông đã thực hiện việc khảo sát với cuộc điều tra mẫu của 397 công ty ở Mỹ được tiến hành trong năm 1977.
Kết quả dữ liệu thu thập được là 187 công ty kiểm toán có doanh thu nhỏ hơn 125 triệu đô và 210 công ty kiểm toán có doanh thu lớn hơn 125 triệu đô và 289 công ty được kiểm toán BCTC bởi BIG8 và 108 công ty không được kiểm toán BCTC bởi BIG8. Kết quả nghiên cứu cho thấy nhân tố quy mô tài sản của công ty được kiểm toán là nhân tố quan trọng nhất, có ảnh hưởng nhất đến phí kiểm toán. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Do nhận thấy khả năng dự đoán mô hình của Simunic (1980) chưa cao, nên năm 1984, Francis đã mở rộng nghiên cứu của Simunic với bài nghiên cứu “The effect of audit firm size on audit prices: A study of the Australian market”, (Journal of Accounting and Economics) tác giả đã thêm các biến có quan hệ với phí kiểm toán như: hệ số thanh toán nhanh, hệ số nợ trên vốn chủ sở hữu, tỷ suất lợi nhuận trên vốn đầu tư (ROI). Với dữ liệu được thu thập từ các công ty ở Úc, kết quả nghiên cứu của Francis đã chỉ ra được có sự khác biệt về phí kiểm toán đối với các công ty kiểm toán lớn (các công ty kiểm toán thuộc BIG8 có phí kiểm toán cao hơn so với các công ty kiểm toán không thuộc BIG8), đồng thời Ông cho rằng phí kiểm toán cao làm cho chất lượng kiểm toán tăng lên.
Năm 1986, Palmrose đã tiến hành nghiên cứu “Audit fees and auditor size” (Journal of Accounting Research) để bổ sung thêm bằng chứng về mối quan hệ giữa quy mô kiểm toán với phí kiểm toán dựa vào việc phân các công ty kiểm toán thành hai nhóm: BIG8 và các công ty còn lại. Kết quả nghiên cứu của ông phù hợp với Simunic (1980) trừ việc không thống nhất với nhau về khoản phí phụ trội của các công ty thuộc BIG8. Palmrose cho rằng không có khoản phí phụ trội của các công ty thuộc BIG8. Năm 1987, Francis và Simon đã tiến hành nghiên cứu "A Test of Audit Pricing in the Small-Client Segment of the U.
Hai nghiên cứu này công bố kết quả khác nhau về sự tồn tại của phí kiểm toán tăng thêm của tám công ty kiểm toán lớn của Hoa Kỳ (BIG8) đối với phân khúc khách hàng “nhỏ”. Các tác giả đã khảo sát mẫu gồm 220 công ty niêm yết có doanh thu dưới 125 triệu đô la, dữ liệu thu thập từ các năm tài chính bắt đầu 01/01/1984 và kết thúc 30/6/1985. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng tồn tại một phí kiểm toán tăng thêm trong phân khúc các công ty niêm yết nhỏ. Sự tồn tại của phí kiểm toán tăng thêm hàm ý rằng có sự khác biệt trong việc cung cấp dịch vụ kiểm toán của BIG8, ít nhất là trong phân khúc các công ty niêm yết nhỏ.
Ngoài ra các tác giả còn cho thấy hợp đồng kiểm toán năm đầu tiên được định giá thấp hơn đáng kể so với các hợp đồng kiểm toán năm tiếp theo, tăng cường bằng chứng về hành vi cắt giảm phí kiểm toán. Tuy nhiên, nghiên LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 cứu cũng cho thấy không có mối quan hệ giữa việc cắt giảm phí kiểm toán với chất lượng kiểm toán. Nghiên cứu của Hong Hang Choi và Cộng sự (2010) “Audit Office Size, Audit Quality, and Audit Pricing” (A Journal of Practice & Theory, Vol. Nghiên cứu này điều tra về mối quan hệ của quy mô của doanh nghiệp kiểm toán và giá phí kiểm toán đến chất lượng kiểm toán.
Tác giả đã sử dụng dữ liệu khảo sát được thu thập từ một mẫu lớn khách hàng của các doanh nghiệp kiểm toán từ năm 2000 - 2005. Kết quả khảo sát cho thấy quy mô của doanh nghiệp kiểm toán có ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng kiểm toán và giá phí kiểm toán. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng cho rằng giá phí kiểm toán phụ thuộc vào quy mô công ty khách hàng, tính phức tạp và rủi ro của quá trình kiểm toán. Năm 2011, Yidi Xu đã tiến hành nghiên cứu “The determinants of audit fees: an empirical study of China’s listed companies”, Master Thesis, Lund University, đã đề cập đến các nhân tố quyết định đến phí kiểm toán của các công ty tại Trung Quốc.
