Chương 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN TÂM LÍ HỌC VE BAU KHÔNG KHÍ TAM LÍ TẬP THẺ, BAU KHÔNG KHÍ TAM LÍ TẬP THE SINH VIÊN 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề bầu không khí tâm lý tập thể Trong quá trình hình thành và phát triển của tâm lý học xã hội, những nghiên cứu về nhóm, tập thể và các hiện tượng tâm lý phát sinh từ các mối quan hệ trong nhóm và tập thé, luôn là những dé tài hap dẫn các nha nghiên cứu. Con người ngay từ khi sinh ra đã là một thành viên của các nhóm xã hội và trong suốt quá trình sống của mình, con người luôn gia nhập thêm vào các nhóm, tổ chức xã hội khác nhau để giao lưu, được xã hội hoá và hình thành phát triển nhân cách cá nhân. Bầu không khí tâm lý của nhóm, tập thể là một yếu tố quan trọng trong sự hình thành va phát trién nhân cách cá nhân, đây là một trong các hiện tượng tâm lý của nhóm được các nhà tâm lý học xã hội quan tâm, nghiên cứu.
Vấn đề bầu không khí tâm lý xã hội đã được các nhà tâm lý học trên thế giới đặc biệt quan tâm nghiên cứu và ở Việt Nam vẫn đề này cũng được chú trọng từ lâu. Những nghiên cứu ở nước ngoài Cuối thế kỷ XIX, đầu thé kỷ XX chủ nghĩa tư bản rơi vào khủng hoảng, phong trào công nhân nỗ ra liên tiếp chống lại sự quản lý hà khắc của các chủ xưởng sản xuất. Đây là giai đoạn mà vấn đề bầu không khí tâm lý được quan tâm nghiên cứu, trước hết nó được nghiên cứu nhăm phục vụ nhiều trong lĩnh vực tâm lý học lao động nhằm nâng cao năng xuất lao động, giảm tính căng thắng giữa chủ và thợ ở các nước tư bản. Thời kỳ này, các nhà nghiên cứu chủ yếu đi sâu vào cấu trúc, động thái, cơ chế hoạt động của nhóm với những mối quan hệ phong phú và phức tạp trong đó.
Về sau, do nhu cầu thực tiễn, các nhà chuyên môn đặc biệt chú trọng đên môi quan hệ người người trong nhóm vì cho rằng đây là một yếu tố quan trọng dé tăng năng xuất lao động, hiệu xuất công tác và kết quả học tập. Người đầu tiên có những nghiên cứu cơ bản và những đóng góp quan trọng về bầu không khí tâm lý tập thé phải ké đến nhà tâm lý xã hội người Mỹ Elton Mayo. Những nghiên cứu đầu tiên được ông tiến hành vào những năm 1924-1925 thông qua cuộc thí nghiệm ở Hawthorne (Mỹ), qua nghiên cứu này người ta đã thay rằng: “trang thái tâm lý của người lao động có tác động trực tiếp đến năng suất lao động và thái độ của người lao động phụ thuộc vào thái độ của những người xung quanh”. Tốc độ, nhịp điệu và cường độ lao động của mỗi người có ảnh hưởng đến những người xung quanh và ngược lại.
Những kết quả nghiên cứu sau này của ông (đến năm 1939) đã khẳng định tầm quan trọng của các mối quan hệ liên nhân cách và của không khí tâm lý xã hội với năng xuất lao động. Những nghiên cứu đó đã chứng minh rằng năng suất lao động của các thành viên trong một nhóm được quy định bởi tính chất của các mối quan hệ theo chiều ngang (giữa những người có cùng vị trí) và quan hệ theo chiều dọc (giữa nhóm và người lãnh đạo). Trong thập kỷ 60-70 của thế kỷ XX, trong công trình nghiên cứu của G.Stringer về động lực thúc day con người trong hoạt động lao động, hai ông đã tiễn hành một loạt các thực nghiệm và đã phát hiện ra rằng có mối quan hệ giữa bầu không khí tâm lý với việc tăng cường hoặc giảm bớt động lực thúc đây người lao động thực hiện nhiệm vụ được giao. Bằng những nghiên cứu thực tế, các nhà tâm lý học đã nhìn thấy sức mạnh tập thê có một ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao tính tích cực hoàn thành các nhiệm vụ của người lao động trong các nhà máy, xí nghiệp công nghiệp.
Do ảnh hưởng việc tổ chức lao động xã hội trong các nhà máy, xí nghiệp xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô nhằm nâng cao năng xuất lao động, giảm chi phí vật tư, năng lượng, hạ giá thành sản phẩm và đặc biệt nghiên cứu các mối quan hệ giữa các thành viên trong tập thé lao động, các nhà tâm lý học đã thực sự chú ý tới bầu không khí tâm lý tập thể. Những vấn đề lý thuyết về bầu không khí tâm ly tập thé lần đầu tiên đã được trình bay tại Đại hội lần thứ 2 hội tam ly học Xô Viết vào năm 1963, các nhà tâm lý học rất chú trọng nghiên cứu vai trò của những điều kiện và những yếu tố xã hội đối với hoạt động sống của con người cũng như nhóm tập thé. Đặt nền móng nghiên cứu đầu tiên về vấn đề này là nhà tâm lý học E.Platônốp với những trắc đạc về mối quan hệ qua lại giữa các thành viên khác nhau trong tập thé, nhắn mạnh hiệu quả tác động của các yếu tô tâm lý xã hội của nhóm dưới những hình thức khác nhau đến tư tưởng, tính tích cực sáng tạo và tính đoàn kết của họ. Platônốp đề cập đến bầu không khí tâm lý tập thé trong báo cáo về “nhitng vấn dé tâm lý học xã hội”.
