CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái quát chung về môn Tiếng Việt và dạy học Tiếng Việt ở trường tiểu học theo định hướng phát triển năng lực 1. Về môn học Tiếng Việt ở trường tiểu học Môn học Tiếng Việt đóng một vai trò vô cùng quan trọng và thiết yếu trong chương trình giáo dục của trường tiểu học. Ngoài việc học môn Toán để phát triển tư duy logic cho trẻ, học Tiếng Việt còn giúp trẻ hình thành và phát triển tư duy ngôn ngữ.
Thông qua việc học Tiếng Việt, trẻ em được trang bị kỹ năng giao tiếp và truyền đạt tư tưởng và cảm xúc của mình một cách chính xác và biểu cảm. Việc này rất quan trọng trong quá trình trẻ phát triển nhân cách và xã hội hóa. Nếu trẻ không có khả năng truyền đạt ý tưởng và cảm xúc của mình, họ sẽ gặp khó khăn trong giao tiếp và tương tác với những người xung quanh, điều này có thể gây ra sự cô độc và khó khăn trong quá trình học tập và phát triển. Học Tiếng Việt không chỉ đơn thuần là việc học một ngôn ngữ mà nó còn đóng vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển xã hội của trẻ.
Điều này được thể hiện thông qua việc trẻ học được cách giao tiếp, truyền đạt tư tưởng và cảm xúc một cách chính xác và biểu cảm. Với sự trang bị kỹ năng này, trẻ sẽ phát triển và trưởng thành hơn, đồng thời góp phần tích cực vào sự phát triển của xã hội. Tại trường tiểu học, tầm quan trọng của môn Tiếng Việt được thể hiện rõ rệt thông qua hai giai đoạn quan trọng: Giai đoạn 1: Các lớp 1, 2, 3 Đối với học sinh lớp 1, 2, 3, môn Tiếng Việt tập trung vào việc xây dựng cơ sở ban đầu cho việc học đọc và viết. Ngoài ra, môn học này còn giúp phát triển kỹ năng nghe và nói dựa trên nền tảng Tiếng Việt sẵn có của trẻ.
Các bài 13 học ở giai đoạn này được thiết kế để học sinh thực hành và tìm hiểu một cách tự nhiên. Trong giai đoạn này, các em học sinh tiểu học sẽ được trang bị khả năng nhận diện và sử dụng các đơn vị ngôn ngữ cũng như các quy tắc sử dụng Tiếng Việt khi đọc, viết, nghe và nói. Việc học môn Tiếng Việt ở bậc tiểu học không chỉ giúp trẻ phát triển kỹ năng đọc và viết, mà còn tạo nên một nền tảng vững chắc cho sự phát triển tư duy ngôn ngữ của trẻ. Các bài học trong giai đoạn này tập trung vào thực hành để truyền đạt cho học sinh một cách tự nhiên và hiệu quả nhất.
Kết quả sẽ được thể hiện qua khả năng đọc thông thạo và hiểu đúng nghĩa của các văn bản ngắn, viết một cách rõ ràng và đúng chính tả, nghe và nói một cách chủ động và trôi chảy. Giai đoạn 2: Các lớp 4, 5 Trong thời điểm hiện tại của môn học Tiếng Việt, học sinh đã được giới thiệu với những khái niệm cơ bản về các đơn vị ngôn ngữ và quy tắc sử dụng Tiếng Việt. Đây là nền tảng để phát triển kỹ năng ngôn ngữ của học sinh. Ngoài việc thực hành lại các bài học đã học ở giai đoạn trước đó, học sinh cũng được giảng dạy những kiến thức nâng cao hơn về Tiếng Việt như từ vựng, ngữ pháp, văn bản và phong cách sử dụng ngôn ngữ, vv.
Tuy nhiên, những bài học này không chỉ là lý thuyết trừu tượng, được học sinh tiếp nhận hoàn toàn thông qua con đường tư duy, mà chủ yếu là thông qua việc nhận diện và phát hiện trên các ngữ liệu đã đọc, viết, nghe và nói, sau đó sẽ được khái quát hóa thành các khái niệm. Chương trình trong giai đoạn này tập trung vào việc phát triển và nâng cao các kỹ năng đọc, viết, nghe, nói của học sinh, nhằm đạt được mức độ hoàn thiện cao hơn. Việc học Tiếng Việt trong giai đoạn tiểu học không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng ngôn ngữ mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành các kỹ năng mềm, kỹ năng sống cần thiết cho trẻ. Các kỹ năng sống được tích hợp vào tất cả các nội dung của môn học, bao gồm kỹ năng giao tiếp, tự 14 nhận thức, suy nghĩ sáng tạo, ra quyết định và làm chủ bản thân.
Ngoài việc thực hành những bài học đã học ở giai đoạn trước, học sinh còn được giảng dạy các bài học về tri thức Tiếng Việt như từ vựng, ngữ pháp, văn bản và phong cách, tạo cho học sinh cơ hội để phát triển khả năng sáng tạo và trau dồi kỹ năng viết lách,. Nhờ các kỹ năng này, học sinh sẽ nhận thức được những giá trị đúng đắn trong cuộc sống, cũng như học được cách tự đánh giá mình một cách đúng đắn để có thể tự tin, tự trọng và không ngừng tiến bộ trong học tập và cuộc sống. Môn Tiếng Việt không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng ngôn ngữ mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành kỹ năng mềm và kỹ năng sống cần thiết cho trẻ. Ngoài việc giúp trẻ rèn luyện kỹ năng giao tiếp, môn học này còn giúp trẻ phát triển các kỹ năng ứng xử phù hợp trong các mối quan hệ với người thân, cộng đồng và môi trường tự nhiên.
