Luận văn thạc sĩ hay nghiên cứu đặc điểm sinh học và sinh thái học loài du sam đá vôi keteleeria davidiana bertrand beissn làm cơ sở đề xuất một số giải pháp bảo tồn tại khu bảo tồn thiên nhiên kim hỷ

Nghiên cứu đặc điểm sinh học và sinh thái loài du sam đá vôi Keteleeria davidiana, đề xuất giải pháp bảo tồn tại khu bảo tồn Kim Hỷ.

• Tác giả: Phùng Thị Tuyến
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Minh Hợi
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý bảo vệ tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm sinh học và sinh thái học loài Du sam đá vôi (Keteleeria davidiana (Bertrand) Beissn.) làm cơ sở đề xuất một số giải pháp bảo tồn tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn loài Du sam đá vôi Keteleeria davidiana

Nghiên cứu bảo tồn loài Du sam đá vôi (Keteleeria davidiana) tại khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ là một vấn đề cấp bách. Khu bảo tồn này không chỉ là nơi lưu giữ đa dạng sinh học mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài thực vật quý hiếm. Du sam đá vôi là một trong những loài cây đặc hữu, có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Việc nghiên cứu và bảo tồn loài cây này không chỉ giúp duy trì sự đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển bền vững của khu vực.

1.1. Đặc điểm sinh học của loài Du sam đá vôi

Loài Keteleeria davidiana có đặc điểm sinh học độc đáo, thường mọc trên núi đá vôi. Cây có thân thẳng, tán hình tháp, và gỗ có giá trị cao. Nghiên cứu cho thấy cây có khả năng sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu ẩm ướt và ánh sáng đầy đủ.

1.2. Tình trạng hiện tại của loài Du sam đá vôi

Hiện nay, Du sam đá vôi đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Số lượng cá thể giảm mạnh, chỉ còn lại một số quần thể nhỏ tại Kim Hỷ và Hạ Lang.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn Du sam đá vôi

Bảo tồn loài Du sam đá vôi gặp nhiều thách thức. Một trong những vấn đề chính là sự thiếu hụt thông tin về đặc điểm sinh thái và sinh học của loài. Ngoài ra, việc quản lý tài nguyên thiên nhiên tại khu bảo tồn cũng chưa được thực hiện hiệu quả. Các hoạt động khai thác gỗ và phát triển kinh tế đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sống của loài.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng của loài Du sam đá vôi

Sự suy giảm số lượng cá thể Keteleeria davidiana đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu. Loài này được xếp vào danh sách các loài nguy cấp, cần có biện pháp bảo vệ khẩn cấp.

2.2. Tác động của con người đến môi trường sống

Các hoạt động khai thác gỗ và phát triển nông nghiệp đã làm giảm diện tích rừng tự nhiên, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của Du sam đá vôi. Việc này đòi hỏi cần có các biện pháp quản lý và bảo vệ hiệu quả hơn.

III. Phương pháp nghiên cứu và bảo tồn Du sam đá vôi

Để bảo tồn loài Du sam đá vôi, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Việc thu thập dữ liệu về đặc điểm sinh học, sinh thái và tình trạng quần thể là rất quan trọng. Các biện pháp nhân giống và trồng cây cũng cần được triển khai để tăng cường số lượng cá thể trong tự nhiên.

3.1. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái của loài

Nghiên cứu về môi trường sống và điều kiện sinh trưởng của Keteleeria davidiana giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của loài. Điều này sẽ hỗ trợ trong việc xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

3.2. Phương pháp nhân giống và trồng cây

Việc nhân giống và trồng cây Du sam đá vôi cần được thực hiện theo các phương pháp khoa học. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc tạo ra cây con từ hạt giống có thể giúp tăng cường số lượng cá thể trong tự nhiên.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu bảo tồn

Kết quả nghiên cứu về Du sam đá vôi đã chỉ ra rằng việc bảo tồn loài này không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn mang lại giá trị kinh tế. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu có thể giúp phát triển các chương trình bảo tồn hiệu quả hơn, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của loài cây này.

4.1. Giá trị kinh tế của loài Du sam đá vôi

Gỗ của Keteleeria davidiana có giá trị cao trong ngành chế biến gỗ và mỹ nghệ. Việc bảo tồn loài này sẽ góp phần vào phát triển kinh tế bền vững cho khu vực.

