CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ THẾ GIỚI VỀ BỘ TIÊU CHÍ ĐTX Trong chương này sẽ trình bày về các khái niệm căn bản của ĐTX cũng như việc nghiên cứu, áp dụng vào việc xây dựng ĐTX của các nước trên thế giới cũng như những nghiên cứu hiện có ở Việt Nam. Các khái niệm căn bản 2. Tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới về đô thị xanh 3. Tổng quan tình hình nghiên cứu tại Việt Nam về đô thị xanh 4.
Tổng quan điều kiện kinh tế - xã hội của Đà Lạt Trang 10 1. Các khái niệm căn bản Để có thể thực hiện đề tài “Nghiên cứu xây dựng bộ tiêu chí đánh giá ĐTX áp dụng ở thành phố Đà Lạt”, đầu tiên ta cần phải hiểu và phân biệt được các ý nghĩa cơ bản của nội dung (như: tiêu chí, chỉ số, đô thị, ĐTX, đô thị sinh thái, đô thi phát triển bền vững…. Từ đó, ta có thể hiểu rõ hơn đề tài cũng nhưng tránh lầm lẫn khi thực hiện nội dung nghiên cứu. Sau đây là một số khái niệm cơ bản.
Tiêu chí (Indicator): Là phản ảnh một tính chất, dấu hiệu đặc trưng của một bộ phận hệ thống cần đo, để phê phán nhằm đánh giá. Là giá trị đánh giá sự biến đổi về tài nguyên và môi trường được tính toán từ các thông số (parameters) hay biến số (variables) (Theo xây dựng bộ chỉ thị đánh giá tính bền vững về tài nguyên và môi trường ở Việt Nam). Chỉ số (Index) Là tổng hợp các tiêu chí đơn thông qua một cách tính có hay không có trọng số, cho cái nhìn nhanh về đặc trưng của cả hệ thống cần đo. Là giá trị tích hợp đánh giá sự biến đổi về tài nguyên và môi trường được tính toán từ một số các chỉ thị.
Thông số/Biến số (Parameter/variable): Là các số đo đạc thực tế hoặc/và tính toán ra từ hiện trạng hoặc/và dự báo xu thế diễn biến về tài nguyên và môi trường, mà từ chúng sẽ tính toán ra các chỉ thị, rồi từ các chỉ thị (indicator) sẽ tiếp tục tính toán ra các chỉ số (index) theo thuật toán tích hợp trung bình cộng - trừ đa cấp có hay không có trọng số của các thông số/biến số và chỉ thị. Để đánh giá một hệ thống thường dùng rất ít tiêu chí và thường chỉ có 1 chỉ số. Ví dụ để đo sự phát triển con người, UNDP dùng chỉ số phát triển con người HDI chỉ gồm 3 tiêu chí đơn là: tuổi thọ bình quân, thu nhập bình quân và tiêu chí về mặt bằng dân trí (đo bằng tỷ lệ người lớn biết chữ cùng số năm đi học bình quân). Tiêu chí còn phải đáp ứng các yêu cầu của đánh giá nhanh như: Có thể thu thập số liệu nhanh với chi phí thấp, Trung lập và ít phụ thuộc vào chủ quan người đánh giá, Không biến đổi quá nhanh nhưng phải đủ nhạy cảm với sự thay đổi bản chất Trang 11 của hệ thống cần đo Cuối cùng là dễ tính toán.
Khái niệm về đô thị (urban) Đô thị là một kiến tạo lãnh thổ - xã hội, một hình thức cư trú mang tính toàn vẹn lịch sử con người được đặc trưng bởi các yếu tố: Số lượng dân cư tập trung cao trên một phạm vi lãnh thổ hạn chế Đại bộ dân cư làm các hoạt động sản xuất phi nông nghiệp (tiểu thủ công, công nghiệp, buôn bán thương mại, dịch vụ, lao động trí óc…) Giữ vai trò chủ đạo với các vùng nông thôn và với toàn bộ xã hội nói chung. Khái niệm tăng trưởng xanh (green growth) Theo Hàn Quốc: "Tăng trưởng xanh là sự tăng trưởng đạt được bằng cách tiết kiệm và sử dụng các nguồn tài nguyên và năng lượng hiệu quả để giảm thiểu biến đổi khí hậu và thiệt hại tới môi trường, tạo ra các động lực tăng trưởng mới thông qua nghiên cứu và phát triển công nghệ xanh, tạo các cơ hội việc làm mới và đạt được sự hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường". Theo Tổ chức Sáng kiến tăng trưởng xanh của Liên Hợp Quốc: Tăng trưởng xanh hay xây dựng nền kinh tế xanh là quá trình tái cơ cấu lại hoạt động kinh tế và cơ sở hạ tầng để thu được kết quả tốt hơn từ các khoản đầu tư cho tài nguyên, nhân lực và tài chính, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính, khai thác và sử dụng ít tài nguyên thiên nhiên hơn, tạo ra ít chất thải hơn và giảm sự mất công bằng trong xã hội. Theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế OECD (Organization for Economic Co-operation and Development): Tăng trưởng xanh là thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế đồng thời đảm bảo rằng các nguồn tài sản tự nhiên tiếp tục cung cấp các tài nguyên và dịch vụ môi trường thiết yếu cho cuộc sống của chúng ta.