Đặc biệt trong công trình nghiên cứu “các yếu td ảnh hưởng đến năng suất lao động trong qua trình tổ chức lao động”, Manxurốp đã sử dụng thuật ngữ bau không khí tâm lý xã hội dé chỉ những yếu tố xã hội, tâm lý bao trùm hoạt động lao động tập thé. Ong chú ý những van dé tâm lý xã hội của quá trình tổ chức lao động, đó là không khí tâm lý và đã phân tích một số con đường tạo ra bầu không khí tâm lý ở các nhà máy xí nghiệp công nghiệp. Kế thừa những kết quả nghiên cứu về mặt lý luận của các nhà tâm lý học xã hội trước đó, cuối những năm 60, G.Notrevnhik đã sử dụng khái niệm bầu không khí tâm lý xã hội để chỉ tâm trạng cảm xúc hình thành trong hoạt động giao tiếp chính thức và không chính thức trong tập thé lao động. Theo các ông, không khí tâm ly xã hội là tâm trạng cảm xúc hình thành trong quá trình hoạt động và được thé hiện trong mỗi tác động qua lại giữa các thành viên trong tập thê trên cơ sở những mối liên hệ khách quan và chủ quan giữa các nhóm chính thức và không chính thức thông qua sự tiêp xúc giữa các cá nhân.
Sac thái xúc cảm nay được quy định bởi những giá tri định hướng, chuẩn mực đạo đức va lợi ích của các thành viên trong tập thê. {8,4} Sau này, khái niệm bầu không khí tâm lý trong nghiên cứu về tập thể được V.Sêpel định nghĩa “Không khí tâm lý là sắc thái cảm xúc của những moi quan hệ về mặt tâm lý giữa các thành viên trong tập thể xuất hiện trên cơ sở có sự gân gũi, thân thiện va sự giống nhau về tính cách, hứng thi, xu hướng” (10,16). Theo ông bầu không khí tâm lý được cấu thành từ 3 thành phần chủ yếu là: Không khí xã hội được tạo nên bởi ý thức chung của con người trong việc thực hiện nghĩa vụ công dân xã hội và nghĩa vụ thành viên tập thể; không khí đạo đức có nguyên nhân từ những giá trị đạo đức truyền thống; và không khí tâm lý từ những mối quan hệ không chính thức. Những quan niệm của Sêpel về bầu không khí tâm lý được tiếp tục nghiên cứu sâu và phát triển trên các phương diện trạng thái, cấu trúc, thành phần, nội dung mối quan hệ với các quá trình tâm lý xã hội khác.
Trong một công trình nghiên cứu khác, ông đã phát triển định nghĩa này và ông đã nêu ra 3 thành phần của bầu không khí tâm lý là: - Không khí xã hội: Ở các xí nghiệp mọi công nhân đều tự giác về mục đích và nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa cộng sản, tự giác tuân thủ mọi quy chế, thé chế. - Không khí đạo đức: Được xác định bởi những giá trị đạo đức trong tập thé được moi người thừa nhận. - Không khí tâm lý: Là những mối quan hệ không chính thức gắn bó giữa các thành viên. Đó là không khí vi mô tác động tới đặc điểm, tình cảm, quan hệ giữa các thành viên và cả không khí xã hội lớn của tập thể.
Trên phương diện lý luận và phương pháp luận, vấn đề bầu không khí tâm lý cũng được quan tâm nghiên cứu. Trong đó, vẫn đề mối quan hệ những yêu tô bên ngoai va bên trong trong việc quy định hành vi và chức năng điêu 10 chỉnh của ý thức được các nhà nghiên cứu quan tâm. Những vấn đề này chiếm vị trí trung tâm trong hầu hết những nghiên cứu về bầu không khí tâm lý tập thể người lao động. Các nhà tâm lý học Xô Viết cho rằng, bầu không khí tâm lý tập thé được hình thành từ 2 nhân tố cơ bản: Một mặt là sự hình thành những điều kiện xã hội vi mô của hoạt động sống và những điều kiện vĩ mô của nó, mặt khác nó không chỉ hình thành trong quá trình hoạt động sản xuất mà còn trong quá trình hoạt động xã hội, giao tiếp, nghỉ ngơi và sinh hoạt hàng ngày.
Có thé thay rằng, hầu hết các tác giả đều đã chỉ ra các yêu t6 ảnh hưởng đến việc hình thành không khí tâm lý tập thể, đó là điều kiện tổ chức hoạt động lao động xã hội, các quan hệ chính thức và không chính thức trong quá trình giao tiếp tập thể, khăng định vai trò của bầu không khí tâm lý tập thê đối với năng suất lao động. Tuy nhiên, nghiên cứu của các nhà tâm lý về các yếu tố ảnh hưởng tới quá trình lao động xã hội thường tập trung nhiều đến nhóm, tập thé mà ít đề cập đến van dé bầu không khí tâm lý tập thé. Bên cạnh đó, có nhiều nghiên cứu của các nhà tâm lý học về bầu không khí tâm lý tập thể được xem xét ở các phương diện khác nhau như: - A.Trecnưsép đã chỉ ra những ảnh hưởng về mặt tổ chức, sự phụ thuộc của ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân với sự hình thành bầu không khí tâm lý tập thể {10,17} - N.ópôrốp nghiên cứu những tương hợp tâm lý chính thức, không chính thức, những tương hợp trong công việc dẫn đến hiệu quả cao, chi phí năng lượng thấp và sự thoả mãn trong tâm lý các thành viên tập thé.Sêtốp khang định sự cần thiết phải sử dung các nguyên tắc, phương pháp luận Mác — Lénin trong nghiên cứu.