4.2. Kết quả từ các chương trình bảo tồn

Các chương trình bảo tồn đã được triển khai tại khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ đã cho thấy những kết quả tích cực. Số lượng cá thể Du sam đá vôi đã có dấu hiệu phục hồi, tuy nhiên cần tiếp tục duy trì và phát triển các biện pháp bảo vệ.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu bảo tồn Du sam đá vôi

Nghiên cứu bảo tồn loài Du sam đá vôi tại khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ là một nhiệm vụ quan trọng. Tương lai của loài này phụ thuộc vào các biện pháp bảo vệ và quản lý tài nguyên thiên nhiên hiệu quả. Cần có sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng, nhà khoa học và cộng đồng để bảo tồn và phát triển loài cây quý hiếm này.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn đa dạng sinh học

Bảo tồn Du sam đá vôi không chỉ là bảo vệ một loài cây mà còn là bảo vệ hệ sinh thái và đa dạng sinh học tại khu vực. Điều này có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển bền vững.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp bảo tồn mới cho Keteleeria davidiana. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn và đảm bảo sự tồn tại lâu dài của loài trong tự nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ thuộc tỉnh Bắc Kạn có tổng diện tích tự nhiên đạt 15.014 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm 98,39% với độ che phủ rừng lên tới 92,67%. Đây là nơi lưu giữ nguồn tài nguyên thực vật nhiệt đới và á nhiệt đới núi đá vôi vô cùng phong phú với 845 loài thực vật, bao gồm 35 loài nguy cấp ghi danh trong Sách Đỏ Việt Nam. Nổi bật trong số các nguồn gen quý hiếm là loài Du sam đá vôi (Keteleeria davidiana (Bertrand) Beissn.), một loài thực vật hạt trần cổ thuộc họ Thông (Pinaceae) chỉ phân bố đặc hữu tại hệ sinh thái núi đá vôi hiểm trở.

Hiện nay, loài cây này đang đối diện với nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng do áp lực khai thác gỗ lấy hương liệu và suy thoái sinh cảnh tự nhiên. Các công bố trước đây chỉ mô tả sơ bộ về mặt hình thái và ước tính kích thước quần thể dưới 100 cá thể mà chưa có nghiên cứu chuyên sâu về sinh học, vật hậu, giải phẫu và kỹ thuật nhân giống. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là làm rõ các đặc tính sinh học, sinh thái học, đánh giá hiện trạng nguy cấp và thử nghiệm các biện pháp nhân giống nhân tạo nhằm đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn khả thi tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ. Nghiên cứu được triển khai toàn diện từ tháng 1 năm 2009 đến tháng 9 năm 2010 tại khu vực núi đá vôi xã Kim Hỷ và xã Ân Tình (huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn) kết hợp thử nghiệm gây trồng tại Trạm thực nghiệm giống cây rừng Ba Vì. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quyết định trong việc bổ sung hệ số liệu thực nghiệm khoa học, ngăn chặn nguy cơ biến mất vĩnh viễn của một loài thực vật quý hiếm tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của ba nền tảng lý thuyết sinh học và lâm nghiệp chuyên sâu:

• Lý thuyết Sinh thái học Quần thể Thực vật (Population Ecology): Đánh giá cấu trúc không gian, mật độ phân bố, tỷ lệ tái sinh tự nhiên và khả năng duy trì kích thước hiệu quả của quần thể thực vật hạt trần trong sinh cảnh chia cắt mạnh.
• Lý thuyết Bảo tồn Sinh học (Conservation Biology): Ứng dụng các nguyên lý bảo tồn tại chỗ (In-situ) và bảo tồn chuyển vị (Ex-situ) theo tiêu chuẩn phân hạng đe dọa của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) và Sách Đỏ Việt Nam 2007.
• Lý thuyết Sinh lý và Nhân giống Thực vật Lâm nghiệp: Phân tích cơ chế phát sinh hình thái rễ, ảnh hưởng của các chất điều hòa sinh trưởng nội sinh và ngoại sinh đến khả năng ra rễ bất định của cành hom vô tính và sức nảy mầm của hạt giống.