Để thực hiện điều này, tăng trưởng xanh phải là nhân tố xúc tác trong việc đầu tư và đổi mới, là cơ sở cho sự tăng trưởng bền vững và tăng cường tạo ra các cơ hội kinh tế mới. Định nghĩa tăng trưởng xanh của Việt Nam: Tăng trưởng xanh là sự tăng trưởng dựa trên quá trình thay đổi mô hình tăng trưởng, tái cơ cấu nền kinh tế nhằm tận dụng lợi thế so sánh, nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế thông qua việc nghiên cứu và áp dụng công nghệ tiên tiến, phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng hiện đại để sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, giảm phát thải khí nhà kính, ứng phó với biến đổi khí Trang 12 hậu, góp phần xóa đói giảm nghèo và tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế một cách bền vững. Khái niệm ĐTX (green city) Định nghĩa sự xanh hóa là một nhiệm vụ khó khăn. Dường như chúng ta điều có thể tự cảm nhận một cách trực quan được một thành phố xanh là gì? ĐTX là đô thị có không khí sạch, nước sạch, đường phố sạch sẽ, công viên thoáng mát dễ chịu… Trên thực tế ta nhìn thấy hầu như các thành phố được coi là xanh như: Porland, Oregon, Mexico… đều có thể đứng vững và vượt qua được các thảm họa tự nhiên, hay nguy cơ bùng phát dịch bệnh, truyền nhiễm thì rất thấp.
Ở các thành phố này đã tạo động lực khuyến khích các hành vi xanh chẳng hạn như việc sử dụng giao thông công cộng, các tác động tới hệ sinh thái là tương đối nhỏ. Vậy ĐTX là gì? Theo một cách chủ quan, ta có thể xác định ĐTX bằng các chỉ tiêu về chất lượng môi trường hay không? Các nhà sinh thái học đã nhấn mạnh tập trung vào dấu chân sinh thái của các thành phố lớn. Ở đó, tập trung vào việc xác định số lượng tiêu thụ và sản xuất khí CO2 được coi là sản phẩm mà đô thị sản sinh ra trong quá trình sản xuất và tiêu thụ. Cộng đồng các chuyên gia y tế thì tập trung vào những hậu quả sức khỏe khi tiếp xúc với các chất ô nhiễm trong nước, không khí và các yếu tố môi trường khác ảnh hưởng tới căn bệnh.
Dựa trên cách tiếp cận này, thì một thành phố được gọi là xanh khi mà tỉ lệ mắc bệnh liên quan đến môi trường là tương đối thấp. Còn đối với các nhà kinh tế thì đánh giá ĐTX bằng cách đánh giá sự khác biệt về giá bất động sản trên khắp các thành phố trong cùng một thời điểm hoặc cùng một thành phố theo thời gian. Ví dụ: nếu giá nhà tại San Francisco cao hơn nhiều so với Detroit, điều này cho ta thấy rằng mọi người thích sống ở San Feancisco hơn, một phần là do chất lượng môi trường tốt hơn ở Detroit. Mặt khác, đối với những gia đình di động (mobile households) thì có thể nhận “bữa trưa miễn phí” (free lunch), một căn hộ bình dân mà không phải đánh đổi chất lượng sống nếu chịu di chuyển từ San Francisco tới Detroit.
Mỗi phương pháp trên đều có những ưu nhược điểm nhưng đều có tính quan trọng như nhau, ba phương pháp này có thể dẫn đến những kết luận khác nhau về chất lượng đô thị. Ví dụ: Một số thành phố tự hào rằng mức ô nhiễm tại địa phương là thấp, chất lượng Trang 13 cuộc sống tốt nhưng nhưng hiệu ứng kích thích thì tương đối cao. Vậy có thể gọi đó là ĐTX không? Tuy rằng ĐTX, đô thị sinh thái hay đô thị bền vững về mặt môi trường đều có chung một mục tiêu cơ bản là tạo ra môi trường đô thị sống tốt (livability), bảo đảm sức khỏe và tiện nghi cho mọi người dân, sử dụng tiết kiệm và có hiệu quả tài nguyên và năng lượng, giảm thiểu “khí nhà kính”, giảm thiểu chất thải gây ô nhiễm môi trường đô thị, nhưng chúng cũng có các đặc điểm riêng, cụ thể là: ĐTX có đặc điểm nổi bật là đô thị có nhiều không gian xanh, có chấtlượng môi trường xanh (môi trường không khí sạch, môi trường nước sạch, môi trường đất (bao gồm cả chất thải rắn) sạch); Đô thị sinh thái có đặc điểm nổi bật là đô thị hài hòa các hệ sinh thái nhân tạo (hệ sinh thái đô thị) và các hệ sinh thái tự nhiên, lấy con người làm trung tâm của các hệ sinh thái, cân bằng cuộc sống của con người với các hệ sinh thái tự nhiên; Đô thị bền vững về mặt môi trường có đặc điểm nổi bật là trong quá trình phát triển đô thị đảm bảo hài hòa phát triển 3 trụ cột: phát triển kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trường để đảm bảo đô thị phát triển bền vững.Sự khác biệt giữa xanh và bền vững Xanh Bền vững Mối quan Chỉ quan tâm tới vấn đề cải thiện môi trường - Sức khỏe môi trường tâm - Sức sống kinh tế - Công bằng xã hội Trọng tấm Thành phần riêng lẻ Mối tương quan của các vấn đề riêng rẽ và toàn bộ hệ thống Chiến thuật Ứng dụng chiến thuật “picking low-hanging Thực hiện chiến lược với quy mô thực hiện fruit” (Mục tiêu dễ dàng đạt được, dễ giải thích hợp để đưa ra các bước chính quyết mà không đồi hỏi quá nhiều nổ lực, làm sách và hành động một cách dễ dàng từ dể trước), thúc đẩy các nhân thay đổi và cải hơn và ít tốn kém bằng việc thiết kế cách để làm cho nó trở nên bền vững hơn. và thực hiện một hệ thống tự cân đối bền vững Định hướng Thông thường, "hiện thực thực dụng",cải cách Sáng tạo, tầm nhìn chiến lược, cách chính trị mạng.