Việc học Tiếng Việt là không thể thiếu trong hệ thống giáo dục quốc gia, đặc biệt là đối với học sinh ở bậc tiểu học - độ tuổi đang trong giai đoạn hình thành nhân cách và tư duy. Ngoài việc là "công cụ của tư duy", Tiếng Việt còn đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách cho trẻ, và là bước đệm không thể thiếu trong quá trình này. Một số vấn đề về dạy học Tiếng Việt ở trường tiểu học theo định hướng phát triển năng lực Thực tế, mỗi đứa trẻ đều là một cá nhân có đặc thù riêng biệt, họ có khả năng, trình độ, sở thích, nhu cầu và nền tảng xuất phát khác nhau. Vì vậy, các trường học và giáo viên đang áp dụng định hướng giảng dạy theo hướng phát triển năng lực toàn diện cho học sinh, thay vì chỉ tập trung truyền đạt kiến thức như trước đây.
Phương pháp này tạo ra điều kiện thuận lợi cho việc phát triển và trưởng thành của mỗi học sinh, đồng thời giúp tối đa hóa các phẩm chất và năng lực của họ. Trong lĩnh vực giáo dục, khái niệm dạy học theo định hướng phát triển năng lực đang được áp dụng phổ biến. Đây là một phương pháp dạy học nhằm phát triển toàn diện các phẩm chất và năng lực của từng học sinh, chứ không 15 chỉ truyền đạt kiến thức như trước đây. Khái niệm này được hình thành dựa trên các khái niệm về năng lực, phát triển năng lực và định hướng phát triển năng lực.
Theo mô hình dạy học định hướng phát triển năng lực, mục tiêu chính là phát triển toàn diện các phẩm chất và năng lực của học sinh. Để đạt được điều này, các hoạt động học tập độc lập, tích cực, sáng tạo được tổ chức, đồng thời giáo viên cung cấp hướng dẫn và hỗ trợ cho học sinh. Phương pháp này hướng đến việc tối đa hóa tiềm năng của từng học sinh và tạo điều kiện thuận lợi để họ phát triển và trưởng thành. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực là một mô hình dạy học nhằm tạo điều kiện thuận lợi để học sinh phát triển toàn diện về năng lực và phẩm chất.
Mô hình này không chỉ được áp dụng trong môn Tiếng Việt mà còn trong nhiều môn học khác. Đây là một phương pháp giảng dạy đặt trọng tâm vào việc tổ chức các hoạt động học tập tích cực, sáng tạo, độc lập để hỗ trợ học sinh phát triển tối đa khả năng của mình, được hướng dẫn và hỗ trợ bởi giáo viên. Mô hình dạy học theo định hướng phát triển năng lực đặc biệt cho phép các học sinh tự chứng minh năng lực của mình thông qua việc tiến bộ trong quá trình học tập. Điều này đặc biệt quan trọng khi chúng ta cho rằng mỗi học sinh đều có những nguồn lực riêng biệt như kỹ năng, kinh nghiệm, niềm tin, hứng thú, ý chí,.
Các học sinh có thể tổng hợp những nguồn lực này để đạt được mục tiêu học tập của mình, ví dụ như chứng minh khả năng nắm vững các kỹ năng và kiến thức trong việc học Tiếng Việt. Ý nghĩa của việc dạy học bằng Tiếng Việt theo định hướng phát triển năng lực Việc sử dụng phương pháp phát triển năng lực trong giảng dạy Tiếng Việt sẽ đảm bảo chất lượng kết quả đầu ra của quá trình học tập, đồng thời góp phần quan trọng vào mục tiêu phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất nhân cách của học sinh. 16 Áp dụng phương pháp phát triển năng lực trong giảng dạy Tiếng Việt sẽ tập trung vào việc giúp học sinh vận dụng kiến thức bài học để giải quyết các vấn đề thực tế một cách sáng tạo và hiệu quả, từ đó giúp họ hiểu rõ hơn cách áp dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống. Yếu tố này cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giúp trẻ em thích ứng dễ dàng với những sự thay đổi trong cuộc sống.
Ngoài ra, nó cũng giúp cho các em hoàn thành chương trình học một cách hiệu quả và tiết kiệm thời gian và nỗ lực học tập. Hướng đến việc phát triển năng lực cho học sinh, phương pháp giảng dạy Tiếng Việt theo định hướng này không chỉ tập trung vào việc giúp học sinh hiểu và ghi nhớ kiến thức, mà còn giúp họ vận dụng những kiến thức đó để giải quyết các vấn đề thực tiễn. Từ đó, học sinh có thể áp dụng những kiến thức đó vào cuộc sống một cách hiệu quả. Đồng thời, phương pháp này còn mang đến cho học sinh những tiết học thú vị, sôi động hơn khi họ được tham gia vào các hoạt động khám phá và tìm hiểu kiến thức.
Nhờ đó, các em sẽ có cơ hội phát triển một cách toàn diện các kỹ năng học tập, từ việc tự học, giải quyết vấn đề, cho đến tư duy sáng tạo. Việc sử dụng các ứng dụng học tập tiên tiến không chỉ giúp cho trẻ em cải thiện kỹ năng Tiếng Việt mà còn giúp phát triển trí tuệ cảm xúc và hiểu biết về thế giới xung quanh. Hơn nữa, việc áp dụng các phương pháp học tiên tiến như học thông qua hình ảnh, âm thanh và trò chơi cũng giúp cho các tiết học trở nên thú vị và sinh động hơn. Việc dạy học Tiếng Việt theo hướng phát triển năng lực có những thuận lợi và khó khăn riêng.