Các khái niệm cốt lõi được áp dụng xuyên suốt đề tài bao gồm: Quần thể cục bộ (Local Population), Tái sinh tự nhiên dưới tán rừng, Tầng thảm mục hữu cơ, Rễ bất định (Adventitious roots) và Độ tàn che tán rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập qua quá trình điều tra thực địa 28 tuyến khảo sát với bề rộng 10 m trên các dải núi đá hiểm trở, kết hợp phương pháp đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) tại 7 xã trong khu bảo tồn. Phương pháp chọn mẫu tuyến điển hình có chủ đích được lựa chọn do đặc thù địa hình vách đá dựng đứng có độ dốc từ 25 đến trên 45 độ, nơi các phương pháp lấy mẫu ngẫu nhiên không thể tiếp cận.

Trên các tuyến bắt gặp loài, nhóm tác giả thiết lập các ô tiêu chuẩn tạm thời 500 m² để đo đếm tầng cây cao (đường kính ngang ngực $D_{1.3}$, chiều cao vút ngọn $H_{vn}$, chiều cao dưới cành $H_{dc}$, đường kính tán $D_t$). Bên trong ô tiêu chuẩn bố trí 12 ô dạng bản diện tích 4 m² điều tra cây tái sinh và 5 ô dạng bản diện tích 25 m² điều tra tầng cây bụi và thảm tươi. Mẫu đất tầng 0-30 cm được phân tích tại phòng thí nghiệm bằng phương pháp Chi-U-Rin xác định hàm lượng mùn, máy đo điện cực xác định $pH_{KCl}$ và phương pháp ống hút Robinson xác định thành phần cơ giới. Đặc tính giải phẫu gỗ và lá được kiểm tra dưới kính hiển vi theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 4469-1981 và ISO 3787-1976.

Thực nghiệm nhân giống vô tính được tiến hành trên 960 cành hom qua 3 đợt thí nghiệm độc lập với 7 công thức xử lý hóa chất (NAA nồng độ 500, 1000, 1500 ppm; IBA nồng độ 500, 1000, 1500 ppm; bột kích thích ra rễ TTG 1%) và 1 công thức đối chứng. Thí nghiệm gieo hạt được thực hiện trên luống cát ẩm trong nhà kính sau khi xử lý ngâm nước ấm 30-35°C trong 6 giờ liên tục.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã mang lại 4 phát hiện quan trọng có giá trị khoa học và thực tiễn cao:

1. Hiện trạng quần thể suy giảm nghiêm trọng: Khảo sát toàn diện 28 tuyến điều tra chỉ ghi nhận duy nhất 1 điểm phân bố tại đỉnh Khuẩy Tả (xã Kim Hỷ) ở độ cao 776 m. Tổng số cá thể được phát hiện chỉ vỏn vẹn 14 cây, bao gồm 8 cây trưởng thành, 4 cây tái sinh từ hạt và 2 cây chồi mọc từ gốc bị chặt trộm. Số lượng cá thể trưởng thành đã suy giảm hơn 85% so với các ước tính ghi nhận trong các tài liệu trước năm 2004.
2. Kích thước hình thái cây trưởng thành: 8 cá thể trưởng thành có đường kính ngang ngực bình quân đạt 28,7 cm (dao động từ 11 cm đến 42 cm), chiều cao vút ngọn trung bình 9,2 m (cây cao nhất đạt 15 m), đường kính tán bình quân 5,9 m và chiều cao dưới cành trung bình 5,1 m. Cây sinh trưởng tốt trên các gờ đá vôi sắc nhọn.
3. Phát hiện mới về đặc điểm sinh học: Bổ sung chi tiết giải phẫu cho thấy mặt sau lá Du sam đá vôi có màu xanh nhạt tự nhiên và hoàn toàn không có 20-32 dải phấn trắng như mô tả trong các tài liệu cũ. Đặc biệt, nghiên cứu lần đầu tiên ghi nhận khả năng hình thành rễ bất định từ vết thương vỏ thân tại vị trí cách mặt đất 45 cm trên cá thể có đường kính 50 cm.
4. Đặc tính tái sinh và thực nghiệm nhân giống: Khả năng tái sinh tự nhiên bằng hạt rất kém do hạt có tỷ lệ lép cao và quả nón tồn tại dai dẳng trên cành tới 2 năm. Thử nghiệm nhân giống 960 hom cành đã xác định phản ứng tích cực của mô phân sinh với chất điều hòa sinh trưởng IBA và NAA, mở ra tiềm năng lớn cho công tác nhân dòng vô tính.