Cụ thể Ông dựa vào phương pháp hồi quy tuyến tính đa biến để xây dựng mô hình phí kiểm toán. Các nhân tố trong mô hình bao gồm: Quy mô công ty được kiểm toán, sự phức tạp của công ty được kiểm toán, rủi ro kiểm toán, cạnh tranh của công ty kiểm toán và nhiệm kỳ của kiểm toán viên với 8 giả thuyết được đưa ra. Ông đã sử dụng phương pháp định lượng và thực hiện cuộc điều tra mẫu với 191 công ty tại Trung Quốc trong năm 2010. Kết quả nghiên cứu cho thấy có 3 nhân tố trong 5 nhân tố được đưa ra quyết định đến phí kiểm toán BCTC của các công ty tại Trung Quốc đó là Quy mô công ty được kiểm toán, sự phức tạp của công ty được kiểm toán và cạnh tranh của công ty kiểm toán.
Tác giả cho rằng các công ty được kiểm toán có quy mô càng lớn (tổng tài sản càng lớn) thì phí kiểm toán càng cao, công ty được kiểm toán có số lượng các công ty con, chi nhánh, đơn vị trực thuộc và các công ty liên kết, liên doanh càng nhiều thì phí kiểm toán càng cao và Các công ty được kiểm toán bởi các công ty kiểm toán Big 4 thì phí kiểm toán cao hơn so với các công ty không được kiểm toán bởi các công ty kiểm toán Big 4. Năm 2012, Walid El-Gammal với bài nghiên cứu “The determinants of audit fee: Evidence from Lebanon” (International Business Research; Vol. 11; 2012), tác giả LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 đã dựa trên các bài nghiên cứu trước để xác định các nhân tố ảnh hưởng đến phí kiểm toán và chia ra thành hai nhóm nhân tố: nhóm nhân tố thuộc đặc tính của khách hàng (công ty được kiểm toán) và nhóm nhân tố đặc tính của công ty kiểm toán. Mô hình nghiên cứu của tác giả đề xuất như sau: Đối với nhóm nhân tố thuộc công ty được kiểm toán bao gồm các đặc tính như: quy mô, sự phức tạp, rủi ro và lợi nhuận; Đối với nhóm nhân tố thuộc công ty kiểm toán bao gồm các đặc tính như: Quy mô, kinh nghiệm, danh tiếng, cạnh tranh, Big 4.
Nghiên cứu này được dựa trên kết quả của một cuộc khảo sát được tiến hành ở Lebanon. Một câu hỏi được thiết kế theo thang đo Likert 5 điểm từ không hoàn toàn đồng ý (1) đến hoàn toàn đồng ý (5) để thu thập dữ liệu liên quan đến các nhân tố quyết định phí kiểm toán ở Lebanon. Các mẫu được lựa chọn bao gồm các kiểm toán viên bên ngoài, và đại diện khách hàng (kế toán, kiểm soát tài chính và kiểm toán viên nội bộ của công ty được kiểm toán). Tác giả đã thu thập được 80 mẫu trong đó 46 mẫu là kiểm toán viên bên ngoài và 34 mẫu đại diện khách hàng.
Kết quả nghiên cứu theo thống kê mô tả thì nhân tố công ty kiểm toán thuộc Big 4 là nhân tố quan trọng nhất quyết định đến phí kiểm toán ở Lebanon. (2013), “Determinants of audit fees in Bahrain: an empirical study”, (Journal of Finance and Accountancy, 13, pp. 1 – 10), tác giả đã tập trung nghiên cứu năm nhân tố trong việc xác định chi phí kiểm toán như số lượng giao dịch, số tiền của tài khoản phải thu và hàng tồn kho, sự phức tạp của hệ thống công nghệ thông tin, số lượng các công ty con và các quy định về kế toán. Nghiên cứu này sử dụng một bảng câu hỏi liên quan đến năm nhân tố, có 22 thang đo.
Có 50 công ty trả lời khảo sát bao gồm 20 công ty kiểm toán và 30 công ty phi kiểm toán từ các công ty lớn ở Bahrain và thu thập được 61 câu hỏi. Các câu hỏi chứa đựng những câu hỏi liên quan sẽ có tác động vào nhân tố quyết định chi phí kiểm toán sử dụng thang đo Likert 5 điểm từ không hoàn toàn đồng ý (1) đến hoàn toàn đồng ý (5). Kết quả nghiên cứu này kết luận rằng tất cả năm nhân tố i) số lượng giao dịch ii) tổng của khoản phải thu và hàng tồn kho, iii) sự phức tạp của hệ thống công nghệ thông tin, iv) số lượng các công ty con và v) quy định có ảnh hưởng lớn trong việc xác định chi phí kiểm toán ở Bahrain. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Năm 2014, Hassan Yahia Kikhia đã nghiên cứu “Determinants of Audit Fees: Evidence from Jordan” (Accounting and Finance Research), tác giả đã phân thành hai nhóm: nhóm công ty được kiểm toán và nhóm công ty kiểm toán.