Thảo luận kết quả

Quần thể Du sam đá vôi tại đỉnh Khuẩy Tả đang nằm trong tình trạng suy thoái cận kề điểm tuyệt chủng do sự kết hợp của nhiều yếu tố sinh thái và nhân sinh. Về mặt lập địa, cây chỉ tồn tại ở đỉnh núi có độ cao trên 700 m với tầng đất mỏng phát triển từ đá vôi phong hóa, mùa khô kéo dài từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau gây thiếu nước cục bộ. Cấu trúc rừng có độ tàn che lý tưởng cho cây con phát triển là 0,6 đến 0,7; nếu độ tàn che quá cao sẽ cản trở quang hợp của cây mầm, trong khi độ tàn che quá thấp khiến thảm cỏ tranh và cây bụi lấn át hoàn toàn hạt rụng.

So sánh với các nghiên cứu tại Trung Quốc—nơi loài này phân bố rộng tại 9 tỉnh ở độ cao 500-1500 m và có cây cổ thụ đạt đường kính 2,8 m—quần thể tại Việt Nam cực kỳ cô lập và suy giảm nguồn gen. Nguyên nhân suy giảm chủ yếu bắt nguồn từ nạn khai thác gỗ quý trái phép trong quá khứ do gỗ Du sam đá vôi có thớ mịn, mùi thơm nhẹ và chịu lực nén cơ học rất cao. Ngoài ra, tỷ lệ hộ nghèo trong vùng đệm lên tới 39% cùng tập quán canh tác nương rẫy tạo sức ép lớn lên hệ sinh thái rừng. Các số liệu về phân bố cấp kính, mật độ cá thể và tương quan sinh trưởng chiều cao - đường kính có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ phân bố tần số cấp đường kính và bảng ma trận tương quan sinh thái lập địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Để cứu loài Du sam đá vôi khỏi nguy cơ tuyệt chủng, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động đồng bộ:

1. Thiết lập chế độ bảo vệ nghiêm ngặt quần thể tại chỗ (In-situ): Tiến hành định danh, đánh số và cắm biển bảo vệ nghiêm ngặt cho toàn bộ 14 cá thể hiện còn tại đỉnh Khuẩy Tả. Thành lập trạm chốt kiểm lâm lưu động thường trực tại khu vực giáp ranh xã Kim Hỷ và Ân Tình trước quý 2 năm 2011 do Ban quản lý Khu bảo tồn chủ trì, duy trì tỷ lệ suy hao cá thể ở mức 0%.
2. Thực hiện các biện pháp lâm sinh xúc tiến tái sinh tự nhiên: Phát dọn dây leo bụi rậm chèn ép, điều chỉnh độ tàn che tầng cây cao ở mức 0,6 trong phạm vi 15 m xung quanh các cây mẹ trưởng thành nhằm tạo điều kiện cho hạt tiếp xúc với lớp đất khoáng. Đặt mục tiêu nâng mật độ cây con tái sinh lên ít nhất 15-20 cây trong giai đoạn 2011-2013.
3. Triển khai chương trình nhân giống ngoại vi (Ex-situ) quy mô lớn: Ứng dụng quy trình giâm hom cành bánh tẻ kết hợp xử lý chất điều hòa sinh trưởng IBA nồng độ 1000 ppm và kỹ thuật ươm hạt trong nhà kính tại các vườn ươm giống lâm nghiệp. Phấn đấu sản xuất thành công 500-1.000 cây giống đạt tiêu chuẩn xuất vườn trong giai đoạn 2011-2015 dưới sự phối hợp của Trường Đại học Lâm nghiệp.
4. Hỗ trợ sinh kế và nâng cao nhận thức cộng đồng địa phương: Tăng cường giao khoán bảo vệ rừng gắn liền với chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng cho các hộ dân tại 10 thôn bản vùng lõi (chiếm 11,5% dân số toàn khu). Phấn đấu giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 39% xuống dưới 25% vào năm 2015, loại bỏ triệt để tình trạng vào rừng đốn hạ cây lấy gỗ thương phẩm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả của luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và lực lượng Kiểm lâm: Cung cấp bản đồ phân bố toạ độ chính xác, phương pháp tuần tra theo tuyến và bộ chỉ tiêu giám định loài ngoài thực địa nhằm nâng cao hiệu quả quản lý bảo tồn các loài thực vật nguy cấp.
• Các nhà nghiên cứu sinh thái học và giảng viên ngành Lâm nghiệp: Nguồn tài liệu tham khảo giá trị về cấu trúc thảm thực vật núi đá vôi nhiệt đới, đặc điểm vật hậu học, giải phẫu gỗ hiển vi và cơ sở dữ liệu về họ Thông (Pinaceae) tại Việt Nam.
• Kỹ sư lâm sinh và cán bộ kỹ thuật vườn ươm: Nắm bắt quy trình công nghệ xử lý hóa chất kích thích ra rễ đối với hom cành thực vật hạt trần và kỹ thuật xử lý nhiệt độ phá ngủ nghỉ cho hạt giống cây rừng bản địa khó nảy mầm.
• Các cơ quan hoạch định chính sách và tổ chức bảo tồn quốc tế: Tài liệu cơ sở để cập nhật tình trạng loài vào Sách Đỏ Việt Nam, Danh lục Đỏ IUCN và phân bổ nguồn kinh phí cho các chương trình bảo tồn nguồn gen lâm nghiệp quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Tình trạng bảo tồn của loài Du sam đá vôi tại Việt Nam hiện nay như thế nào?
Loài Du sam đá vôi được xếp vào nhóm Nguy cấp (EN) theo Sách Đỏ Việt Nam 2007 và Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Hiện tại, nghiên cứu thực địa chỉ phát hiện duy nhất 1 quần thể nhỏ gồm 14 cá thể tại đỉnh Khuẩy Tả thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, đối diện nguy cơ tuyệt chủng rất cao nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời.

Đâu là phát hiện mới nổi bật nhất về đặc điểm hình thái của loài trong nghiên cứu?
Nghiên cứu chỉ ra rằng mặt sau lá cây trưởng thành có màu xanh nhạt bóng, không chứa các dải phấn trắng như những tài liệu trước đây ghi nhận. Ngoài ra, đề tài lần đầu phát hiện hiện tượng thân cây tự hình thành rễ bất định dài cắm xuống đất tại vị trí vết bóc vỏ, khẳng định tiềm năng tái sinh sinh dưỡng mạnh mẽ của loài.

Quy trình nhân giống nào được đánh giá là triển vọng nhất đối với Du sam đá vôi?
Phương pháp nhân giống vô tính bằng giâm hom cành bánh tẻ kết hợp xử lý nhúng nhanh gốc hom 5 giây vào dung dịch chất điều hòa sinh trưởng IBA hoặc NAA nồng độ từ 500 đến 1000 ppm được chứng minh mang lại hiệu quả kích thích tạo mô sẹo và rễ non tốt nhất trên giá thể cát ẩm vô trùng.

Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng số lượng cây Du sam đá vôi là gì?
Sự suy giảm bắt nguồn từ hai nhóm nguyên nhân: tác động khai thác trộm lấy gỗ quý có mùi thơm của con người trong quá khứ kết hợp với điều kiện sống khắc nghiệt trên sườn đá dốc trên 35 độ, tầng đất mỏng, độ ẩm thất thường và sự cạnh tranh gay gắt của thảm cây bụi ngoại tầng.

Đặc điểm cấu trúc lâm phần nào thích hợp nhất cho Du sam đá vôi sinh trưởng?
Loài phát triển tối ưu trong kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới núi đá vôi ở độ cao 700-776 m, nơi có độ tàn che tầng cây cao đạt từ 0,6 đến 0,7, đất Feralit nâu đen phát triển từ đá vôi giàu mùn, thông thoáng và thoát nước tốt.

Kết luận

• Điều tra thực địa 28 tuyến đã xác định quần thể Du sam đá vôi tự nhiên duy nhất chỉ tồn tại tại đỉnh Khuẩy Tả với tổng số 14 cá thể (8 cây trưởng thành, 6 cây tái sinh).
• Bổ sung các dẫn liệu khoa học mới về giải phẫu lá, hình thái nón, chu kỳ vật hậu 2 năm và đặc tính hình thành rễ bất định của loài.
• Khảo nghiệm thành công hệ thống công thức nhân giống vô tính bằng 960 hom cành xử lý chất điều hòa sinh trưởng IBA và NAA tại vườn ươm.
• Đánh giá toàn diện các yếu tố lập địa, thổ nhưỡng và áp lực kinh tế - xã hội đe dọa trực tiếp đến sự tồn vong của loài thực vật hạt trần quý hiếm.
• Đề xuất khung giải pháp quản lý đồng bộ kết hợp bảo tồn nội vi, ngoại vi và nâng cao sinh kế vùng đệm cho giai đoạn 2011-2015.

Nghiên cứu là công trình khoa học nền tảng cung cấp cứ liệu xác thực giúp các cơ quan quản lý triển khai ngay các dự án cứu hộ nguồn gen cấp bách. Các đơn vị nghiên cứu lâm nghiệp và cơ quan quản lý tài nguyên thiên nhiên cần khẩn trương phối hợp ứng dụng quy trình nhân giống thực nghiệm vào thực tiễn nhằm bảo vệ và phục hồi bền vững loài Du sam đá vôi tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới 1. Nghiên cứu về phân loại và đặc điểm hình thái, sinh thái loài Du sam đá vôi Theo Thực vật chí Trung Quốc (1978), loài Keteleeria davidiana (Bertr. có 2 thứ: Keteleeria davidiana (Bertr.

davidiana có ở Việt Nam với tên gọi là Du sam đá vôi và Keteleeria davidiana (Bertr. chien – peii không có ở Việt Nam [57]. Tác giả Farjon (1989) cho biết Du sam là loài có phân bố ở Trung Quốc (vùng Tây Nam Sichuan Trung Quốc và vùng núi cao Hainan) và Lào. Tên Trung Quốc gọi là Yunnan youshan [27].

Trong cuốn Bách khoa toàn thư Nông nghiệp Trung Quốc (1989) có đề cập đến một số vấn đề về cây Du sam như sau: Về tên gọi, do Du sam có chứa nhiều dầu và lá giống như Sa mộc nên có tên gọi khác là Sam dầu (Oil fir). Chi Du sam có 11 loài khác nhau, phân bố ở phía Nam sông Trường Giang (Trung Quốc) và một số nước ở khu vực Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Ở Trung Quốc có 9 loài được xác định và mô tả. Du sam được các nhà thực vật học Trung Quốc là những người đầu tiên xác định và nghiên cứu như sau: Đặc trưng và công dụng: Du sam là cây gỗ thường xanh, gốc, cành có vảy chồi nhỏ thắt lại, chồi mùa đông chuyển màu nâu, sắp xếp theo hình vòng xoắn, trên cành lá xếp thành hai hàng khí khổng, cuống lá ngắn.

Hoa đơn tính cùng gốc, hoa đực có 4 - 8 bông, mọc chùm trên đỉnh, hoa cái nhiều bông, phấn hoa có mang khí, hoa đực mọc trên đỉnh cành bên, thẳng, nhiều vảy, mặt dưới vảy mọc hai trụ phôi. Quả cầu chín trong năm, phình to, thẳng, hình ống tròn, vảy hạt chất gỗ, vảy bao, chất màng, thường nứt thành 3, phần giữa hẹp dài, phần trên hơi lồi lên, hạt có cánh. Khi chồi lá mầm mọc lên không lộ ra ngoài. Gỗ cứng vừa, kết cấu dày mịn, chịu nén tốt, có thể làm xây dựng, cột nhà, dụng cụ gia đình.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Du sam là cây ưa sáng, ưa khí hậu ẩm, ấm, yêu cầu đối với đất không nghiêm khắc lắm, phần lớn mọc trên núi đá vôi, cũng thích hợp với đất chua, tốc độ sinh trưởng vừa phải, khả năng tái sinh những vùng như Vân Nam rất mạnh, còn các vùng khác kém hơn. Do chất lượng gỗ tốt nên bị khai thác quá nhiều, ngày nay càng hiếm hơn. Hiện nay Du sam được xếp loại cần đuợc bảo vệ và thuộc loài cây quý hiếm cấp III của Trung Quốc [52]. Một số loài Du sam chủ yếu như sau: Du sam hải nam (Keteleeria hainaensis Chun et Tsiang.) có lá hình kim dẹt, dài 5 - 8cm, ở cây tái sinh và cành non lá dài hơn (khoảng 14cm); nón hình ống, dài 14 - 18cm, đường kính 7cm.

Cây mọc trên núi đá vôi ở độ cao 1000m so với mực nước biển, là loài cây bảo vệ cấp II tại đảo Hải Nam (Trung Quốc). Du sam đài loan (Keteleeria formosana Hayata.) mọc rải rác trên núi đá vôi hoặc đá diệp thạch, trên độ cao 600 - 1500m. Ở Hồ Nam có một rừng thuần loài, sinh trưởng nhanh, dáng đẹp. Nguồn gốc loài này từ Quảng Đông, được dẫn giống về Xishungbanna.

Cành nhỏ, mọc một năm, màu vàng nhạt; lá hình kim, dài 2 - 5cm, phía trên đỉnh tròn, nhọn, hơi lõm xuống; cây con hoặc cành chồi có lá nhọn; nón dài 8 - 21cm, đường kính 3,5 - 6cm; vảy hạt ở giữa hình trứng, mặt trên uốn cong, lưng vẩy không có lông. Một loài Du sam khác có tên khoa học Keteleeria fortunei (Murr. nguyên sản ở Nam sông Trường Giang (Quảng Đông, Quảng Tây), trên độ cao 400 - 1200m. Mọc trên đất đỏ hoặc vàng, loài này được bảo vệ cấp III.

Cành nhánh một năm, màu đỏ da cam hoặc hồng nhạt; lá hình kim dẹt, dài 1,2 - 1,3cm; đỉnh tù; nón dài 6 - 18cm, đường kính 5 - 6,5cm; vẩy hạt nằm giữa, hình tròn quạt, không có lông, mép uốn vào trong. Ra nón tháng 3 - 4, chín vào tháng 10 năm sau. Ngoài ra còn một số loài Du sam khác nữa tại Trung Quốc là: Keteleeria calcarea Cheng et L. Fu, Keteleeria cyclolepis Flous, Keteleeria oblonga Cheng et L.

Fu, Keteleeria pubescens Cheng et L. Tại Đại học sư phạm Bắc Kinh - Khoa Sinh vật học Tác giả Uy An Như trong tập san Sinh vật học Trung Quốc đã nêu rõ Du sam là loài thực vật cổ còn sót LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 lại trong quá trình chọn lọc tự nhiên. Năm 1979 các nhà nghiên cứu thực vật đã phát hiện tại khu rừng Thần Nông Giá thuộc tỉnh Hồ Bắc có mặt cây Du sam cổ thụ cao 36m, chu vi ngang ngực 7,5m; thể tích gỗ hơn 60m3. Sau đó phát hiện thêm một cây cổ thụ nữa tại Vu Sơn tỉnh Tứ Xuyên cao 50m, đường kính ngang ngực 2,8m.

Cũng theo Uy An Như, Du sam thuộc họ Thông (Pinaceae). Việt Nam có 2 loài, 9 loài còn lại đều ở Trung Quốc phân bố ở nơi có khí hậu ấm áp của Trung Quốc [56]. Năm 1998, tài liệu "Cây lá kim Trung Quốc" đã đưa ra các thông tin về loài như sau: Du sam đá vôi (Thiết kiên sam - Keteleeria davidiana) là một trong những loài cây đặc hữu quý hiếm của Trung Quốc. Cây có thân thẳng, hình thái thân tán đẹp, sinh trưởng nhanh, là cây trồng rừng, trồng lục hoá rất có giá trị.

Tại Trung Quốc hiện nay Du sam đá vôi chỉ còn tồn tại rải rác ở một số nơi, do các hoạt động của con người đã làm cho diện tích Du sam đá vôi bị thu hẹp, nếu như không có các biện pháp bảo vệ cấp bách thì tương lai gần khả năng bị tuyệt chủng của loài là rất cao. Cũng trong tài liệu này thì các đặc điểm về sinh thái của loài cũng được trình bày rất chi tiết, bao gồm: + Phân bố và hoàn cảnh sống Cây có phân bố ở một số tỉnh của Trung Quốc như: Cam Túc, Thiềm Tây, Tứ Xuyên, Quý Châu, Hồ Bắc. Cây thường mọc rải rác ở độ cao từ 500 - 1500m. Cây phân bố chủ yếu ở đai Á nhiệt đới gió mùa phương bắc, có 4 mùa rõ rệt, ưa khí hậu ấm và hơi ẩm, ánh sáng đầy đủ, không có thời gian sương muối.

Nhiệt độ năm bình quân là 12 - 16°C, lượng mưa bình quân trong năm là 777 - 1117mm. Cây sinh trưởng thích hợp trên vùng có đá lộ đầu nhiều, hoặc trên đất phát triển từ đá vôi, hơi chua. Mặc dù cây có khả năng thích ứng rộng với các điều kiện đất, nhưng độ dày của tầng đất, hướng dốc, độ dốc có ảnh hưởng rất lớn đến sinh trưởng của cây. + Kết cấu và tổ thành Du sam đá vôi là loài cây thuộc nhóm có phân bố nằm giữa khu vực Bắc và Nam của Trung Quốc, hiện vẫn còn những đám rừng thuần loài, tuy nhiên rất ít gặp.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Thông thường Du sam đá vôi là loài chiếm ưu thế trong các rừng hỗn giao. Kiểu rừng này có phạm vi phân bố rộng, độ cao từ 500 - 1700m, trên đất nâu vàng núi cao, độ dày từ 30 - 50cm, đất chua hoặc hơi chua, có tầng thảm mục dày, rừng thông gió, khô ráo. Tầng cây gỗ ưu thế trong rừng Du sam đá vôi là Du sam đá vôi, ngoài ra còn có Thông mã vĩ, Sau sau, Sồi đen và chia làm 2 tầng. Tầng 1 chủ yếu là Du sam đá vôi, Sau sau, Thông mã vĩ, chiều cao trung bình của tầng 1 là 16m, độ tàn che bình quân 0,6.

Tầng 2 chủ yếu là các loài Thông mã vĩ, Du sam, Cọ khẹt, Đỉnh tùng., chiều cao trung bình của tầng 2 là 11,5m độ tàn che 0,3. Tầng cây bụi che phủ trên 70%, gồm chủ yếu là các loài Đỗ quyên, với chiều cao trung bình 1,1m, phân bố đều. Tiếp theo có thể gặp các loài sau: Cà muối, Cotinus coggygria, Gai lê, Vệ mâu , Đẻn, Cọc rào , Cò ke. Tầng cỏ, độ che phủ đạt 40%, gồm có Lô, Chè vè, Cỏ tranh, Cúc sao, Hoà, Cỏ chét., chiều cao đạt 10 - 50cm.

Ngoài ra ở những khu vực ẩm ướt có nhiều rêu phân bố. Thực vật ngoại tầng gồm có: Actinidia sp., Dây ruột gà, Thiến thảo, Kim cang, Mơ leo. + Sinh trưởng và phát triển Du sam đá vôi có đặc tính tỉa cành tự nhiên không tốt. Trong rừng có độ tàn che 0,5 - 0,6; cây cao 10m trở lên có chiều cao dưới cành chỉ khoảng 2 - 3m.

Trong các rừng có độ tàn che cao hơn, cây tỉa cành tự nhiên cao nhất chỉ đến 1/3 chiều cao của cây. Những cành mọc ngang, thời gian đầu hơi xoè xuống sau đó mọc hướng lên trên. Hệ rễ của Du sam đá vôi rất phát triển, tuy nhiên không rõ rễ chính. Những cây nhiều tuổi phần rễ ở gốc cây thường nổi lên trên mặt đất, có thể cao 1m, hệ rễ ăn rộng, rễ nhánh nhiều, gốc nhánh thô, đầu rễ nhánh nhỏ dài, đường kính bao phủ của bộ rễ khoảng 5m.

Ở các điều kiện lập địa khác nhau, cây ra nón cũng khác nhau, bình thường khoảng 20 năm cây bắt đầu ra nón, ở nơi lập địa tốt có thể 15 năm cây đã bắt đầu ra nón, giai đoạn 50 - 60 tuổi là giai đoạn cây cho sản lượng nón cao nhất. Tại Thần LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 Nông Giá, có 1 cây Du sam đá vôi 900 tuổi, đến nay vẫn rất sai quả. Căn cứ vào kết quả giải tích thân cây Du sam đá vôi (Cây giải tích có tuổi 47 năm, cao 22m, đường kính ngang ngực 22,7m; thể tích thân cây là 1.2074m³) tại Hồ Bắc, cho thấy: Sinh trưởng về chiều cao: 5 năm đầu, sinh trưởng bình quân chiều cao là 69cm/năm, 5 năm sau bước vào thời kì sinh trưởng mạnh về chiều cao, giai đoạn 5 - 10 năm tuổi sinh trưởng bình quân đạt 72cm/năm, giai đoạn 10 - 15 năm đạt 86cm/năm, đến năm 17 tuổi trở đi sinh trưởng về chiều cao giảm dần, đến 20 năm sinh trưởng bình quân năm chỉ đạt 46cm, năm 20 - 25 năm lại tăng cao, giai đoạn 25 năm trở đi sinh trưởng giảm dần đến giai đoạn 45 tuổi sinh trưởng bình quân chỉ đạt 14cm/năm, các năm sau ổn định ở mức 14 - 15cm/năm.